{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/20.2","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"20.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.2. (0-2)\nWyjaśnij, z czego wynika wartość współczynnika obciążenia demograficznego w każdej\nz grup państw wymienionych poniżej.\nPaństwa o wartości współczynnika obciążenia demograficznego powyżej 80%:\nPaństwa oznaczone na mapie literą X:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n19.1.\n19.2.\n20.1.\n20.2.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nEGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20.2. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n8.3) Zdający ocenia konsekwencje eksplozji\ndemograficznej lub regresu\ndemograficznego w wybranych państwach.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nSchemat punktowania\n2 pkt - dwa poprawne wyjaśnienia.\n1 pkt - jedno poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPaństwa o wartości współczynnika obciążenia demograficznego powyżej 80%:\n- W tych państwach jest stosunkowo krótka długość życia, co przy dużym przyroście\nnaturalnym zwiększa obciążenie ludnością w wieku przedprodukcyjnym.\n- Duży jest udział dzieci i młodzieży w strukturze społeczeństwa wynikający z modelu\nrodziny wielodzietnej i wzrasta przez to obciążenie demograficzne ludnością w wieku\nprzedprodukcyjnym.\nPaństwa oznaczone na mapie literą X:\n- W tych państwach długość życia jest wysoka, co powoduje, że występuje duży udział\nludności w wieku poprodukcyjnym.\n- W tych państwach jest stosunkowo duży udział imigrantów z kręgu kulturowego o modelu\nrodziny wielodzietnej i wzrasta przez to obciążenie demograficzne ludnością w wieku\nprzedprodukcyjnym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Państwa o wartości współczynnika obciążenia demograficznego powyżej 80%:**\nWysoki współczynnik wynika z **bardzo dużego udziału dzieci i młodzieży** (wiek przedprodukcyjny: 0-14 lat) w strukturze wiekowej, będącego efektem modelu rodziny wielodzietnej i wysokiego przyrostu naturalnego.\n\n**Państwa oznaczone na mapie literą X:**\nWysoki współczynnik wynika z **bardzo dużego udziału osób starszych** (wiek poprodukcyjny: 65+) w strukturze wiekowej, będącego efektem wysokiej długości życia i niskiego przyrostu naturalnego.\n\n## Sposób 1 - analiza struktury wiekowej przez pryzmat fazy przejścia demograficznego\n\n### Krok 1 - przypomnij wzór na współczynnik obciążenia demograficznego\n\n\\[\nWOD = \\frac{\\text{liczba osób w wieku 0-14 lat} + \\text{liczba osób w wieku 65+}}{\\text{liczba osób w wieku 15-64 lata}} \\cdot 100\\%\n\\]\n\nWartość WOD > 80% oznacza, że na każde 100 osób w wieku produkcyjnym przypadają ponad 83 osoby nieprodukcyjne. Wysoki WOD może wynikać z **dwóch różnych przyczyn**: dominacji grupy przedprodukcyjnej (dużo dzieci) lub poprodukcyjnej (dużo starców).\n\n### Krok 2 - państwa z WOD > 80% (kraje rozwijające się, głównie Afryka Subsaharyjska)\n\nTe państwa znajdują się w **II fazie przejścia demograficznego** (wczesnoprzejściowej):\n- **Wysoka dzietność (TFR > 4-5)** → model rodziny wielodzietnej, silna presja społeczna i religijna na posiadanie wielu dzieci.\n- **Spada śmiertelność niemowląt** (poprawa opieki medycznej), ale rodzi się nadal dużo dzieci → **piramida wieku ma szeroką podstawę** (dużo osób 0-14 lat).\n- Długość życia jest **stosunkowo krótka** (60-65 lat), więc grupy starszych wiekiem są małe - ale WOD i tak rośnie, bo *mianownik* (15-64) jest relatywnie mały wobec ogromnej grupy przedprodukcyjnej.\n\n**Wniosek:** WOD > 80% = efekt **obciążenia demograficznego od strony przedprodukcyjnej** (dzieci i młodzież dominują).\n\n### Krok 3 - państwa oznaczone literą X (kraje wysoko rozwinięte: Europa Zachodnia, Japonia)\n\nTe państwa są w **IV-V fazie przejścia demograficznego** (nowoczesnej / drugiej przemiany):\n- **Niska dzietność (TFR ≈ 1,3-1,8)** - poniżej progu zastępowalności pokoleń (2,1) → piramida wieku ma **wąską podstawę** (mało dzieci).\n- **Wysoka długość życia** (75-85 lat) → duży udział osób 65+ w społeczeństwie.\n- Niekiedy: obecność imigrantów z kręgów kulturowych o modelu wielodzietnym → lokalny wzrost grupy 0-14 lat.\n\n**Wniosek:** WOD wysoki w grupie X = efekt **obciążenia demograficznego od strony poprodukcyjnej** (starzenie się społeczeństwa).