{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/15.2","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"15.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nAlbedo określa zdolność odbijania promieni słonecznych przez daną powierzchnię. Zmiana\nwartości albeda Oceanu Arktycznego może przyśpieszyć zmiany klimatyczne w Arktyce.\nUzupełnij model przyczynowo-skutkowy, odnoszący się do wpływu wieloletniej zmiany\npowierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego na przyśpieszenie zmian\nklimatycznych w Arktyce. Wpisz w wyznaczonych miejscach litery, którymi oznaczono\nodpowiednie sformułowania, wybrane z podanych poniżej.\nA. Wzrost temperatury wód Oceanu Arktycznego.\nB. Obniżenie się wartości albeda powierzchni Oceanu Arktycznego.\nC. Zmniejszenie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego.\nD. Zwiększenie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego.\nE. Wzrost pochłaniania promieniowania cieplnego Słońca przez Ocean Arktyczny.\n→\n→\n→\nA\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n13.1.\n13.2.\n14.\n15.1.\n15.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEGEP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej.\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n3.7) Zdający wyjaśnia na przykładach\nobserwowane przyczyny i skutki globalnych\nzmian klimatu.\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawne uzupełnienie schematu.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nC-B-E-A","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPoprawna kolejność etapów w schemacie przyczynowo-skutkowym:\n\n**C → B → E → A**\n\nPełny schemat:\n**C** (zmniejszanie się pokrywy lodowej) → **B** (obniżenie albedo) → **E** (wzrost pochłaniania promieniowania) → **A** (wzrost temperatury wód)\n\n## Sposób 1 - śledzenie łańcucha przyczynowo-skutkowego (albedo feedback)\n\nTo zadanie opisuje **dodatnie sprzężenie zwrotne** (positive feedback loop) w Arktyce, zwane efektem albedo lód-woda.\n\nRozumujemy krok po kroku, zadając pytanie: *co jest przyczyną, a co skutkiem?*\n\n**Krok 1: Punkt wyjścia - C**\n> Zmniejszanie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego.\n\nLód i śnieg mają **bardzo wysokie albedo** (0,8-0,9 - odbijają 80-90% promieniowania słonecznego). Gdy pokrywa lodowa się kurczy, odsłania się ciemna powierzchnia wody.\n\n**Krok 2: Bezpośredni skutek - B**\n> Obniżenie się wartości albedo powierzchni Oceanu Arktycznego.\n\nOtwarta woda ma **bardzo niskie albedo** (0,05-0,1 - pochłania ok. 90-95% promieniowania). Zastąpienie jasnego lodu ciemną wodą powoduje gwałtowny **spadek albedo całego obszaru**.\n\n**Krok 3: Konsekwencja fizyczna - E**\n> Wzrost pochłaniania promieniowania słonecznego przez Ocean Arktyczny.\n\nNiskie albedo → większa absorpcja energii słonecznej przez wodę. Powierzchnia oceanu zamiast **odbijać** promieniowanie, teraz je **pochłania** - zamienia je w ciepło.\n\n**Krok 4: Skutek końcowy - A**\n> Wzrost temperatury wód Oceanu Arktycznego.\n\nPochłoniętą energia zamienia się w ciepło wody → **wzrost temperatury wód Arktyki**.\n\nCałość tworzy **pętlę wzmacniającą**: cieplejsza woda topi jeszcze więcej lodu → jeszcze więcej ciemnej wody → jeszcze mniejsze albedo → jeszcze więcej pochłoniętego ciepła → i tak dalej.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnego elementu (D)\n\nNa liście pojawia się element **D: Zwiększenie się powierzchni pokrywy lodowej** - jest on **pułapką**, której NIE umieszczamy w schemacie.\n\nD opisuje **odwrotny** scenariusz - wzrost pokrywy lodowej prowadziłby do zwiększenia albedo i ochłodzenia, co jest sprzecznym ze zmianami klimatycznymi w Arktyce. Zadanie dotyczy procesu **topnienia lodu**, więc D nie wchodzi do łańcucha przyczynowo-skutkowego.\n\nPo odrzuceniu D i znając punkty startowy (C) i końcowy (A), pozostają tylko dwa etapy pośrednie: **B i E**.\n\nPytamy: co najpierw - spadek albedo (B) czy wzrost pochłaniania energii (E)?\n\nSpadek albedo (B) jest **warunkiem fizycznym**, który dopiero **umożliwia** wzrost pochłaniania (E). Nie możemy mówić o większej absorpcji, zanim albedo nie spadnie. Dlatego: **B przed E**.\n\nWniosek: **C → B → E → A** ✓\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne uzupełnienie schematu: wpisanie **B** w pierwsze wykropkowane miejsce oraz **E** w drugie wykropkowane miejsce, czyli uzyskanie sekwencji **C → B → E → A**.\n> - **0 pkt** - każda inna kolejność, wpisanie D, zamiana B i E miejscami, wpisanie więcej niż 2 liter.