{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/19.1","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"19.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.1. (0-2)\nUzupełnij poniższą tabelę. Przyporządkuj każdej fazie przejścia demograficznego literę,\nktórą oznaczono w powyższej tabeli wiersz zawierający charakterystyczne dla danej\nfazy wartości współczynników przyrostu naturalnego, urodzeń i zgonów.\nFaza przejścia\ndemograficznego\nWspółczynnik\nprzyrostu naturalnego,\nwspółczynnik urodzeń\ni współczynnik zgonów\n(wpisz literę)\nII\nIII\nIV","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.1. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] i czasowe\nmiędzy wybranymi elementami środowiska\n[…] społeczno-gospodarczego […].\nzakres podstawowy\n1.2) Zdający charakteryzuje główne procesy\ndemograficzne (fazy przejścia\ndemograficznego) […].\nSchemat punktowania\n2 pkt - trzy poprawne przyporządkowania.\n1 pkt - dwa poprawne przyporządkowania.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawne odpowiedzi\nII - R\nIII - T\nIV - E","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Faza przejścia demograficznego | Litera |\n| II | **R** |\n| III | **T** |\n| IV | **E** |\n\n(Faza I → W, Faza V → Q - podane dla pełnego obrazu, choć nie były wymagane w poleceniu.)\n\n## Sposób 1 - analiza wskaźników przez dynamikę PN i charakterystykę fazy\n\nKluczem jest zrozumienie, **co dzieje się z U i Z w każdej fazie** modelu przejścia demograficznego Notesteina. Poniżej schemat dedukcji:\n\n**Faza I** (tradycyjna, przedindustrialna):\nOba wskaźniki ekstremalnie wysokie (U ≈ 50-55‰, Z ≈ 45-53‰), PN bliski zera lub bardzo mały - równowaga starego typu.\n→ **W**: U = 55‰, Z = 53‰, PN = 2‰ ✓ *(nie była wymagana w tabeli)*\n\n**Faza II** (wczesnoprzejściowa - \"eksplozja demograficzna\"):\nWraz z poprawą higieny i medycyny **śmiertelność gwałtownie spada** do ~10‰, natomiast **urodzenia pozostają wysokie** (35‰). Efektem jest **maksymalny przyrost naturalny**.\n→ **R**: U = 35‰, Z = 10‰, **PN = 25‰** ← szczyt eksplozji demograficznej ✓\n\n**Faza III** (późnoprzejściowa):\nUrodzenia zaczynają stopniowo maleć (ale wciąż umiarkowanie wysokie ~40‰), zgony na poziomie pośrednim (~20‰) - PN jest nadal wysoki, lecz zaczyna opadać względem fazy II.\n→ **T**: U = 40‰, Z = 20‰, **PN = 20‰** ← PN maleje ✓\n\n**Faza IV** (nowoczesna):\nZarówno urodzenia, jak i zgony osiągają niski poziom (U ≈ 17‰, Z ≈ 12‰). PN jest niewielki, dodatni - społeczeństwo zbliża się do nowej równowagi.\n→ **E**: U = 17‰, Z = 12‰, **PN = 5‰** ✓\n\n**Faza V** (druga przemiana demograficzna - Lesthaeghe):\nUrodzenia bardzo niskie (9‰) spadają poniżej zgonów (10‰) → PN ujemny.\n→ **Q**: PN = -1‰ ✓ *(nie była wymagana)*\n\n## Sposób 2 - eliminacja przez cechy diagnostyczne\n\nZamiast znać model na pamięć, można rozumować przez eliminację:\n\n1. **Faza IV** jest najłatwiejsza: szukamy małego, dodatniego PN przy niskich wartościach obu współczynników. Jedyna pasująca litera to **E** (PN = 5, U = 17, Z = 12).\n\n2. Spośród pozostałych - **Q** ma PN ujemny → to faza V (za \"przejściem\"), odpadamy.\n\n3. **W** ma U = 55‰ i Z = 53‰ - oba ekstremalne, PN prawie zero → faza I tradycyjna, odpadamy.