{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-1)\nKształt wulkanu przedstawionego na rysunku ma związek z materiałem wulkanicznym, który\nwydobywał się podczas erupcji.\nNa podstawie: www.pgi.gov.pl\nWpisz poprawne dokończenie zdania. Uzasadnij odpowiedź.\nNa rysunku przedstawiono (stratowulkan / wulkan tarczowy)\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n5.4) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi - wulkanizm […] oraz\nformy powstałe w [jego] wyniku.\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawne dokończenie zdania oraz poprawne uzasadnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nstratowulkan\nPrzykładowe uzasadnienia:\n- W budowie stożka wulkanicznego występują naprzemianległe warstwy lawy i materiału\npiroklastycznego.\n- Wybuch wulkanu ma charakter eksplozywny.\n- Wulkan poza lawą wyrzuca dużo materiałów stałych (piroklastycznych).\n- Stratowulkan ma kształt stożka.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nNa rysunku przedstawiono **stratowulkan**.\n\nUzasadnienie: W budowie stożka wulkanicznego widoczne są **naprzemianległe warstwy lawy i materiału piroklastycznego**, co jest cechą charakterystyczną stratowulkanu.\n\n## Sposób 1 - Analiza budowy wewnętrznej stożka z rysunku\n\n**Krok 1 - co widzimy na rysunku?**\n\nSchemat przedstawia wulkan z wyraźnie zaznaczonymi **naprzemianległymi warstwami** dwóch rodzajów materiału:\n- warstwy **lawy** (zastygnięta ciecz wulkaniczna),\n- warstwy **materiału piroklastycznego** (okruchy skalne, popiół, bomby wulkaniczne wyrzucone podczas wybuchu).\n\nTaka budowa warstwowa (ang. *strato* = warstwy) to **kluczowa cecha diagnostyczna stratowulkanu**.\n\n**Krok 2 - co to mówi o charakterze erupcji?**\n\nObecność grubych warstw materiału piroklastycznego wskazuje, że wybuchy miały charakter **eksplozywny** - magma była lepka (bogata w krzemionkę SiO₂), gazy nie mogły swobodnie uchodzić i powodowały gwałtowne wybuchy. Podczas erupcji wulkan wyrzucał zarówno lawę, jak i ogromne ilości materiału stałego.\n\n**Krok 3 - wniosek**\n\nWulkan o budowie warstwowej (lawa + piroklastyki naprzemiennie) + stożkowy kształt + erupcja eksplozywna = **stratowulkan**.\n\nPrzykłady realnych stratowulkanów: **Wezuwiusz** (Włochy), **Etna** (Sycylia), **Krakatau** (Indonezja), **Fuji** (Japonia), **Popocatépetl** (Meksyk).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja: dlaczego to NIE jest wulkan tarczowy\n\n**Wulkan tarczowy** charakteryzuje się:\n- **łagodnym, spłaszczonym kształtem** (przypomina odwróconą tarczę lub talerz),\n- erupcjami **efuzyjnymi** (spokojne wylewanie lawy bazaltowej, bardzo płynnej),\n- brakiem warstw piroklastycznych - lawa po prostu rozlewa się na boki,\n- **brakiem wysokiego stożka** - stoki są łagodnie nachylone (kilka stopni).\n\nNa rysunku widzimy wyraźny, **stromy stożek** z naprzemiennymi warstwami - to jest sprzeczne z budową wulkanu tarczowego. Wulkan tarczowy przekrój miałby jednolity (samo lawa bez warstw piroklastycznych) i płaski profil.\n\nPrzykłady wulkanów tarczowych: **Mauna Loa**, **Mauna Kea** (Hawaje) - szerokie, niskie, rozległe.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne dokończenie zdania (**stratowulkan**) ORAZ poprawne uzasadnienie (jedno z poniższych):\n> - „W budowie stożka wulkanicznego występują naprzemianległe warstwy lawy i materiału piroklastycznego.\"\n> - „Wybuch wulkanu ma charakter eksplozywny.