\n>\n> **Akceptowane warianty:** tylko jedna poprawna sekwencja - C, B, E, A.\n>\n> **Wykluczone:** kolejność C → E → B → A (zamienione B i E); jakiekolwiek użycie litery D; odpowiedź niepełna (tylko jedna litera).\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Albedo** - współczynnik odbicia: \\(\\alpha = \\frac{\\text{promieniowanie odbite}}{\\text{promieniowanie padające}}\\). Wartości: lód/śnieg \\(\\alpha \\approx 0{,}8{-}0{,}9\\); otwarta woda \\(\\alpha \\approx 0{,}05{-}0{,}1\\). Różnica wynosi niemal **80 punktów procentowych** - ogromna zmiana bilansu energetycznego.\n\n> 🌍 **Efekt lodowo-albedowy (ice-albedo feedback)**: jeden z najważniejszych mechanizmów wzmacniających ocieplenie klimatu w Arktyce. Należy do klasy **dodatnich sprzężeń zwrotnych** (positive feedback) - skutek wzmacnia przyczynę, nie osłabia.\n\n> 🌍 **Bilans energetyczny powierzchni Ziemi**: energia pochłoniętą = promieniowanie padające × (1 - albedo). Im niższe albedo, tym więcej energii pochłoniętej i oddanej do systemu klimatycznego jako ciepło.\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza z **klimatologii** (bilans radiacyjny, albedo) oraz rozumowanie **przyczynowo-skutkowe** - nie ma potrzeby stosowania wzorów matematycznych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Element | Treść | Dlaczego nie pasuje / typowy błąd |\n| **D** | Zwiększenie się powierzchni pokrywy lodowej | Opisuje **odwrotny** kierunek procesu (wzrost lodu = wzrost albedo = ochłodzenie). Uczeń umieszcza D, jeśli myli kierunek sprzężenia zwrotnego - myśli, że po wzroście temperatury wody (A) nastąpi wzrost pokrywy (D), zapominając że schemat dotyczy procesu topnienia, nie zamarzania. |\n| **C → E → B → A** | zamiana B i E | Błąd kolejności: uczeń uznaje, że pochłanianie (E) powoduje zmianę albedo (B), tymczasem jest odwrotnie - najpierw zmienia się właściwość powierzchni (albedo), a dopiero potem jej konsekwencja (pochłanianie energii). |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie wpisuj litery **D** do schematu - to element odwrotnego procesu, celowo umieszczony jako pułapka. W schemacie jest miejsce tylko na dwie litery (B i E), a D dotyczy wzrostu pokrywy lodowej, co jest sprzeczne z kierunkiem opisywanego procesu.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Uważaj na kolejność **B i E** - to najczęstszy błąd. Pamiętaj: albedo to **właściwość fizyczna** powierzchni (przyczyna), a pochłanianie energii to **wynik** tej właściwości (skutek). Nie można pochłaniać więcej energii, zanim powierzchnia nie zmieni swoich właściwości optycznych.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** To zadanie opisuje **dodatnie sprzężenie zwrotne** - im więcej wody (mniej lodu), tym więcej pochłoniętej energii, tym wyższa temperatura, tym więcej topniejącego lodu. System sam się nakręca. To fundament zrozumienia dlaczego Arktyka ociepla się **3-4 razy szybciej** niż reszta świata (zjawisko zwane *Arctic amplification*).","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-15.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15.2. (0-1)
Albedo określa zdolność odbijania promieni słonecznych przez daną powierzchnię. Zmiana
wartości albeda Oceanu Arktycznego może przyśpieszyć zmiany klimatyczne w Arktyce.
Uzupełnij model przyczynowo-skutkowy, odnoszący się do wpływu wieloletniej zmiany
powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego na przyśpieszenie zmian
klimatycznych w Arktyce. Wpisz w wyznaczonych miejscach litery, którymi oznaczono
odpowiednie sformułowania, wybrane z podanych poniżej.
A. Wzrost temperatury wód Oceanu Arktycznego.
B. Obniżenie się wartości albeda powierzchni Oceanu Arktycznego.
C. Zmniejszenie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego.
D. Zwiększenie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego.
E. Wzrost pochłaniania promieniowania cieplnego Słońca przez Ocean Arktyczny.
→
→
→
A
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
13.1.
13.2.
14.
15.1.
15.2.
Maks. liczba pkt
1
1
1
1
1
Uzyskana liczba pkt
EGEP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 15.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej.
IV etap edukacyjny
1.4) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
3.7) Zdający wyjaśnia na przykładach
obserwowane przyczyny i skutki globalnych
zmian klimatu.
Schemat punktowania
1 pkt - poprawne uzupełnienie schematu.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
C-B-E-A