\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez piramidę wieku\n\nTo samo rozumowanie można przedstawić przez **kształt piramidy wieku**:\n\n| Cecha | Państwa z WOD > 80% | Państwa X |\n| Kształt piramidy | Progresywna (\"choinka\") - szeroka podstawa | Regresywna (\"grzyb\") - wąska podstawa, szerokie ramiona 65+ |\n| TFR | > 4 | < 2,1 |\n| Oczekiwana długość życia | 55-70 lat | 75-85 lat |\n| Faza przejścia | II (lub III) | IV-V |\n| Główne obciążenie demograficzne | Przedprodukcyjne (0-14 lat) | Poprodukcyjne (65+ lat) |\n\nOba typy państw mają **wysoki WOD z zupełnie innego powodu** - to jest sedno zadania i główna pułapka dla ucznia.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20.2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - podano **dwa poprawne wyjaśnienia** - jedno dla państw z WOD > 80% i jedno dla państw X.\n> - **1 pkt** - podano **tylko jedno poprawne wyjaśnienie** (dowolne z dwóch grup).\n> - **0 pkt** - brak wyjaśnienia, wyjaśnienie ogólnikowe lub błędne.\n>\n> **Akceptowane warianty dla państw z WOD > 80%:**\n> - „duży udział dzieci i młodzieży wynikający z modelu rodziny wielodzietnej / wysokiego przyrostu naturalnego → obciążenie od strony przedprodukcyjnej\"\n> - „stosunkowo krótka długość życia przy dużym przyroście naturalnym zwiększa obciążenie ludnością w wieku przedprodukcyjnym\"\n>\n> **Akceptowane warianty dla państw X:**\n> - „wysoka długość życia → duży udział ludności w wieku poprodukcyjnym\"\n> - „duży udział imigrantów z kręgu kulturowego o modelu wielodzietnym → obciążenie od strony przedprodukcyjnej\"\n>\n> **Wykluczone / niewystarczające:**\n> - „dużo ludzi\" - zbyt ogólnikowe, bez wskazania grupy wiekowej\n> - „wysoki przyrost naturalny\" bez powiązania z konkretną grupą wiekową i wartością WOD\n> - Samo stwierdzenie „kraj jest biedny / bogaty\" bez mechanizmu demograficznego\n\n**Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\nOdpowiedź musi wskazać **konkretną grupę wiekową** (0-14 lub 65+) oraz **mechanizm** (np. wysoka dzietność → dużo dzieci, lub długość życia → dużo starców). Bez obu tych elementów = 0 pkt za daną część.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Wzór: współczynnik obciążenia demograficznego**\n> \\[WOD = \\frac{\\text{0-14 lat} + \\text{65+}}{\\text{15-64 lata}} \\cdot 100\\%\\]\n> WOD > 80% może wynikać zarówno z dominacji grupy 0-14 (państwa rozwijające się), jak i grupy 65+ (państwa wysoko rozwinięte).\n\n> 👶 **TFR (współczynnik dzietności):** próg zastępowalności pokoleń = **2,1**. TFR > 4 → eksplozja demograficzna (Afryka Subsaharyjska). TFR < 2,1 → starzenie się społeczeństwa (Europa, Japonia).\n\n> 🌍 **Fazy przejścia demograficznego (Notestein):** faza II - obciążenie przedprodukcyjne; faza IV-V - obciążenie poprodukcyjne.\n\n> 🇵🇱 **Przykłady:** Niger, Mali, Chad (WOD > 80%, faza II) - typ przedprodukcyjny. Japonia, Niemcy, Włochy (starzejące się, faza V) - typ poprodukcyjny.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Najczęstszy błąd - uczeń pisze to samo wyjaśnienie dla obu grup. Tymczasem grupy różnią się **kierunkiem** obciążenia: jedna jest obciążona dziećmi, druga starszymi. To fundament całego zadania.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie wystarczy napisać „starzejące się społeczeństwo\" - trzeba dodać **dlaczego** (długa długość życia / niska dzietność) i powiązać z grupą 65+.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Klucz CKE dopuszcza dla państw X również argument o imigracji z krajów wielodzietnych - to alternatywny mechanizm podnoszący WOD od strony przedprodukcyjnej, akceptowalny zamiast argumentu o starości.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-20.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 20.2. (0-2)
Wyjaśnij, z czego wynika wartość współczynnika obciążenia demograficznego w każdej
z grup państw wymienionych poniżej.
Państwa o wartości współczynnika obciążenia demograficznego powyżej 80%:
Państwa oznaczone na mapie literą X:
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
19.1.
19.2.
20.1.
20.2.
Maks. liczba pkt
2
1
1
2
Uzyskana liczba pkt
EGEP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 20.2. (0-2)
IV etap edukacyjny
II. Analiza i wyjaśnianie problemów
demograficznych społeczeństw.
IV etap edukacyjny
8.3) Zdający ocenia konsekwencje eksplozji
demograficznej lub regresu
demograficznego w wybranych państwach.
Zasady oceniania rozwiązań zadań
Schemat punktowania
2 pkt - dwa poprawne wyjaśnienia.
1 pkt - jedno poprawne wyjaśnienie.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Przykładowe odpowiedzi
Państwa o wartości współczynnika obciążenia demograficznego powyżej 80%:

