{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie mapy przedstawiającej rozmieszczenie naturalnych formacji\nroślinnych (strona I barwnego materiału źródłowego).\nWyjaśnij, dlaczego na wschodnim i zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej na\nszerokości geograficznej 25ºS występują odmienne formacje roślinne. Uwzględnij\nwpływ jednego z geograficznych czynników klimatotwórczych.\nEGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego [ ].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n6.2) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie formacji\nroślinnych na Ziemi […].\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Wybrzeża wschodnie i zachodnie są pod wpływem prądów morskich o różnej termice.\nSkutkiem obecności ciepłego prądu (Brazylijskiego) u wschodnich wybrzeży Ameryki\nPołudniowej jest podwyższenie temperatury powietrza i większe sumy opadów\natmosferycznych (dlatego występują tam lasy).\n- Skutkiem obecności chłodnego prądu (Peruwiańskiego) u wybrzeży zachodnich są niższe\ntemperatury powietrza i skąpe opady atmosferyczne, dlatego szata roślinna jest tam uboga\nlub jej brak (dlatego występują tam półpustynie i pustynie).\n- Do wybrzeża zachodniego (ze względu na obecność Andów) nie docierają masy bardziej\nwilgotnego powietrza znad Atlantyku (czego skutkiem jest uboga szata roślinna lub jej\nbrak).\n- Na wybrzeżu zachodnim ze względu na wysokogórską rzeźbę roślinność jest uboższa niż\nna wybrzeżu wschodnim, gdzie występują lasy wilgotne.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nNa wschodnim wybrzeżu Ameryki Południowej (23°S) dominują **lasy wilgotne**, natomiast na zachodnim - **półpustynie i pustynie** (m.in. Pustynia Atakama). Różnica wynika z odmiennego wpływu prądów morskich (lub - jako alternatywne wyjaśnienie - z bariery Andów blokującej wilgotne masy powietrza).\n\n## Sposób 1 - przez prądy morskie (podejście klimatotwórcze)\n\n**Krok 1 - zidentyfikuj prądy morskie przy obu wybrzeżach na 23°S:**\n\n- **Wschodnie wybrzeże** (Atlantyk, ok. szerokości Rio de Janeiro): płynie tu **Prąd Brazylijski** - prąd **ciepły**, z kierunku równikowego ku południu.\n- **Zachodnie wybrzeże** (Pacyfik, szerokość Atakamy): płynie tu **Prąd Peruwiański** (Humboldta) - prąd **zimny**, z kierunku polarnego ku równikowi.\n\n**Krok 2 - jak prąd ciepły wpływa na klimat wschodniego wybrzeża?**\n\nCiepły Prąd Brazylijski ogrzewa masy powietrza nad wodą. Ciepłe, wilgotne powietrze łatwo unosi się i kondensuje → **wysokie sumy opadów** (ponad 1 500 mm/rok). Wysoka temperatura + duże opady = warunki sprzyjające lasom wilgotnym.\n\n**Krok 3 - jak prąd zimny wpływa na klimat zachodniego wybrzeża?**\n\nChłodny Prąd Peruwiański wychładza dolną warstwę powietrza przy powierzchni oceanu. Zimne powietrze jest ciężkie - nie unosi się, nie kondensuje, **nie tworzy opadów**. Efekt: **suche, skąpe opady** (poniżej 50 mm/rok w centrum Atakamy) → **półpustynie i pustynie**.\n\n**Wniosek:**\nMimo tej samej szerokości geograficznej (23°S), odmienne termiki prądów morskich powodują diametralne różnice w opadach i temperaturze powietrza, co bezpośrednio kształtuje dwa zupełnie różne piętra roślinne.\n\n## Sposób 2 - przez barierę orograficzną Andów (weryfikacja / alternatywne wyjaśnienie)\n\n**Andy jako bariera klimatyczna:**\n\nPasmo Andów (wysokość 4 000-6 900 m n.p.m.) przebiega wzdłuż całego zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej i działa jak **ściana klimatyczna**.\n\n- Wilgotne masy powietrza znad **Atlantyku** wędrują ku zachodowi, napotykają Andy, wznoszą się → kondensacja → **opady po stronie wschodniej** (efekt nawietrznej - strona atlantycka jest mokra).\n- Po wschodniej stronie Andów powietrze oddało już wilgoć - zachodnie stoki i wybrzeże Pacyfiku leżą w **cieniu opadowym** (efekt zawietrznej).\n- Skutek: wschodnie wybrzeże (brak bariery od strony Atlantyku) jest nawilżone, zachodnie - suche i ubogie w roślinność.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Oba wyjaśnienia (prąd morski + bariera Andów) są poprawne - klucz CKE akceptuje każde z nich jako samodzielną odpowiedź na 1 pkt. Wystarczy jedno, dobrze uzasadnione.