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Poprawna kolejność etapów w schemacie przyczynowo-skutkowym:

\n

C → B → E → A

\n

Pełny schemat:
C (zmniejszanie się pokrywy lodowej) → B (obniżenie albedo) → E (wzrost pochłaniania promieniowania) → A (wzrost temperatury wód)

\n

Sposób 1 - śledzenie łańcucha przyczynowo-skutkowego (albedo feedback)

\n

To zadanie opisuje dodatnie sprzężenie zwrotne (positive feedback loop) w Arktyce, zwane efektem albedo lód-woda.

\n

Rozumujemy krok po kroku, zadając pytanie: co jest przyczyną, a co skutkiem?

\n

Krok 1: Punkt wyjścia - C

\n
Zmniejszanie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego.
\n

Lód i śnieg mają bardzo wysokie albedo (0,8-0,9 - odbijają 80-90% promieniowania słonecznego). Gdy pokrywa lodowa się kurczy, odsłania się ciemna powierzchnia wody.

\n

Krok 2: Bezpośredni skutek - B

\n
Obniżenie się wartości albedo powierzchni Oceanu Arktycznego.
\n

Otwarta woda ma bardzo niskie albedo (0,05-0,1 - pochłania ok. 90-95% promieniowania). Zastąpienie jasnego lodu ciemną wodą powoduje gwałtowny spadek albedo całego obszaru.

\n

Krok 3: Konsekwencja fizyczna - E

\n
Wzrost pochłaniania promieniowania słonecznego przez Ocean Arktyczny.
\n

Niskie albedo → większa absorpcja energii słonecznej przez wodę. Powierzchnia oceanu zamiast odbijać promieniowanie, teraz je pochłania - zamienia je w ciepło.

\n

Krok 4: Skutek końcowy - A

\n
Wzrost temperatury wód Oceanu Arktycznego.
\n

Pochłoniętą energia zamienia się w ciepło wody → wzrost temperatury wód Arktyki.

\n

Całość tworzy pętlę wzmacniającą: cieplejsza woda topi jeszcze więcej lodu → jeszcze więcej ciemnej wody → jeszcze mniejsze albedo → jeszcze więcej pochłoniętego ciepła → i tak dalej.

\n

Sposób 2 - eliminacja błędnego elementu (D)

\n

Na liście pojawia się element D: Zwiększenie się powierzchni pokrywy lodowej - jest on pułapką, której NIE umieszczamy w schemacie.

\n

D opisuje odwrotny scenariusz - wzrost pokrywy lodowej prowadziłby do zwiększenia albedo i ochłodzenia, co jest sprzecznym ze zmianami klimatycznymi w Arktyce. Zadanie dotyczy procesu topnienia lodu, więc D nie wchodzi do łańcucha przyczynowo-skutkowego.