\n\n

naturalnym zwiększa obciążenie ludnością w wieku przedprodukcyjnym.

\n\n

rodziny wielodzietnej i wzrasta przez to obciążenie demograficzne ludnością w wieku
przedprodukcyjnym.
Państwa oznaczone na mapie literą X:

\n\n

ludności w wieku poprodukcyjnym.

\n\n

rodziny wielodzietnej i wzrasta przez to obciążenie demograficzne ludnością w wieku
przedprodukcyjnym.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Państwa o wartości współczynnika obciążenia demograficznego powyżej 80%:
Wysoki współczynnik wynika z bardzo dużego udziału dzieci i młodzieży (wiek przedprodukcyjny: 0-14 lat) w strukturze wiekowej, będącego efektem modelu rodziny wielodzietnej i wysokiego przyrostu naturalnego.

\n

Państwa oznaczone na mapie literą X:
Wysoki współczynnik wynika z bardzo dużego udziału osób starszych (wiek poprodukcyjny: 65+) w strukturze wiekowej, będącego efektem wysokiej długości życia i niskiego przyrostu naturalnego.

\n

Sposób 1 - analiza struktury wiekowej przez pryzmat fazy przejścia demograficznego

\n
Krok 1 - przypomnij wzór na współczynnik obciążenia demograficznego
\n

\\[
WOD = \\frac{\\text{liczba osób w wieku 0-14 lat} + \\text{liczba osób w wieku 65+}}{\\text{liczba osób w wieku 15-64 lata}} \\cdot 100\\%
\\]

\n

Wartość WOD > 80% oznacza, że na każde 100 osób w wieku produkcyjnym przypadają ponad 83 osoby nieprodukcyjne. Wysoki WOD może wynikać z dwóch różnych przyczyn: dominacji grupy przedprodukcyjnej (dużo dzieci) lub poprodukcyjnej (dużo starców).

\n
Krok 2 - państwa z WOD > 80% (kraje rozwijające się, głównie Afryka Subsaharyjska)
\n

Te państwa znajdują się w II fazie przejścia demograficznego (wczesnoprzejściowej):

\n\n

Wniosek: WOD > 80% = efekt obciążenia demograficznego od strony przedprodukcyjnej (dzieci i młodzież dominują).

\n
Krok 3 - państwa oznaczone literą X (kraje wysoko rozwinięte: Europa Zachodnia, Japonia)
\n

Te państwa są w IV-V fazie przejścia demograficznego (nowoczesnej / drugiej przemiany):

\n\n

Wniosek: WOD wysoki w grupie X = efekt obciążenia demograficznego od strony poprodukcyjnej (starzenie się społeczeństwa).