\n\n4. Zostają **R** i **T** dla faz II i III. Faza II to **eksplozja demograficzna** - maksymalny PN. R ma PN = 25‰ (wyższy niż T z PN = 20‰) → **R → faza II**, **T → faza III**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trzy poprawne przyporządkowania: II → R, III → T, IV → E\n> - **1 pkt** - dokładnie dwa poprawne przyporządkowania\n> - **0 pkt** - jedno lub żadne poprawne przyporządkowanie\n>\n> **Poprawne odpowiedzi:** II - R, III - T, IV - E\n>\n> **Uwaga:** Nie ma wariantów akceptowanych ani częściowych dla poszczególnych przyporządkowań - każda litera jest albo poprawna, albo nie. Nie wolno wpisywać opisu słownego zamiast litery.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Wzór: przyrost naturalny**\n> \\[ PN = U - Z \\quad [\\text{‰}] \\]\n> gdzie U - współczynnik urodzeń (na 1000 mieszkańców/rok), Z - współczynnik zgonów.\n> Sprawdzenie: R → PN = 35 - 10 = 25‰ ✓; T → PN = 40 - 20 = 20‰ ✓; E → PN = 17 - 12 = 5‰ ✓.\n\n> 🌍 **Model przejścia demograficznego (Notestein, 5 faz):**\n>\n> | Faza | U | Z | PN | Przykład regionalny |\n> |------|---|---|----|---------------------|\n> | I (tradycyjna) | ~50‰ | ~48‰ | ~2‰ | Afryka przedkolonialna |\n> | II (eksplozja) | ~35‰ | ~10‰ | ~25‰ | Afryka Subsaharyjska XX w. |\n> | III (późnoprzejściowa) | ~40‰ | ~20‰ | ~20‰ | Indie, Bangladesz lata 70.-90. |\n> | IV (nowoczesna) | ~17‰ | ~12‰ | ~5‰ | Polska, Meksyk, Brazylia |\n> | V (II przemiana) | ~9‰ | ~10‰ | -1‰ | Polska, Niemcy, Japonia dziś |\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Litera | Wartości | Dlaczego nie pasuje do fazy II/III/IV |\n| Q | PN = -1, U = 9, Z = 10 | PN ujemny → faza V (druga przemiana demograficzna), nie II/III/IV |\n| W | PN = 2, U = 55, Z = 53 | Oba wskaźniki ekstremalne → faza I tradycyjna, nie przejściowa |\n| E (jako faza II) | PN = 5 | Za niski PN - faza II to eksplozja demograficzna z PN~25‰, nie 5‰ |\n| R (jako faza III) | Z = 10 | Gdyby R było fazą III, a T fazą II → ale T ma wyższy Z (20‰), co oznacza wcześniejszy etap spadku śmiertelności - T lepiej opisuje fazę III, R zaś maksimum eksplozji (faza II) |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Wielu uczniów myli fazy II i III, bo w tabeli T (faza III) ma U = 40‰ - **wyższe** niż R (faza II, U = 35‰). To nie błąd w danych - fazy opisują charakterystyczne przebiegi wskaźników, a T z umiarkowanym Z=20 przedstawia etap pośredni, nie szczyt eksplozji.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Faza IV to NIE \"zerowy PN\" - ma PN = 5‰ (mały, ale dodatni). Zerowy PN lub ujemny to faza V. Pomylenie E z Q jest częstym błędem.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Sprawdzaj zawsze rachunkowo: PN = U - Z. Jeśli suma nie zgadza się z podaną wartością PN w tabeli, masz błąd w odczycie.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-19.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19.1. (0-2)<br>Uzupełnij poniższą tabelę. Przyporządkuj każdej fazie przejścia demograficznego literę,<br>którą oznaczono w powyższej tabeli wiersz zawierający charakterystyczne dla danej<br>fazy wartości współczynników przyrostu naturalnego, urodzeń i zgonów.<br>Faza przejścia<br>demograficznego<br>Współczynnik<br>przyrostu naturalnego,<br>współczynnik urodzeń<br>i współczynnik zgonów<br>(wpisz literę)<br>II<br>III<br>IV</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 19.1. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>II. Analiza i wyjaśnianie problemów<br>demograficznych społeczeństw.<br>IV etap edukacyjny<br>1.4) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] i czasowe<br>między wybranymi elementami środowiska<br>[…] społeczno-gospodarczego […].<br>zakres podstawowy<br>1.2) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>demograficzne (fazy przejścia<br>demograficznego) […].<br>Schemat punktowania<br>2 pkt - trzy poprawne przyporządkowania.<br>1 pkt - dwa poprawne przyporządkowania.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawne odpowiedzi<br>II - R<br>III - T<br>IV - E</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Faza przejścia demograficznego | Litera |<br>| II | <strong>R</strong> |<br>| III | <strong>T</strong> |<br>| IV | <strong>E</strong> |</p>\n<p>(Faza I → W, Faza V → Q - podane dla pełnego obrazu, choć nie były wymagane w poleceniu.)</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza wskaźników przez dynamikę PN i charakterystykę fazy</h4>\n<p>Kluczem jest zrozumienie, <strong>co dzieje się z U i Z w każdej fazie</strong> modelu przejścia demograficznego Notesteina. Poniżej schemat dedukcji:</p>\n<p><strong>Faza I</strong> (tradycyjna, przedindustrialna):<br>Oba wskaźniki ekstremalnie wysokie (U ≈ 50-55‰, Z ≈ 45-53‰), PN bliski zera lub bardzo mały - równowaga starego typu.<br>→ <strong>W</strong>: U = 55‰, Z = 53‰, PN = 2‰ ✓ <em>(nie była wymagana w tabeli)</em></p>\n<p><strong>Faza II</strong> (wczesnoprzejściowa - &quot;eksplozja demograficzna&quot;):<br>Wraz z poprawą higieny i medycyny <strong>śmiertelność gwałtownie spada</strong> do ~10‰, natomiast <strong>urodzenia pozostają wysokie</strong> (35‰). Efektem jest <strong>maksymalny przyrost naturalny</strong>.<br>→ <strong>R</strong>: U = 35‰, Z = 10‰, <strong>PN = 25‰</strong> ← szczyt eksplozji demograficznej ✓</p>\n<p><strong>Faza III</strong> (późnoprzejściowa):<br>Urodzenia zaczynają stopniowo maleć (ale wciąż umiarkowanie wysokie ~40‰), zgony na poziomie pośrednim (~20‰) - PN jest nadal wysoki, lecz zaczyna opadać względem fazy II.<br>→ <strong>T</strong>: U = 40‰, Z = 20‰, <strong>PN = 20‰</strong> ← PN maleje ✓</p>\n<p><strong>Faza IV</strong> (nowoczesna):<br>Zarówno urodzenia, jak i zgony osiągają niski poziom (U ≈ 17‰, Z ≈ 12‰). PN jest niewielki, dodatni - społeczeństwo zbliża się do nowej równowagi.<br>→ <strong>E</strong>: U = 17‰, Z = 12‰, <strong>PN = 5‰</strong> ✓</p>\n<p><strong>Faza V</strong> (druga przemiana demograficzna - Lesthaeghe):<br>Urodzenia bardzo niskie (9‰) spadają poniżej zgonów (10‰) → PN ujemny.<br>→ <strong>Q</strong>: PN = -1‰ ✓ <em>(nie była wymagana)</em></p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja przez cechy diagnostyczne</h4>\n<p>Zamiast znać model na pamięć, można rozumować przez eliminację:</p>\n<ol><li><strong>Faza IV</strong> jest najłatwiejsza: szukamy małego, dodatniego PN przy niskich wartościach obu współczynników. Jedyna pasująca litera to <strong>E</strong> (PN = 5, U = 17, Z = 12).</li></ol>\n<ol><li>Spośród pozostałych - <strong>Q</strong> ma PN ujemny → to faza V (za &quot;przejściem&quot;), odpadamy.