{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie fotografii, na której przedstawiono wybrane osuwisko (strona\nIII barwnego materiału źródłowego).\nRuchy osuwiskowe mogą być powodowane bezpośrednio lub pośrednio procesami\nantropogenicznymi.\nWymień dwa przykłady działalności człowieka przyczyniającej się do ruchów\nosuwiskowych.\n1\n2\nEGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego i społeczno-gospodarczego\n[…].\n5.7) Zdający wykazuje wpływ […]\ndziałalności człowieka na grawitacyjne ruchy\nmasowe (obrywanie, spełzywanie,\nosuwanie).\nSchemat punktowania\n1 pkt - podanie dwóch poprawnych odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Budowanie dróg podcinających stok.\n- Pozbawienie stoku naturalnej roślinności np. wylesienie.\n- Działalność przemysłowa i transportowa, powodująca drgania gruntu.\nNadmierne obciążenie stoku budynkami.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Budowanie dróg podcinających stok.\n2. Wylesienie (pozbawienie stoku naturalnej roślinności).\n\n## Sposób 1 - analiza czynników destabilizujących zbocze\n\nOsuwisko powstaje, gdy siły grawitacyjne działające na materiał skalny/glebowy na zboczu **przewyższają siły spójności i tarcia** utrzymujące ten materiał w miejscu. Człowiek może tę równowagę zaburzyć na kilka sposobów:\n\n**Krok 1 - zastanów się, co utrzymuje materiał na zboczu:**\n- korzenie roślin (kotwiczą glebę, wchłaniają nadmiar wody)\n- tarcie między warstwami skalnymi / glebowymi\n- opór materiału u podnóża stoku\n\n**Krok 2 - wskaż działania człowieka, które to niszczą:**\n\n| Działanie człowieka | Mechanizm destabilizacji |\n| **Wylesienie / wylesianie** | Usunięcie korzeni → brak kotwiczeń gleby + wzrost wilgotności podłoża (drzewa nie pobierają wody) |\n| **Budowa dróg (podcięcie stoku)** | Usunięcie materiału u podstawy zbocza → brak podparcia dla mas powyżej |\n| **Nadmierne obciążenie stoku budynkami** | Wzrost nacisku na podłoże → zwiększenie ścinające siły grawitacyjne |\n| **Działalność przemysłowa i transportowa** | Drgania gruntu → chwilowe zniesienie sił spójności (efekt upłynnienia lub wibracji) |\n\n**Krok 3 - wybierz dwa, które najlepiej poparłbyś wyjaśnieniem:**\nNajlepiej akceptowane przez klucz CKE to **wylesienie** i **budowa dróg/podcięcie stoku**, bo mają bezpośredni, czytelny mechanizm geograficzny.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez logikę przyczynowo-skutkową\n\nSprawdź, czy Twoja odpowiedź spełnia kryterium \"przyczynia się **bezpośrednio**\":\n\n- **Wylesienie** → brak korzeni kotwiących glebę + zwiększona infiltracja wody → wzrost ciężaru nasączonego gruntu → **bezpośrednio** zwiększa podatność stoku na zsuw. ✅\n- **Budowa drogi** przez podcięcie zbocza → usunięcie materiału oporowego u podstawy → masa gruntu powyżej traci podparcie → **bezpośrednio** destabilizuje stok. ✅\n- **Drgania od ruchu drogowego/kopalni** → chwilowe zwiększenie naprężeń w gruncie → może wyzwolić osuwisko. ✅\n- **Obciążenie budynkami** → wzrost nacisku pionowego → przy nasyceniu wodą grunt ulega uplastycznieniu i ześlizguje się. ✅\n\nKażda z tych czterech opcji jest akceptowana przez klucz. Wystarczą dwie - wybierz te, które potrafisz krótko uzasadnić.