\"\n> - „Wulkan poza lawą wyrzuca dużo materiałów stałych (piroklastycznych).\"\n> - „Stratowulkan ma kształt stożka.\"\n> - **0 pkt** - wybrano „wulkan tarczowy\", lub wybrano poprawnie „stratowulkan\" ale bez uzasadnienia, lub uzasadnienie jest błędne / ogólnikowe.\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\n> Zarówno poprawną nazwę (**stratowulkan**), jak i choć jedno konkretne uzasadnienie - najlepiej odwołanie do **naprzemianległych warstw lawy i piroklastyków** (bo to bezpośrednio odczytujemy z rysunku). Samo wpisanie „stratowulkan\" bez uzasadnienia = **0 pkt**.\n>\n> **Akceptowane warianty uzasadnienia:** każde sformułowanie wskazujące na warstwową budowę stożka lub eksplozywny charakter wybuchu.\n>\n> **Wykluczone:** „ma kształt stożka\" jako **jedyne** uzasadnienie może być ryzykowne (wulkany czynne bywają stożkowe), bezpieczniej podać cechę budowy wewnętrznej.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌋 **Typy wulkanów - porównanie:**\n\n| Cecha | Stratowulkan | Wulkan tarczowy |\n| Budowa wewnętrzna | naprzemienne warstwy lawy i piroklastyków | jednolita lawa bazaltowa |\n| Kształt | stromy stożek | płaski, rozległy „talerz\" |\n| Typ erupcji | eksplozywna | efuzywna (spokojne wylewanie) |\n| Lepkość lawy | duża (kwaśna, bogata w SiO₂) | mała (zasadowa, bazalt) |\n| Przykłady | Wezuwiusz, Etna, Fuji, Krakatau | Mauna Loa, Mauna Kea (Hawaje) |\n\n> 🗺️ **Referencja geomorfologiczna:** Stratowulkany powstają w strefach **subdukcji płyt tektonicznych** (np. „Ognisty Pierścień\" Pacyfiku). Wulkany tarczowe - nad **plamami gorąca** (hotspotami) w głębi płyt (np. archipelag hawajski).\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z działu **geologia i wulkanizm** - nie stosuje się wzorów matematycznych.\n\n## Dlaczego inna odpowiedź jest błędna\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| Wulkan tarczowy | Wulkan z płaskim profilem, erupcje efuzywne | Na rysunku widoczne są warstwy piroklastyczne - wulkan tarczowy ich nie tworzy. Kształt na rysunku to stromy stożek, nie spłaszczona tarcza. |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Samo napisanie „stratowulkan\" bez uzasadnienia to **0 punktów** - klucz CKE wymaga OBU elementów jednocześnie.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie wystarczy napisać „ma kształt stożka\" - bo to opis zewnętrzny. Bezpieczniejsze i pewniejsze uzasadnienie to odwołanie do **budowy wewnętrznej** (naprzemienne warstwy lawy i piroklastyków), bo to widać bezpośrednio na schemacie z rysunku.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Mylenie eksplozywny/efuzywny - erupcja eksplozywna (stratowulkan) to gwałtowny wybuch z wyrzucaniem materiału stałego; efuzywna (wulkan tarczowy) to spokojne wylewanie lawy bez wybuchu. Lawa bazaltowa (tarczowy) jest bardzo płynna - „ucieka\" zanim zdąży nastąpić wybuch.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 3. (0-1)<br>Kształt wulkanu przedstawionego na rysunku ma związek z materiałem wulkanicznym, który<br>wydobywał się podczas erupcji.<br>Na podstawie: www.pgi.gov.pl<br>Wpisz poprawne dokończenie zdania. Uzasadnij odpowiedź.<br>Na rysunku przedstawiono (stratowulkan / wulkan tarczowy)<br>Uzasadnienie:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 3. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.4) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] między<br>wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego […].