Zadanie 15.1. (0-1)
W centralnej części Grenlandii miąższość lądolodu przekracza 3 km.
Uzupełnij zdanie - wpisz właściwe określenie dobrane z podanych w nawiasie.
Uzasadnij odpowiedź.
Utrzymanie się trendu zmian klimatycznych, do których odnosi się rysunek, przyczyni się do
(podnoszenia się / obniżania się) centralnej części
Grenlandii.
Uzasadnienie:
Zadanie 15.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej […].
IV etap edukacyjny
1.4) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
3.7) Zdający wyjaśnia na przykładach
obserwowane […] skutki globalnych zmian
klimatu.
5.5) Zdający charakteryzuje […] ruchy
skorupy ziemskiej […].
Schemat punktowania
1 pkt - poprawna odpowiedź i jej uzasadnienie odnoszące się do podnoszenia się obszaru
Grenlandii.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
podnoszenia się
Przykładowe uzasadnienie:
Ocieplanie się klimatu Arktyki przyczyni się do topnienia lądolodu i stopniowego uwalniania
Grenlandii od jego nacisku, więc w centralnej części tej wyspy wystąpią izostatyczne ruchy
skorupy ziemskiej skierowane do góry wskutek jej odciążania (i dążenia do równowagi).
(podnoszenia się / obniżania się): podnoszenia się
\nUzasadnienie: Ocieplanie się klimatu przyczyni się do topnienia grenlandzkiego lądolodu, co odciąży skorupę ziemską. Wskutek odbicia izostatycznego centralna część Grenlandii będzie stopniowo unosić się ku górze.
\nKrok 1 - odczytaj kontekst klimatyczny.
Rysunek (str. IV barwnego materiału) pokazuje, że areał morskiej pokrywy lodowej we wrześniu 2012 r. był wyraźnie mniejszy od średniego zasięgu z lat 1982-2011. Trend jest jednoznaczny: Arktyka się ociepla, lód zanika.
Krok 2 - przenieś wniosek na lądolód grenlandzki.
Skoro ocieplenie klimatu kurczy pokrywę morską, ten sam trend dotyczy lądolodu Grenlandii. W centralnej części jego miąższość przekracza 3 km - to ogromny nacisk na skorupę ziemską. Kontynuacja ocieplenia → topnienie lądolodu → zmniejszanie jego masy.
Krok 3 - zastosuj zasadę izostazji.
Izostazja (równowaga izostatyczna) polega na tym, że litosfera "pływa" na plastycznej astenosferze. Gdy ogromna masa nacisku (lądolód) znika:
To samo zjawisko obserwujemy dziś w Skandynawii i Kanadzie, gdzie po zaniku lądolodów plejstoceńskich ląd podnosi się o kilka mm rocznie.
\nWniosek: Centralna część Grenlandii będzie się podnosić.
\nDlaczego NIE "obniżania się"?
"Obniżanie się" centralnej Grenlandii byłoby możliwe tylko przy przyroście masy lądolodu (wzrost nacisku → ugięcie litosfery ku dołowi). Tymczasem trend wskazuje na ubywanie lodu, więc nacisk maleje - nie rośnie. Odpowiedź "obniżania się" jest sprzeczna z opisaną tendencją klimatyczną.
Weryfikacja przez analogię: Półwysep Skandynawski podnosi się o 5-8 mm/rok od czasu zaniku lądolodu fennoskandzkiego (~10 000 lat temu). Grenlandia jest na początku analogicznego procesu.
\n📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.1, max 1 pkt):\n
- 1 pkt - poprawny wybór „podnoszenia się" ORAZ uzasadnienie odnoszące się do izostatycznego unoszenia się Grenlandii wskutek odciążenia przez topniejący lądolód.
- 0 pkt - poprawny wybór bez uzasadnienia, błędny wybór, lub uzasadnienie nieodnoszące się do izostazji (np. tylko "bo lód topnieje" bez wyjaśnienia mechanizmu).
- Akceptowane uzasadnienia: "izostatyczne ruchy skorupy ziemskiej skierowane ku górze", "odciążenie litosfery", "odbicie izostatyczne", "wyrównanie izostatyczne po zaniku nacisku lądolodu".
- Uwaga CKE: Uzasadnienie MUSI zawierać odwołanie do mechanizmu odciążenia skorupy - samo stwierdzenie "bo lód topnieje" lub "bo jest cieplej" daje 0 pkt.
Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:
\n🌍 Izostazja (równowaga izostatyczna): litosfera "pływa" na astenosferze - dodanie masy (np. lądolód, sedymentacja) powoduje ugięcie litosfery ku dołowi; usunięcie masy (topnienie lądolodu) → litosfera unosi się ku górze dążąc do równowagi.\n
🧊 Przykład empiryczny - Skandynawia: po zaniku lądolodu fennoskandzkiego (ok. 10 000 lat temu) Półwysep Skandynawski podnosi się do dziś z prędkością 5-8 mm/rok (maksimum w rejonie Zatoki Botnickiej). Łączne podniesienie od zaniku lądolodu: 200-300 m w centralnej Szwecji i Finlandii.\n
📐 Miąższość lądolodu a nacisk: przy gęstości lodu ≈ 917 kg/m³ i miąższości 3 km, ciśnienie na podłoże wynosi ok. 27 MPa - porównywalne z ciśnieniem słupa skalnego o grubości ~10 km. Stąd ogromny potencjał odbicia izostatycznego po stopieniu.\n
W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geomorfologii i geodynamiki (izostazja) oraz klimatologii (ocieplenie Arktyki).
\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |
| obniżania się | Centralna Grenlandia obniża się | Obniżanie następuje przy wzroście nacisku (np. akumulacja lodu). Opisany trend to zanik lodu → nacisk maleje → skorupa idzie w górę, nie w dół. Typowy błąd: myślenie "lód topnieje, wszystko opada" bez uwzględnienia izostazji. |
⚠️ Uwaga 1: Nie mylić podnoszenia się lądu (izostazja) z podnoszeniem się poziomu morza (skutek topnienia lodu). Oba procesy zachodzą jednocześnie, ale pytanie dotyczy powierzchni Grenlandii - a ona rośnie wskutek odbicia izostatycznego.\n
⚠️ Uwaga 2: Samo napisanie "bo robi się cieplej i lód topnieje" to za mało na punkt. Klucz CKE wymaga wyjaśnienia mechanizmu - słowo "izostatyczny" lub opis "odciążenie skorupy / litosfera unosi się" musi się pojawić.\n
⚠️ Uwaga 3: Izostazja działa powoli (tysiące lat), ale kierunek jest jednoznaczny - nawet jeśli uczeń to wie, musi napisać to w uzasadnieniu. Tempo procesu nie jest tu pytane."}]}