\n

Po odrzuceniu D i znając punkty startowy (C) i końcowy (A), pozostają tylko dwa etapy pośrednie: B i E.

\n

Pytamy: co najpierw - spadek albedo (B) czy wzrost pochłaniania energii (E)?

\n

Spadek albedo (B) jest warunkiem fizycznym, który dopiero umożliwia wzrost pochłaniania (E). Nie możemy mówić o większej absorpcji, zanim albedo nie spadnie. Dlatego: B przed E.

\n

Wniosek: C → B → E → A ✓

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - poprawne uzupełnienie schematu: wpisanie B w pierwsze wykropkowane miejsce oraz E w drugie wykropkowane miejsce, czyli uzyskanie sekwencji C → B → E → A.
- 0 pkt - każda inna kolejność, wpisanie D, zamiana B i E miejscami, wpisanie więcej niż 2 liter.

Akceptowane warianty: tylko jedna poprawna sekwencja - C, B, E, A.

Wykluczone: kolejność C → E → B → A (zamienione B i E); jakiekolwiek użycie litery D; odpowiedź niepełna (tylko jedna litera).
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Albedo - współczynnik odbicia: \\(\\alpha = \\frac{\\text{promieniowanie odbite}}{\\text{promieniowanie padające}}\\). Wartości: lód/śnieg \\(\\alpha \\approx 0{,}8{-}0{,}9\\); otwarta woda \\(\\alpha \\approx 0{,}05{-}0{,}1\\). Różnica wynosi niemal 80 punktów procentowych - ogromna zmiana bilansu energetycznego.
\n
🌍 Efekt lodowo-albedowy (ice-albedo feedback): jeden z najważniejszych mechanizmów wzmacniających ocieplenie klimatu w Arktyce. Należy do klasy dodatnich sprzężeń zwrotnych (positive feedback) - skutek wzmacnia przyczynę, nie osłabia.
\n
🌍 Bilans energetyczny powierzchni Ziemi: energia pochłoniętą = promieniowanie padające × (1 - albedo). Im niższe albedo, tym więcej energii pochłoniętej i oddanej do systemu klimatycznego jako ciepło.
\n

W tym zadaniu wystarczy wiedza z klimatologii (bilans radiacyjny, albedo) oraz rozumowanie przyczynowo-skutkowe - nie ma potrzeby stosowania wzorów matematycznych.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Element | Treść | Dlaczego nie pasuje / typowy błąd |
| D | Zwiększenie się powierzchni pokrywy lodowej | Opisuje odwrotny kierunek procesu (wzrost lodu = wzrost albedo = ochłodzenie). Uczeń umieszcza D, jeśli myli kierunek sprzężenia zwrotnego - myśli, że po wzroście temperatury wody (A) nastąpi wzrost pokrywy (D), zapominając że schemat dotyczy procesu topnienia, nie zamarzania. |
| C → E → B → A | zamiana B i E | Błąd kolejności: uczeń uznaje, że pochłanianie (E) powoduje zmianę albedo (B), tymczasem jest odwrotnie - najpierw zmienia się właściwość powierzchni (albedo), a dopiero potem jej konsekwencja (pochłanianie energii). |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie wpisuj litery D do schematu - to element odwrotnego procesu, celowo umieszczony jako pułapka. W schemacie jest miejsce tylko na dwie litery (B i E), a D dotyczy wzrostu pokrywy lodowej, co jest sprzeczne z kierunkiem opisywanego procesu.
\n
⚠️ Uwaga 2: Uważaj na kolejność B i E - to najczęstszy błąd. Pamiętaj: albedo to właściwość fizyczna powierzchni (przyczyna), a pochłanianie energii to wynik tej właściwości (skutek). Nie można pochłaniać więcej energii, zanim powierzchnia nie zmieni swoich właściwości optycznych.
\n
⚠️ Uwaga 3: To zadanie opisuje dodatnie sprzężenie zwrotne - im więcej wody (mniej lodu), tym więcej pochłoniętej energii, tym wyższa temperatura, tym więcej topniejącego lodu. System sam się nakręca. To fundament zrozumienia dlaczego Arktyka ociepla się 3-4 razy szybciej niż reszta świata (zjawisko zwane Arctic amplification).
"}]}