<br>5.4) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia<br>powierzchni Ziemi - wulkanizm […] oraz<br>formy powstałe w [jego] wyniku.<br>Schemat punktowania<br>1 pkt - poprawne dokończenie zdania oraz poprawne uzasadnienie.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>stratowulkan<br>Przykładowe uzasadnienia:</p>\n<ul><li>W budowie stożka wulkanicznego występują naprzemianległe warstwy lawy i materiału</li></ul>\n<p>piroklastycznego.</p>\n<ul><li>Wybuch wulkanu ma charakter eksplozywny.</li><li>Wulkan poza lawą wyrzuca dużo materiałów stałych (piroklastycznych).</li><li>Stratowulkan ma kształt stożka.</li></ul>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Na rysunku przedstawiono <strong>stratowulkan</strong>.</p>\n<p>Uzasadnienie: W budowie stożka wulkanicznego widoczne są <strong>naprzemianległe warstwy lawy i materiału piroklastycznego</strong>, co jest cechą charakterystyczną stratowulkanu.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza budowy wewnętrznej stożka z rysunku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - co widzimy na rysunku?</strong></p>\n<p>Schemat przedstawia wulkan z wyraźnie zaznaczonymi <strong>naprzemianległymi warstwami</strong> dwóch rodzajów materiału:</p>\n<ul><li>warstwy <strong>lawy</strong> (zastygnięta ciecz wulkaniczna),</li><li>warstwy <strong>materiału piroklastycznego</strong> (okruchy skalne, popiół, bomby wulkaniczne wyrzucone podczas wybuchu).</li></ul>\n<p>Taka budowa warstwowa (ang. <em>strato</em> = warstwy) to <strong>kluczowa cecha diagnostyczna stratowulkanu</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2 - co to mówi o charakterze erupcji?</strong></p>\n<p>Obecność grubych warstw materiału piroklastycznego wskazuje, że wybuchy miały charakter <strong>eksplozywny</strong> - magma była lepka (bogata w krzemionkę SiO₂), gazy nie mogły swobodnie uchodzić i powodowały gwałtowne wybuchy. Podczas erupcji wulkan wyrzucał zarówno lawę, jak i ogromne ilości materiału stałego.</p>\n<p><strong>Krok 3 - wniosek</strong></p>\n<p>Wulkan o budowie warstwowej (lawa + piroklastyki naprzemiennie) + stożkowy kształt + erupcja eksplozywna = <strong>stratowulkan</strong>.</p>\n<p>Przykłady realnych stratowulkanów: <strong>Wezuwiusz</strong> (Włochy), <strong>Etna</strong> (Sycylia), <strong>Krakatau</strong> (Indonezja), <strong>Fuji</strong> (Japonia), <strong>Popocatépetl</strong> (Meksyk).</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja: dlaczego to NIE jest wulkan tarczowy</h4>\n<p><strong>Wulkan tarczowy</strong> charakteryzuje się:</p>\n<ul><li><strong>łagodnym, spłaszczonym kształtem</strong> (przypomina odwróconą tarczę lub talerz),</li><li>erupcjami <strong>efuzyjnymi</strong> (spokojne wylewanie lawy bazaltowej, bardzo płynnej),</li><li>brakiem warstw piroklastycznych - lawa po prostu rozlewa się na boki,</li><li><strong>brakiem wysokiego stożka</strong> - stoki są łagodnie nachylone (kilka stopni).</li></ul>\n<p>Na rysunku widzimy wyraźny, <strong>stromy stożek</strong> z naprzemiennymi warstwami - to jest sprzeczne z budową wulkanu tarczowego. Wulkan tarczowy przekrój miałby jednolity (samo lawa bez warstw piroklastycznych) i płaski profil.</p>\n<p>Przykłady wulkanów tarczowych: <strong>Mauna Loa</strong>, <strong>Mauna Kea</strong> (Hawaje) - szerokie, niskie, rozległe.