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie **dwóch** poprawnych przykładów działalności człowieka przyczyniającej się do ruchów osuwiskowych\n> - **0 pkt** - podanie tylko jednego przykładu, podanie ogólnikowych odpowiedzi (np. \"niszczenie środowiska\"), podanie czynników przyrodniczych zamiast antropogenicznych\n>\n> **Akceptowane warianty (wg klucza):**\n> - Budowanie dróg podcinających stok\n> - Pozbawienie stoku naturalnej roślinności (wylesienie, wycinka drzew)\n> - Działalność przemysłowa i transportowa powodująca drgania gruntu\n> - Nadmierne obciążenie stoku budynkami\n>\n> **Wykluczone / niewystarczające:**\n> - \"Działalność człowieka\" bez podania konkretnego przykładu\n> - Wymienienie tylko czynników naturalnych (opady, trzęsienia ziemi)\n> - \"Urbanizacja\" bez sprecyzowania (samo słowo - zbyt ogólne)\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:** dwa konkretne działania, np. \"wylesienie\" i \"budowa dróg\". Nie musisz pisać wyjaśnienia - klucz CKE wymaga tylko poprawnego wyliczenia. Mimo to warto zdanie wyjaśniające dopisać, bo \"podcinanie stoku\" jako sformułowanie jest bardziej precyzyjne niż samo \"drogi\".\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geomorfologii (procesy egzogeniczne) i geografii człowieka.\n\n> 🏔️ **Osuwisko** - forma ruchu masowego; zachodzi gdy siły ścinające (grawitacja, ciężar wody w porach gruntu) > siły oporu (tarcie, kohezja, korzenie roślin). Człowiek ingeruje w **każdy z tych składników**.\n\n> 🌲 **Rola szaty roślinnej na stoku:** korzenie drzew penetrują do 2-5 m w głąb, mechanicznie spinają luźny materiał zwietrzelinowy z podłożem skalnym. Transpiracja drzew obniża wilgotność gruntu o 30-60% w porównaniu z terenem wylesionymi. Wylesienie eliminuje oba efekty jednocześnie.\n\n> 🛣️ **Podcięcie stoku przez drogi:** w budownictwie drogowym w terenie górskim standardowo usuwa się dolną część zbocza (wykop), by uzyskać poziomą jezdnię. Masa skalna powyżej traci naturalne podparcie - to klasyczna przyczyna katastrof osuwiskowych np. w Karpatach (droga Zakopane-Nowy Targ, trasy przez Bieszczady).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n*(Zadanie otwarte - nie ma opcji ABCD, ale typowe błędne odpowiedzi uczniów:)*\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie akceptowana |\n| \"Opady atmosferyczne\" | To czynnik **przyrodniczy** - zadanie wprost pyta o **działalność człowieka** |\n| \"Trzęsienia ziemi\" | Jw. - czynnik naturalny |\n| \"Zanieczyszczenie środowiska\" | Zbyt ogólne, brak mechanizmu destabilizacji stoku |\n| \"Urbanizacja\" | Samo słowo - za mało; musisz napisać \"obciążenie stoku budynkami\" lub \"podcięcie stoku pod drogi\" |\n| \"Rolnictwo\" | Za mało konkretne; lepiej: \"orka równoległa do warstwic\" lub \"usunięcie roślinności\" |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Zadanie pyta o czynniki **antropogeniczne** (działalność człowieka) - jeśli w odpowiedzi napiszesz \"intensywne opady\" lub \"erozja\", dostaniesz 0 pkt mimo że to poprawne przyczyny osuwisk w ogóle.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Klucz wymaga **dwóch** przykładów na **1 punkt** - nie ma punktu za jeden poprawny przykład. To tzw. schemat \"wszystko albo nic\" - brak drugiej odpowiedzi = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** \"Wylesienie\" i \"wycinka drzew\" to ten sam przykład sformułowany różnie - to nadal **jeden** przykład, nie dwa. Nie powtarzaj tej samej treści innymi słowami.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 14. (0-1)
Zadanie wykonaj na podstawie fotografii, na której przedstawiono wybrane osuwisko (strona
III barwnego materiału źródłowego).
Ruchy osuwiskowe mogą być powodowane bezpośrednio lub pośrednio procesami
antropogenicznymi.
Wymień dwa przykłady działalności człowieka przyczyniającej się do ruchów
osuwiskowych.
1
2
EGEP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 14. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej […].
IV etap edukacyjny
1.4) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego i społeczno-gospodarczego
[…].
5.7) Zdający wykazuje wpływ […]
działalności człowieka na grawitacyjne ruchy
masowe (obrywanie, spełzywanie,
osuwanie).
Schemat punktowania
1 pkt - podanie dwóch poprawnych odpowiedzi.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

