{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nW którym państwie wartość współczynnika obciążenia demograficznego zawiera się\nw przedziale 60-80%? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nA. Boliwia\nB. Wietnam\nC. Urugwaj\nD. Afganistan","answer":"A","answer_text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej.\nIV etap edukacyjny\n1.2) Zdający odczytuje cechy środowiska\n[…] społeczno-gospodarczego […] na\npodstawie map[y] […] tematycznej.\n7.2) Zdający odczytuje na mapach aktualny\npodział polityczny.\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nA.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. Boliwia** - współczynnik obciążenia demograficznego zawiera się w przedziale 60-80%.\n\n## Sposób 1 - Analiza struktury demograficznej każdego państwa\n\nWspółczynnik obciążenia demograficznego (WOD) wyraża stosunek liczby osób w wieku nieprodukcyjnym (0-14 lat + 65+ lat) do liczby osób w wieku produkcyjnym (15-64 lata). Wysokie wartości oznaczają duży udział dzieci lub/i seniorów.\n\nAnalizujemy każde z czterech państw pod kątem struktury wiekowej populacji w 2017 roku:\n\n**D. Afganistan** - jeden z najwyższych wskaźników dzietności (TFR ≈ 4,5-5,0 w 2017 roku), ogromna \"baza\" piramidy wieku (dzieci 0-14 lat stanowią ok. 43-45% populacji), przy nikłym udziale starszych. WOD **znacznie przekracza 80%**, a nierzadko zbliża się do 100-110%.\n\n**B. Wietnam** - kraj, który przeszedł przyspieszony spadek dzietności (polityka \"dwa dzieci\") od lat 80. XX w. TFR ≈ 2,0-2,1 w 2017 roku; piramida \"zwężona u dołu\". WOD wynosi ok. **40-55%** - wartość relatywnie niska, typowa dla krajów w późnoprzejściowej fazie demograficznej w Azji Wschodniej.\n\n**C. Urugwaj** - kraj o najwyższym wskaźniku urbanizacji i rozwoju w Ameryce Łacińskiej, zaawansowany proces starzenia się społeczeństwa. TFR ≈ 1,8-1,9; udział osób 65+ powyżej średniej dla regionu. WOD wynosi ok. **55-65%**, ale mapa wskazuje wartość tuż poniżej lub na granicy przedziału 60-80%.\n\n**A. Boliwia** - kraj rozwijający się w Andach, TFR ≈ 2,7-2,9 w 2017 roku (wyraźnie powyżej prostej zastępowalności, ale niższy niż Afganistan). Struktura demograficzna \"mieszana\": nadal sporo dzieci (ok. 32-33% populacji poniżej 15 lat), ale mały udział seniorów. WOD wynosi ok. **65-70%** - mieści się w przedziale 60-80%.\n\nNa mapie kolorystycznej Boliwia przyjmuje barwę odpowiadającą przedziałowi 60-80%, natomiast Afganistan jest wyraźnie ciemniejszy (powyżej 80%), a Wietnam jaśniejszy (poniżej 60%).\n\n**Odpowiedź: A**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez typy demograficzne\n\nCztery kraje reprezentują cztery różne profile demograficzne:\n\n| Kraj | Typ demograficzny | Główna przyczyna WOD | Oczekiwany WOD |\n| Afganistan | Wczesnoprzejściowy (II faza) | Ogromna liczba dzieci | >80-100% |\n| Boliwia | Późnoprzejściowy (III faza) | Dużo dzieci + nieliczni seniorzy | 60-80% ✓ |\n| Urugwaj | Nowoczesny (IV faza, starzenie) | Rosyjące grono seniorów | ~55-65% |\n| Wietnam | Późnoprzejściowy, szybka tranzycja | Niska dzietność od 30 lat | ~40-55% |\n\nTylko **Boliwia** pasuje do przedziału 60-80%.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - zaznaczenie odpowiedzi **A**\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n>\n> **Uwaga:** To zadanie zamknięte - nie ma możliwości uzyskania punktu częściowego. Klucz akceptuje wyłącznie literę A (Boliwia).\n\n## Wzory i referencje\n\n📐 **Współczynnik obciążenia demograficznego:**\n\\[\nWOD = \\frac{\\text{ludność 0-14 lat} + \\text{ludność 65+ lat}}{\\text{ludność 15-64 lata}} \\cdot 100\\%\n\\]\n\nWartości orientacyjne dla 2017 roku (Bank Światowy):\n- Afganistan: WOD ≈ 95-100%\n- Boliwia: WOD ≈ 65-70% ✓ (przedział 60-80%)\n- Urugwaj: WOD ≈ 55-60%\n- Wietnam: WOD ≈ 42-48%\n\n🌍 **Fazy przejścia demograficznego (Notestein):** Boliwia w 2017 roku była w fazie III (późnoprzejściowej) - dzietność spada (TFR ≈ 2,7), ale nadal dużo dzieci poniżej 15 lat, co podwyższa WOD. Afganistan pozostawał w fazie II - eksplozja demograficzna, WOD bardzo wysoki.