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne dokończenie zdania (<strong>stratowulkan</strong>) ORAZ poprawne uzasadnienie (jedno z poniższych):<br>- „W budowie stożka wulkanicznego występują naprzemianległe warstwy lawy i materiału piroklastycznego.&quot;<br>- „Wybuch wulkanu ma charakter eksplozywny.&quot;<br>- „Wulkan poza lawą wyrzuca dużo materiałów stałych (piroklastycznych).&quot;<br>- „Stratowulkan ma kształt stożka.&quot;<br>- <strong>0 pkt</strong> - wybrano „wulkan tarczowy&quot;, lub wybrano poprawnie „stratowulkan&quot; ale bez uzasadnienia, lub uzasadnienie jest błędne / ogólnikowe.<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong><br>Zarówno poprawną nazwę (<strong>stratowulkan</strong>), jak i choć jedno konkretne uzasadnienie - najlepiej odwołanie do <strong>naprzemianległych warstw lawy i piroklastyków</strong> (bo to bezpośrednio odczytujemy z rysunku). Samo wpisanie „stratowulkan&quot; bez uzasadnienia = <strong>0 pkt</strong>.<br><br><strong>Akceptowane warianty uzasadnienia:</strong> każde sformułowanie wskazujące na warstwową budowę stożka lub eksplozywny charakter wybuchu.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> „ma kształt stożka&quot; jako <strong>jedyne</strong> uzasadnienie może być ryzykowne (wulkany czynne bywają stożkowe), bezpieczniej podać cechę budowy wewnętrznej.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌋 <strong>Typy wulkanów - porównanie:</strong></blockquote>\n<p>| Cecha | Stratowulkan | Wulkan tarczowy |<br>| Budowa wewnętrzna | naprzemienne warstwy lawy i piroklastyków | jednolita lawa bazaltowa |<br>| Kształt | stromy stożek | płaski, rozległy „talerz&quot; |<br>| Typ erupcji | eksplozywna | efuzywna (spokojne wylewanie) |<br>| Lepkość lawy | duża (kwaśna, bogata w SiO₂) | mała (zasadowa, bazalt) |<br>| Przykłady | Wezuwiusz, Etna, Fuji, Krakatau | Mauna Loa, Mauna Kea (Hawaje) |</p>\n<blockquote>🗺️ <strong>Referencja geomorfologiczna:</strong> Stratowulkany powstają w strefach <strong>subdukcji płyt tektonicznych</strong> (np. „Ognisty Pierścień&quot; Pacyfiku). Wulkany tarczowe - nad <strong>plamami gorąca</strong> (hotspotami) w głębi płyt (np. archipelag hawajski).</blockquote>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z działu <strong>geologia i wulkanizm</strong> - nie stosuje się wzorów matematycznych.</p>\n<h4>Dlaczego inna odpowiedź jest błędna</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| Wulkan tarczowy | Wulkan z płaskim profilem, erupcje efuzywne | Na rysunku widoczne są warstwy piroklastyczne - wulkan tarczowy ich nie tworzy. Kształt na rysunku to stromy stożek, nie spłaszczona tarcza. |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Samo napisanie „stratowulkan&quot; bez uzasadnienia to <strong>0 punktów</strong> - klucz CKE wymaga OBU elementów jednocześnie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie wystarczy napisać „ma kształt stożka&quot; - bo to opis zewnętrzny. Bezpieczniejsze i pewniejsze uzasadnienie to odwołanie do <strong>budowy wewnętrznej</strong> (naprzemienne warstwy lawy i piroklastyków), bo to widać bezpośrednio na schemacie z rysunku.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Mylenie eksplozywny/efuzywny - erupcja eksplozywna (stratowulkan) to gwałtowny wybuch z wyrzucaniem materiału stałego; efuzywna (wulkan tarczowy) to spokojne wylewanie lawy bez wybuchu. Lawa bazaltowa (tarczowy) jest bardzo płynna - „ucieka&quot; zanim zdąży nastąpić wybuch.</blockquote>"}]}