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez piramidę wieku

\n

To samo rozumowanie można przedstawić przez kształt piramidy wieku:

\n

| Cecha | Państwa z WOD > 80% | Państwa X |
| Kształt piramidy | Progresywna ("choinka") - szeroka podstawa | Regresywna ("grzyb") - wąska podstawa, szerokie ramiona 65+ |
| TFR | > 4 | < 2,1 |
| Oczekiwana długość życia | 55-70 lat | 75-85 lat |
| Faza przejścia | II (lub III) | IV-V |
| Główne obciążenie demograficzne | Przedprodukcyjne (0-14 lat) | Poprodukcyjne (65+ lat) |

\n

Oba typy państw mają wysoki WOD z zupełnie innego powodu - to jest sedno zadania i główna pułapka dla ucznia.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20.2, max 2 pkt):
- 2 pkt - podano dwa poprawne wyjaśnienia - jedno dla państw z WOD > 80% i jedno dla państw X.
- 1 pkt - podano tylko jedno poprawne wyjaśnienie (dowolne z dwóch grup).
- 0 pkt - brak wyjaśnienia, wyjaśnienie ogólnikowe lub błędne.

Akceptowane warianty dla państw z WOD > 80%:
- „duży udział dzieci i młodzieży wynikający z modelu rodziny wielodzietnej / wysokiego przyrostu naturalnego → obciążenie od strony przedprodukcyjnej"
- „stosunkowo krótka długość życia przy dużym przyroście naturalnym zwiększa obciążenie ludnością w wieku przedprodukcyjnym"

Akceptowane warianty dla państw X:
- „wysoka długość życia → duży udział ludności w wieku poprodukcyjnym"
- „duży udział imigrantów z kręgu kulturowego o modelu wielodzietnym → obciążenie od strony przedprodukcyjnej"

Wykluczone / niewystarczające:
- „dużo ludzi" - zbyt ogólnikowe, bez wskazania grupy wiekowej
- „wysoki przyrost naturalny" bez powiązania z konkretną grupą wiekową i wartością WOD
- Samo stwierdzenie „kraj jest biedny / bogaty" bez mechanizmu demograficznego
\n

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:
Odpowiedź musi wskazać konkretną grupę wiekową (0-14 lub 65+) oraz mechanizm (np. wysoka dzietność → dużo dzieci, lub długość życia → dużo starców). Bez obu tych elementów = 0 pkt za daną część.

\n

Wzory i referencje

\n
📐 Wzór: współczynnik obciążenia demograficznego
\\[WOD = \\frac{\\text{0-14 lat} + \\text{65+}}{\\text{15-64 lata}} \\cdot 100\\%\\]
WOD > 80% może wynikać zarówno z dominacji grupy 0-14 (państwa rozwijające się), jak i grupy 65+ (państwa wysoko rozwinięte).
\n
👶 TFR (współczynnik dzietności): próg zastępowalności pokoleń = 2,1. TFR > 4 → eksplozja demograficzna (Afryka Subsaharyjska). TFR < 2,1 → starzenie się społeczeństwa (Europa, Japonia).
\n
🌍 Fazy przejścia demograficznego (Notestein): faza II - obciążenie przedprodukcyjne; faza IV-V - obciążenie poprodukcyjne.
\n
🇵🇱 Przykłady: Niger, Mali, Chad (WOD > 80%, faza II) - typ przedprodukcyjny. Japonia, Niemcy, Włochy (starzejące się, faza V) - typ poprodukcyjny.
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Najczęstszy błąd - uczeń pisze to samo wyjaśnienie dla obu grup. Tymczasem grupy różnią się kierunkiem obciążenia: jedna jest obciążona dziećmi, druga starszymi. To fundament całego zadania.
\n
⚠️ Uwaga 2: Nie wystarczy napisać „starzejące się społeczeństwo" - trzeba dodać dlaczego (długa długość życia / niska dzietność) i powiązać z grupą 65+.
\n
⚠️ Uwaga 3: Klucz CKE dopuszcza dla państw X również argument o imigracji z krajów wielodzietnych - to alternatywny mechanizm podnoszący WOD od strony przedprodukcyjnej, akceptowalny zamiast argumentu o starości.
"}]}