Nadmierne obciążenie stoku budynkami.
Zasady oceniania rozwiązań zadań

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n
  1. Budowanie dróg podcinających stok.
  2. Wylesienie (pozbawienie stoku naturalnej roślinności).
\n

Sposób 1 - analiza czynników destabilizujących zbocze

\n

Osuwisko powstaje, gdy siły grawitacyjne działające na materiał skalny/glebowy na zboczu przewyższają siły spójności i tarcia utrzymujące ten materiał w miejscu. Człowiek może tę równowagę zaburzyć na kilka sposobów:

\n

Krok 1 - zastanów się, co utrzymuje materiał na zboczu:

\n\n

Krok 2 - wskaż działania człowieka, które to niszczą:

\n

| Działanie człowieka | Mechanizm destabilizacji |
| Wylesienie / wylesianie | Usunięcie korzeni → brak kotwiczeń gleby + wzrost wilgotności podłoża (drzewa nie pobierają wody) |
| Budowa dróg (podcięcie stoku) | Usunięcie materiału u podstawy zbocza → brak podparcia dla mas powyżej |
| Nadmierne obciążenie stoku budynkami | Wzrost nacisku na podłoże → zwiększenie ścinające siły grawitacyjne |
| Działalność przemysłowa i transportowa | Drgania gruntu → chwilowe zniesienie sił spójności (efekt upłynnienia lub wibracji) |

\n

Krok 3 - wybierz dwa, które najlepiej poparłbyś wyjaśnieniem:
Najlepiej akceptowane przez klucz CKE to wylesienie i budowa dróg/podcięcie stoku, bo mają bezpośredni, czytelny mechanizm geograficzny.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez logikę przyczynowo-skutkową

\n

Sprawdź, czy Twoja odpowiedź spełnia kryterium "przyczynia się bezpośrednio":

\n\n

Każda z tych czterech opcji jest akceptowana przez klucz. Wystarczą dwie - wybierz te, które potrafisz krótko uzasadnić.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):
- 1 pkt - podanie dwóch poprawnych przykładów działalności człowieka przyczyniającej się do ruchów osuwiskowych
- 0 pkt - podanie tylko jednego przykładu, podanie ogólnikowych odpowiedzi (np. "niszczenie środowiska"), podanie czynników przyrodniczych zamiast antropogenicznych

Akceptowane warianty (wg klucza):
- Budowanie dróg podcinających stok
- Pozbawienie stoku naturalnej roślinności (wylesienie, wycinka drzew)
- Działalność przemysłowa i transportowa powodująca drgania gruntu
- Nadmierne obciążenie stoku budynkami

Wykluczone / niewystarczające:
- "Działalność człowieka" bez podania konkretnego przykładu
- Wymienienie tylko czynników naturalnych (opady, trzęsienia ziemi)
- "Urbanizacja" bez sprecyzowania (samo słowo - zbyt ogólne)
\n

Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt: dwa konkretne działania, np. "wylesienie" i "budowa dróg". Nie musisz pisać wyjaśnienia - klucz CKE wymaga tylko poprawnego wyliczenia. Mimo to warto zdanie wyjaśniające dopisać, bo "podcinanie stoku" jako sformułowanie jest bardziej precyzyjne niż samo "drogi".

\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geomorfologii (procesy egzogeniczne) i geografii człowieka.

\n
🏔️ Osuwisko - forma ruchu masowego; zachodzi gdy siły ścinające (grawitacja, ciężar wody w porach gruntu) > siły oporu (tarcie, kohezja, korzenie roślin). Człowiek ingeruje w każdy z tych składników.
\n
🌲 Rola szaty roślinnej na stoku: korzenie drzew penetrują do 2-5 m w głąb, mechanicznie spinają luźny materiał zwietrzelinowy z podłożem skalnym. Transpiracja drzew obniża wilgotność gruntu o 30-60% w porównaniu z terenem wylesionymi. Wylesienie eliminuje oba efekty jednocześnie.
\n
🛣️ Podcięcie stoku przez drogi: w budownictwie drogowym w terenie górskim standardowo usuwa się dolną część zbocza (wykop), by uzyskać poziomą jezdnię. Masa skalna powyżej traci naturalne podparcie - to klasyczna przyczyna katastrof osuwiskowych np. w Karpatach (droga Zakopane-Nowy Targ, trasy przez Bieszczady).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

(Zadanie otwarte - nie ma opcji ABCD, ale typowe błędne odpowiedzi uczniów:)

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie akceptowana |
| "Opady atmosferyczne" | To czynnik przyrodniczy - zadanie wprost pyta o działalność człowieka |
| "Trzęsienia ziemi" | Jw. - czynnik naturalny |
| "Zanieczyszczenie środowiska" | Zbyt ogólne, brak mechanizmu destabilizacji stoku |
| "Urbanizacja" | Samo słowo - za mało; musisz napisać "obciążenie stoku budynkami" lub "podcięcie stoku pod drogi" |
| "Rolnictwo" | Za mało konkretne; lepiej: "orka równoległa do warstwic" lub "usunięcie roślinności" |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga 1: Zadanie pyta o czynniki antropogeniczne (działalność człowieka) - jeśli w odpowiedzi napiszesz "intensywne opady" lub "erozja", dostaniesz 0 pkt mimo że to poprawne przyczyny osuwisk w ogóle.
\n
⚠️ Uwaga 2: Klucz wymaga dwóch przykładów na 1 punkt - nie ma punktu za jeden poprawny przykład. To tzw. schemat "wszystko albo nic" - brak drugiej odpowiedzi = 0 pkt.
\n
⚠️ Uwaga 3: "Wylesienie" i "wycinka drzew" to ten sam przykład sformułowany różnie - to nadal jeden przykład, nie dwa. Nie powtarzaj tej samej treści innymi słowami.
"}]}