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Kraj | Dlaczego błędna |\n| B | Wietnam | Niska dzietność od 30 lat (polityka \"dwa dzieci\"), WOD ok. 42-48% - poniżej przedziału 60-80% |\n| C | Urugwaj | Zaawansowane starzenie, ale TFR ≈ 1,8 → mało dzieci; WOD ok. 55-60%, tuż poniżej lub na dolnej granicy przedziału; na mapie jaśniejsza barwa niż Boliwia |\n| D | Afganistan | Ekstremalnie wysoki WOD (>80-100%) wynikający z gigantycznej grupy 0-14 lat (ok. 44% populacji); na mapie najciemniejsza barwa |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie często mylą kierunek zależności - kraj z **wysoką dzietnością** ma **wysoki WOD** (bo dużo dzieci nieprodukcyjnych), NIE niski. Afganistan to pułapka - \"biedny, więc może mało emerytów\", ale ogromna liczba dzieci winduje WOD do góry.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Urugwaj to \"fałszywy trop\" dla uczniów znających Amerykę Łacińską - jest najbardziej rozwinięty w regionie i ma starzejące się społeczeństwo, ale WOD jest tam **niższy** niż w Boliwii, bo ma mało dzieci i niedużo seniorów (w porównaniu z Europą).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Przy odczycie mapy kolorystycznej sprawdzaj LEGENDĘ - skala kolorów 0%-120% jest rozciągnięta; przedział 60-80% to środkowa część skali. Boliwia powinna mieć barwę pośrednią (zielonkawo-żółtą w typowych mapach choropleth).","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.1. (0-1)<br>W którym państwie wartość współczynnika obciążenia demograficznego zawiera się<br>w przedziale 60-80%? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.<br>A. Boliwia<br>B. Wietnam<br>C. Urugwaj<br>D. Afganistan</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 20.1. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej.<br>IV etap edukacyjny<br>1.2) Zdający odczytuje cechy środowiska<br>[…] społeczno-gospodarczego […] na<br>podstawie map[y] […] tematycznej.<br>7.2) Zdający odczytuje na mapach aktualny<br>podział polityczny.<br>Schemat punktowania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>A.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. Boliwia</strong> - współczynnik obciążenia demograficznego zawiera się w przedziale 60-80%.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza struktury demograficznej każdego państwa</h4>\n<p>Współczynnik obciążenia demograficznego (WOD) wyraża stosunek liczby osób w wieku nieprodukcyjnym (0-14 lat + 65+ lat) do liczby osób w wieku produkcyjnym (15-64 lata). Wysokie wartości oznaczają duży udział dzieci lub/i seniorów.</p>\n<p>Analizujemy każde z czterech państw pod kątem struktury wiekowej populacji w 2017 roku:</p>\n<p><strong>D. Afganistan</strong> - jeden z najwyższych wskaźników dzietności (TFR ≈ 4,5-5,0 w 2017 roku), ogromna &quot;baza&quot; piramidy wieku (dzieci 0-14 lat stanowią ok. 43-45% populacji), przy nikłym udziale starszych. WOD <strong>znacznie przekracza 80%</strong>, a nierzadko zbliża się do 100-110%.</p>\n<p><strong>B. Wietnam</strong> - kraj, który przeszedł przyspieszony spadek dzietności (polityka &quot;dwa dzieci&quot;) od lat 80. XX w. TFR ≈ 2,0-2,1 w 2017 roku; piramida &quot;zwężona u dołu&quot;. WOD wynosi ok. <strong>40-55%</strong> - wartość relatywnie niska, typowa dla krajów w późnoprzejściowej fazie demograficznej w Azji Wschodniej.</p>\n<p><strong>C. Urugwaj</strong> - kraj o najwyższym wskaźniku urbanizacji i rozwoju w Ameryce Łacińskiej, zaawansowany proces starzenia się społeczeństwa. TFR ≈ 1,8-1,9; udział osób 65+ powyżej średniej dla regionu. WOD wynosi ok. <strong>55-65%</strong>, ale mapa wskazuje wartość tuż poniżej lub na granicy przedziału 60-80%.