{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie spośród\nodpowiedzi 1-4.\nNajmniejsze zagrożenie osuwiskami w Polsce występuje na obszarach o krajobrazie nizinnym\nA.\nmłodoglacjalnym,\nponieważ\nwystępują tam\n1.\nliczne mogoty, lejki i polja krasowe.\n2.\nzdenudowane formy polodowcowe\no małych deniwelacjach terenu.\nB.\nstaroglacjalnym,\n3.\nliczne jeziora i moreny czołowe.\n4.\nmutony i kary polodowcowe.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n10.2) Zdający ocenia walory i określa cechy\nśrodowiska decydujące o krajobrazie\nwybranych krain geograficznych Polski.\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nB2","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B2** - Najmniejsze zagrożenie osuwiskami w Polsce występuje w krajobrazie **staroglacjalnym**, ponieważ **zdenudowane formy polodowcowe nie mają znacznych deniwelacji terenu**.\n\n## Sposób 1 - Analiza warunków sprzyjających osuwiskowaniu\n\nOsuwisko to grawitacyjne przemieszczanie się mas skalnych lub gruntowych **po skłonie**. Kluczowe warunki powstawania osuwisk to:\n1. **Znaczne nachylenie stoku** (im stromiej, tym większe ryzyko).\n2. Odpowiedni rodzaj podłoża (gliny, iły, skały łupkowe - podatne na upłynnienie).\n3. Nasycenie wodą (opady, roztopy).\n\nPytanie zatem brzmi: który krajobraz glacjalny ma **mniejsze nachylenia i mniejsze deniwelacje**?\n\n**Krajobraz młodoglacjalny** (pas pojezierzy: Pomorskie, Mazurskie, Warmińskie):\n- Ukształtowany podczas ostatniego zlodowacenia (wisły), zakończonego ok. **10 000-12 000 lat temu**.\n- Formy są **świeże, mało zniszczone denudacją**: pagórki morenowe, drumliny, ozy, kemy - mają wyraźne nachylenia stoków.\n- Deniwelacje rzędu **kilkudziesięciu metrów** na krótkich odcinkach.\n- **Wyższe ryzyko osuwisk** na stromych zboczach rynien polodowcowych i pagórków morenowych.\n\n**Krajobraz staroglacjalny** (Nizina Mazowiecka, Nizina Wielkopolska, Polesie):\n- Ukształtowany przez starsze zlodowacenia (środkowopolskie, południowopolskie) sprzed **ok. 130 000-500 000 lat**.\n- Przez dziesiątki tysięcy lat oddziaływały na niego **procesy denudacyjne** (spłukiwanie, erozja wodna, działalność wiatru).\n- Wypiętrzenia morenowe zostały **zrównane**, tereny są niemal płaskie, deniwelacje minimalne.\n- **Brak znacznych nachyleń** → brak warunków do ześlizgiwania mas → **najmniejsze zagrożenie osuwiskami**.\n\nOdpowiedź: **B** (staroglacjalny) + **2** (zdenudowane formy polodowcowe nie mają znacznych deniwelacji terenu).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędnych opcji\n\n**Dlaczego nie A (młodoglacjalny)?**\nKrajobraz młodoglacjalny ma wyraźne formy wypukłe (wzgórza morenowe) i wklęsłe (rynny, doliny). Stoki tych form mogą być nachylone nawet pod kątem 10-20°, co stwarza warunki do osuwisk. Mapa podatności osuwiskowej wskazuje wyższe klasy zagrożenia na pojezierzach niż na nizinach staroglacjalnych.\n\n**Dlaczego nie uzasadnienie 1** (leje i ponory krasowe)?\nLeje krasowe i ponory to formy **krasowe** (wapienne) - typowe dla Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Tatr czy Jury. Nie są związane z krajobrazem glacjalnym (ani staro-, ani młodoglacjalnym). To odpowiedź-pułapka dla uczniów mylących genezę rzeźby.\n\n**Dlaczego nie uzasadnienie 3 i 4?**\nUzasadnienie dotyczące braku pochylonych powierzchni mogłoby brzmieć podobnie do nr 2, ale klucz CKE wskazuje precyzyjnie nr 2 - podkreślający rolę **denudacji** jako procesu wyrównującego rzeźbę. To kluczowe słowo-wskaźnik (denudacja = wieloletnie niszczenie rzeźby).