</li></ol>\n<ol><li><strong>W</strong> ma U = 55‰ i Z = 53‰ - oba ekstremalne, PN prawie zero → faza I tradycyjna, odpadamy.</li></ol>\n<ol><li>Zostają <strong>R</strong> i <strong>T</strong> dla faz II i III. Faza II to <strong>eksplozja demograficzna</strong> - maksymalny PN. R ma PN = 25‰ (wyższy niż T z PN = 20‰) → <strong>R → faza II</strong>, <strong>T → faza III</strong>.</li></ol>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19.1, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - trzy poprawne przyporządkowania: II → R, III → T, IV → E<br>- <strong>1 pkt</strong> - dokładnie dwa poprawne przyporządkowania<br>- <strong>0 pkt</strong> - jedno lub żadne poprawne przyporządkowanie<br><br><strong>Poprawne odpowiedzi:</strong> II - R, III - T, IV - E<br><br><strong>Uwaga:</strong> Nie ma wariantów akceptowanych ani częściowych dla poszczególnych przyporządkowań - każda litera jest albo poprawna, albo nie. Nie wolno wpisywać opisu słownego zamiast litery.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Wzór: przyrost naturalny</strong><br>\\[ PN = U - Z \\quad [\\text{‰}] \\]<br>gdzie U - współczynnik urodzeń (na 1000 mieszkańców/rok), Z - współczynnik zgonów.<br>Sprawdzenie: R → PN = 35 - 10 = 25‰ ✓; T → PN = 40 - 20 = 20‰ ✓; E → PN = 17 - 12 = 5‰ ✓.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Model przejścia demograficznego (Notestein, 5 faz):</strong><br><br>| Faza | U | Z | PN | Przykład regionalny |<br>|------|---|---|----|---------------------|<br>| I (tradycyjna) | ~50‰ | ~48‰ | ~2‰ | Afryka przedkolonialna |<br>| II (eksplozja) | ~35‰ | ~10‰ | ~25‰ | Afryka Subsaharyjska XX w. |<br>| III (późnoprzejściowa) | ~40‰ | ~20‰ | ~20‰ | Indie, Bangladesz lata 70.-90. |<br>| IV (nowoczesna) | ~17‰ | ~12‰ | ~5‰ | Polska, Meksyk, Brazylia |<br>| V (II przemiana) | ~9‰ | ~10‰ | -1‰ | Polska, Niemcy, Japonia dziś |</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Litera | Wartości | Dlaczego nie pasuje do fazy II/III/IV |<br>| Q | PN = -1, U = 9, Z = 10 | PN ujemny → faza V (druga przemiana demograficzna), nie II/III/IV |<br>| W | PN = 2, U = 55, Z = 53 | Oba wskaźniki ekstremalne → faza I tradycyjna, nie przejściowa |<br>| E (jako faza II) | PN = 5 | Za niski PN - faza II to eksplozja demograficzna z PN~25‰, nie 5‰ |<br>| R (jako faza III) | Z = 10 | Gdyby R było fazą III, a T fazą II → ale T ma wyższy Z (20‰), co oznacza wcześniejszy etap spadku śmiertelności - T lepiej opisuje fazę III, R zaś maksimum eksplozji (faza II) |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Wielu uczniów myli fazy II i III, bo w tabeli T (faza III) ma U = 40‰ - <strong>wyższe</strong> niż R (faza II, U = 35‰). To nie błąd w danych - fazy opisują charakterystyczne przebiegi wskaźników, a T z umiarkowanym Z=20 przedstawia etap pośredni, nie szczyt eksplozji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Faza IV to NIE &quot;zerowy PN&quot; - ma PN = 5‰ (mały, ale dodatni). Zerowy PN lub ujemny to faza V. Pomylenie E z Q jest częstym błędem.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Sprawdzaj zawsze rachunkowo: PN = U - Z. Jeśli suma nie zgadza się z podaną wartością PN w tabeli, masz błąd w odczycie.</blockquote>"}]}