</p>\n<p><strong>A. Boliwia</strong> - kraj rozwijający się w Andach, TFR ≈ 2,7-2,9 w 2017 roku (wyraźnie powyżej prostej zastępowalności, ale niższy niż Afganistan). Struktura demograficzna &quot;mieszana&quot;: nadal sporo dzieci (ok. 32-33% populacji poniżej 15 lat), ale mały udział seniorów. WOD wynosi ok. <strong>65-70%</strong> - mieści się w przedziale 60-80%.</p>\n<p>Na mapie kolorystycznej Boliwia przyjmuje barwę odpowiadającą przedziałowi 60-80%, natomiast Afganistan jest wyraźnie ciemniejszy (powyżej 80%), a Wietnam jaśniejszy (poniżej 60%).</p>\n<p><strong>Odpowiedź: A</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez typy demograficzne</h4>\n<p>Cztery kraje reprezentują cztery różne profile demograficzne:</p>\n<p>| Kraj | Typ demograficzny | Główna przyczyna WOD | Oczekiwany WOD |<br>| Afganistan | Wczesnoprzejściowy (II faza) | Ogromna liczba dzieci | &gt;80-100% |<br>| Boliwia | Późnoprzejściowy (III faza) | Dużo dzieci + nieliczni seniorzy | 60-80% ✓ |<br>| Urugwaj | Nowoczesny (IV faza, starzenie) | Rosyjące grono seniorów | ~55-65% |<br>| Wietnam | Późnoprzejściowy, szybka tranzycja | Niska dzietność od 30 lat | ~40-55% |</p>\n<p>Tylko <strong>Boliwia</strong> pasuje do przedziału 60-80%.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - zaznaczenie odpowiedzi <strong>A</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna odpowiedź lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Uwaga:</strong> To zadanie zamknięte - nie ma możliwości uzyskania punktu częściowego. Klucz akceptuje wyłącznie literę A (Boliwia).</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>📐 <strong>Współczynnik obciążenia demograficznego:</strong><br>\\[<br>WOD = \\frac{\\text{ludność 0-14 lat} + \\text{ludność 65+ lat}}{\\text{ludność 15-64 lata}} \\cdot 100\\%<br>\\]</p>\n<p>Wartości orientacyjne dla 2017 roku (Bank Światowy):</p>\n<ul><li>Afganistan: WOD ≈ 95-100%</li><li>Boliwia: WOD ≈ 65-70% ✓ (przedział 60-80%)</li><li>Urugwaj: WOD ≈ 55-60%</li><li>Wietnam: WOD ≈ 42-48%</li></ul>\n<p>🌍 <strong>Fazy przejścia demograficznego (Notestein):</strong> Boliwia w 2017 roku była w fazie III (późnoprzejściowej) - dzietność spada (TFR ≈ 2,7), ale nadal dużo dzieci poniżej 15 lat, co podwyższa WOD. Afganistan pozostawał w fazie II - eksplozja demograficzna, WOD bardzo wysoki.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Kraj | Dlaczego błędna |<br>| B | Wietnam | Niska dzietność od 30 lat (polityka &quot;dwa dzieci&quot;), WOD ok. 42-48% - poniżej przedziału 60-80% |<br>| C | Urugwaj | Zaawansowane starzenie, ale TFR ≈ 1,8 → mało dzieci; WOD ok. 55-60%, tuż poniżej lub na dolnej granicy przedziału; na mapie jaśniejsza barwa niż Boliwia |<br>| D | Afganistan | Ekstremalnie wysoki WOD (&gt;80-100%) wynikający z gigantycznej grupy 0-14 lat (ok. 44% populacji); na mapie najciemniejsza barwa |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Uczniowie często mylą kierunek zależności - kraj z <strong>wysoką dzietnością</strong> ma <strong>wysoki WOD</strong> (bo dużo dzieci nieprodukcyjnych), NIE niski. Afganistan to pułapka - &quot;biedny, więc może mało emerytów&quot;, ale ogromna liczba dzieci winduje WOD do góry.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Urugwaj to &quot;fałszywy trop&quot; dla uczniów znających Amerykę Łacińską - jest najbardziej rozwinięty w regionie i ma starzejące się społeczeństwo, ale WOD jest tam <strong>niższy</strong> niż w Boliwii, bo ma mało dzieci i niedużo seniorów (w porównaniu z Europą).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Przy odczycie mapy kolorystycznej sprawdzaj LEGENDĘ - skala kolorów 0%-120% jest rozciągnięta; przedział 60-80% to środkowa część skali. Boliwia powinna mieć barwę pośrednią (zielonkawo-żółtą w typowych mapach choropleth).</blockquote>"}]}