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź **B2** (obie części poprawne jednocześnie: B i 2).\n> - **0 pkt** - każda inna kombinacja: A1, A2, B1, B3, B4, A3 itp., lub podanie tylko jednej części (samo B bez uzasadnienia lub samo 2 bez wariantu).\n>\n> **Uwaga klucza:** Obie decyzje - wybór wariantu rzeźby **i** wybór uzasadnienia - muszą być poprawne łącznie. Samo trafienie w B bez właściwego uzasadnienia daje **0 punktów**.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Geomorfologia glacjalna - kluczowe pojęcia:**\n> - **Denudacja** = ogół procesów niszczenia i wyrównywania rzeźby (wietrzenie + erozja + transport). Im starszy krajobraz glacjalny, tym dłużej trwała denudacja → tym płaśniejsza rzeźba.\n> - **Deniwelacja** = różnica wysokości między najwyższym i najniższym punktem obszaru. Mała deniwelacja → słabe nachylenia → niskie ryzyko osuwisk.\n> - **Zlodowacenie wisły** (ostatnie, ~115 000-10 000 lat temu) → krajobraz **młodoglacjalny** (świeże formy).\n> - **Zlodowacenia środkowopolskie i południowopolskie** (~500 000-130 000 lat temu) → krajobraz **staroglacjalny** (silnie zerodowane formy).\n\n> 🗺️ **Rozkład przestrzenny na mapie Polski:**\n> - **Najwyższa podatność osuwiskowa**: Karpaty (Beskidy, Pogórze Karpackie) + Sudety - strome stoki, skały łupkowe.\n> - **Niska podatność**: centralna Polska (pas nizin staroglacjalnych) - niemal płaski teren.\n> - **Średnia podatność**: wyżyny (Lubelska, Małopolska), pojezierza (młodoglacjalne pagórki morenowe).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| A1 | młodoglacjalny + leje i ponory krasowe | Błąd podwójny: krajobraz młodoglacjalny ma wyraźne nachylenia (ryzyko wyższe), a leje krasowe to forma krasowa, niezwiązana z glacjałem |\n| A2 | młodoglacjalny + brak deniwelacji | Uzasadnienie (nr 2) pasuje do staroglacjalnego, nie do młodoglacjalnego, który ma wyraźne pagórki morenowe z dużymi deniwelacjami |\n| B1 | staroglacjalny + leje krasowe | Staroglacjalny - poprawny wybór, ale uzasadnienie fałszywe (leje krasowe to zupełnie inny typ rzeźby) |\n| B3/B4 | staroglacjalny + błędne uzasadnienie | Jeśli uzasadnienia 3 i 4 dotyczą form takich jak moreny i kamy (nachylone), to są cechą młodoglacjalnego, nie staroglacjalnego |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Uczniowie mylą kolejność: wydaje im się, że **młodoglacjalny = bardziej zaawansowany wiek = bardziej zerodowany**. To odwrotnie - \"młodo\" oznacza *młodszy wiekiem*, czyli *mniej czasu na denudację*, formy są ŚWIEŻSZE i BARDZIEJ UROZMAICONE.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Słowo \"krasowe\" w uzasadnieniu nr 1 brzmi \"naukowo\", przez co uczniowie je wybierają nie rozumiejąc, że karst to zupełnie inny proces (rozpuszczanie wapieni), niezwiązany z glacjałem ani osuwiskami.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Zadanie wymaga **obu części jednocześnie** (B **i** 2). Jeśli uczeń napisze tylko \"B\" lub tylko \"2\" - dostaje 0 punktów. Klucz CKE jest w tym bezwzględny.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.1. (0-1)<br>Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie spośród<br>odpowiedzi 1-4.<br>Najmniejsze zagrożenie osuwiskami w Polsce występuje na obszarach o krajobrazie nizinnym<br>A.<br>młodoglacjalnym,<br>ponieważ<br>występują tam<br>1.<br>liczne mogoty, lejki i polja krasowe.<br>2.<br>zdenudowane formy polodowcowe<br>o małych deniwelacjach terenu.<br>B.<br>staroglacjalnym,<br>3.<br>liczne jeziora i moreny czołowe.<br>4.<br>mutony i kary polodowcowe.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 13.1. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.4) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] między<br>wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego […].<br>10.2) Zdający ocenia walory i określa cechy<br>środowiska decydujące o krajobrazie<br>wybranych krain geograficznych Polski.<br>Schemat punktowania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>B2</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B2</strong> - Najmniejsze zagrożenie osuwiskami w Polsce występuje w krajobrazie <strong>staroglacjalnym</strong>, ponieważ <strong>zdenudowane formy polodowcowe nie mają znacznych deniwelacji terenu</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza warunków sprzyjających osuwiskowaniu</h4>\n<p>Osuwisko to grawitacyjne przemieszczanie się mas skalnych lub gruntowych <strong>po skłonie</strong>. Kluczowe warunki powstawania osuwisk to:</p>\n<ol><li><strong>Znaczne nachylenie stoku</strong> (im stromiej, tym większe ryzyko).</li><li>Odpowiedni rodzaj podłoża (gliny, iły, skały łupkowe - podatne na upłynnienie).</li><li>Nasycenie wodą (opady, roztopy).</li></ol>\n<p>Pytanie zatem brzmi: który krajobraz glacjalny ma <strong>mniejsze nachylenia i mniejsze deniwelacje</strong>?</p>\n<p><strong>Krajobraz młodoglacjalny</strong> (pas pojezierzy: Pomorskie, Mazurskie, Warmińskie):</p>\n<ul><li>Ukształtowany podczas ostatniego zlodowacenia (wisły), zakończonego ok. <strong>10 000-12 000 lat temu</strong>.</li><li>Formy są <strong>świeże, mało zniszczone denudacją</strong>: pagórki morenowe, drumliny, ozy, kemy - mają wyraźne nachylenia stoków.</li><li>Deniwelacje rzędu <strong>kilkudziesięciu metrów</strong> na krótkich odcinkach.</li><li><strong>Wyższe ryzyko osuwisk</strong> na stromych zboczach rynien polodowcowych i pagórków morenowych.</li></ul>\n<p><strong>Krajobraz staroglacjalny</strong> (Nizina Mazowiecka, Nizina Wielkopolska, Polesie):</p>\n<ul><li>Ukształtowany przez starsze zlodowacenia (środkowopolskie, południowopolskie) sprzed <strong>ok. 130 000-500 000 lat</strong>.</li><li>Przez dziesiątki tysięcy lat oddziaływały na niego <strong>procesy denudacyjne</strong> (spłukiwanie, erozja wodna, działalność wiatru).</li><li>Wypiętrzenia morenowe zostały <strong>zrównane</strong>, tereny są niemal płaskie, deniwelacje minimalne.</li><li><strong>Brak znacznych nachyleń</strong> → brak warunków do ześlizgiwania mas → <strong>najmniejsze zagrożenie osuwiskami</strong>.</li></ul>\n<p>Odpowiedź: <strong>B</strong> (staroglacjalny) + <strong>2</strong> (zdenudowane formy polodowcowe nie mają znacznych deniwelacji terenu).</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędnych opcji</h4>\n<p><strong>Dlaczego nie A (młodoglacjalny)?</strong><br>Krajobraz młodoglacjalny ma wyraźne formy wypukłe (wzgórza morenowe) i wklęsłe (rynny, doliny). Stoki tych form mogą być nachylone nawet pod kątem 10-20°, co stwarza warunki do osuwisk. Mapa podatności osuwiskowej wskazuje wyższe klasy zagrożenia na pojezierzach niż na nizinach staroglacjalnych.</p>\n<p><strong>Dlaczego nie uzasadnienie 1</strong> (leje i ponory krasowe)?<br>Leje krasowe i ponory to formy <strong>krasowe</strong> (wapienne) - typowe dla Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Tatr czy Jury. Nie są związane z krajobrazem glacjalnym (ani staro-, ani młodoglacjalnym). To odpowiedź-pułapka dla uczniów mylących genezę rzeźby.</p>\n<p><strong>Dlaczego nie uzasadnienie 3 i 4?</strong><br>Uzasadnienie dotyczące braku pochylonych powierzchni mogłoby brzmieć podobnie do nr 2, ale klucz CKE wskazuje precyzyjnie nr 2 - podkreślający rolę <strong>denudacji</strong> jako procesu wyrównującego rzeźbę. To kluczowe słowo-wskaźnik (denudacja = wieloletnie niszczenie rzeźby).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź <strong>B2</strong> (obie części poprawne jednocześnie: B i 2).<br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna kombinacja: A1, A2, B1, B3, B4, A3 itp., lub podanie tylko jednej części (samo B bez uzasadnienia lub samo 2 bez wariantu).<br><br><strong>Uwaga klucza:</strong> Obie decyzje - wybór wariantu rzeźby <strong>i</strong> wybór uzasadnienia - muszą być poprawne łącznie. Samo trafienie w B bez właściwego uzasadnienia daje <strong>0 punktów</strong>.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Geomorfologia glacjalna - kluczowe pojęcia:</strong><br>- <strong>Denudacja</strong> = ogół procesów niszczenia i wyrównywania rzeźby (wietrzenie + erozja + transport). Im starszy krajobraz glacjalny, tym dłużej trwała denudacja → tym płaśniejsza rzeźba.<br>- <strong>Deniwelacja</strong> = różnica wysokości między najwyższym i najniższym punktem obszaru. Mała deniwelacja → słabe nachylenia → niskie ryzyko osuwisk.<br>- <strong>Zlodowacenie wisły</strong> (ostatnie, ~115 000-10 000 lat temu) → krajobraz <strong>młodoglacjalny</strong> (świeże formy).<br>- <strong>Zlodowacenia środkowopolskie i południowopolskie</strong> (~500 000-130 000 lat temu) → krajobraz <strong>staroglacjalny</strong> (silnie zerodowane formy).</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Rozkład przestrzenny na mapie Polski:</strong><br>- <strong>Najwyższa podatność osuwiskowa</strong>: Karpaty (Beskidy, Pogórze Karpackie) + Sudety - strome stoki, skały łupkowe.<br>- <strong>Niska podatność</strong>: centralna Polska (pas nizin staroglacjalnych) - niemal płaski teren.<br>- <strong>Średnia podatność</strong>: wyżyny (Lubelska, Małopolska), pojezierza (młodoglacjalne pagórki morenowe).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| A1 | młodoglacjalny + leje i ponory krasowe | Błąd podwójny: krajobraz młodoglacjalny ma wyraźne nachylenia (ryzyko wyższe), a leje krasowe to forma krasowa, niezwiązana z glacjałem |<br>| A2 | młodoglacjalny + brak deniwelacji | Uzasadnienie (nr 2) pasuje do staroglacjalnego, nie do młodoglacjalnego, który ma wyraźne pagórki morenowe z dużymi deniwelacjami |<br>| B1 | staroglacjalny + leje krasowe | Staroglacjalny - poprawny wybór, ale uzasadnienie fałszywe (leje krasowe to zupełnie inny typ rzeźby) |<br>| B3/B4 | staroglacjalny + błędne uzasadnienie | Jeśli uzasadnienia 3 i 4 dotyczą form takich jak moreny i kamy (nachylone), to są cechą młodoglacjalnego, nie staroglacjalnego |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Uczniowie mylą kolejność: wydaje im się, że <strong>młodoglacjalny = bardziej zaawansowany wiek = bardziej zerodowany</strong>. To odwrotnie - &quot;młodo&quot; oznacza <em>młodszy wiekiem</em>, czyli <em>mniej czasu na denudację</em>, formy są ŚWIEŻSZE i BARDZIEJ UROZMAICONE.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Słowo &quot;krasowe&quot; w uzasadnieniu nr 1 brzmi &quot;naukowo&quot;, przez co uczniowie je wybierają nie rozumiejąc, że karst to zupełnie inny proces (rozpuszczanie wapieni), niezwiązany z glacjałem ani osuwiskami.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Zadanie wymaga <strong>obu części jednocześnie</strong> (B <strong>i</strong> 2). Jeśli uczeń napisze tylko &quot;B&quot; lub tylko &quot;2&quot; - dostaje 0 punktów. Klucz CKE jest w tym bezwzględny.</blockquote>"}]}