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - poprawne wyjaśnienie odwołujące się do **jednego czynnika klimatotwórczego** i jego konsekwencji dla opadów/temperatury i formacji roślinnej. Wymagane jest powiązanie przyczyna → skutek klimatyczny → skutek roślinny.\n>\n> - **0 pkt** - odpowiedź ogólnikowa (np. \"wschodnie jest wilgotniejsze\"), bez wskazania czynnika; odpowiedź z błędem merytorycznym (np. zamiana kierunków prądów); odpowiedź niekompletna (sam prąd bez skutku klimatycznego lub roślinnego).\n>\n> **Akceptowane warianty (każde za 1 pkt):**\n> - Prąd Brazylijski (ciepły) → wyższe T i większe opady → **lasy** po stronie wschodniej.\n> - Prąd Peruwiański/Humboldta (zimny) → niższe T i skąpe opady → **półpustynie/pustynie** po stronie zachodniej.\n> - Andy jako bariera → cień opadowy po stronie zachodniej → **uboga szata roślinna** lub jej brak.\n> - Lasy wilgotne na wschodzie vs. (pół)pustynie na zachodzie wynikają z wysokogórskiej rzeźby zachodniej flanki.\n>\n> **Wykluczone:**\n> - \"Wschód jest cieplejszy bo bliżej równika\" - błąd (oba wybrzeża na tej samej szerokości 23°S).\n> - \"Zachód jest suchy bo to półkula południowa\" - błąd logiczny, brak związku z półkulą.\n> - Podanie nazwy prądu bez wyjaśnienia jego wpływu na klimat.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌊 **Prądy morskie jako czynnik klimatotwórczy**: ciepłe prądy (Brazylijski, Zatokowy, Kuroshio) ogrzewają i nawilżają przyległe wybrzeża → większe opady. Zimne prądy (Peruwiański/Humboldta, Benguelski, Kanaryjski, Labrador) wychładzają dolną troposferę → inwersja termiczna → brak opadów konwekcyjnych → pustynie przybrzeżne (Atakama, Namib).\n\n> 🏔️ **Bariera orograficzna (cień opadowy / foehn effect)**: masy powietrza napierając na góry wznoszą się (strona nawietrzna: kondensacja, opady), po przejściu przez grzbiet opadają i osuszają się (strona zawietrzna: ocieplenie adiabatyczne, sucho). Andy na 23°S mają nawietrzną od strony Atlantyku (wschodnia) i zawietrzną od strony Pacyfiku (zachodnia).\n\n> 🌍 **Klasyfikacja Köppena dla 23°S:**\n> - Wybrzeże wschodnie: klimat **Af/Am** lub **Cfa** (lasy wilgotne, opady > 1 500 mm).\n> - Wybrzeże zachodnie (Atakama): klimat **BWh** - pustynny gorący (opady < 50 mm/rok, skrajne miejsca < 1 mm/rok).\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geografii fizycznej: **oceanografia (prądy morskie)** i **geomorfologia / klimatologia (bariery górskie)**.\n\n## Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktu\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego 0 pkt |\n| \"Wschód jest wilgotniejszy bo bliżej równika\" | Oba wybrzeża leżą na tej samej szerokości 23°S - równooddalenie od równika, błąd geograficzny |\n| \"Zachodnie wybrzeże jest suche, bo Andy są wysokie\" | Samo stwierdzenie bez wyjaśnienia mechanizmu (cień opadowy, bariera dla wilgotnych mas powietrza) |\n| \"Prąd Brazylijski płynie przy zachodnim wybrzeżu\" | Błąd merytoryczny - Prąd Brazylijski to atlantycki prąd ciepły (wschodnie wybrzeże), nie Pacyfik |\n| \"Na zachodzie jest pustynia bo tam świeci mocniej słońce\" | Brak związku z czynnikiem klimatotwórczym; insolacja jest podobna na obu wybrzeżach tej samej szerokości |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie często mylą nazwy prądów - **Prąd Peruwiański** (= Humboldta) jest zimny i płynie przy zachodnim wybrzeżu (Pacyfik). **Prąd Brazylijski** jest ciepły i płynie przy wschodnim wybrzeżu (Atlantyk). Zamiana ich kierunków to błąd wykluczający punkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Klucz wymaga wyjaśnienia **łańcucha przyczynowo-skutkowego** - nie wystarczy napisać \"zachód jest suchy\". Musisz napisać: **czynnik → skutek klimatyczny (opady/T) → skutek dla roślinności**. Trzy ogniwa, nie jedno.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Można użyć **albo** prądów morskich, **albo** bariery Andów - oba tory rozumowania są pełnoprawne i dają 1 pkt. Nie trzeba (i nie warto) łączyć obu w jednym zdaniu, jeśli zaburza to przejrzystość wywodu.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>Zadanie wykonaj na podstawie mapy przedstawiającej rozmieszczenie naturalnych formacji<br>roślinnych (strona I barwnego materiału źródłowego).<br>Wyjaśnij, dlaczego na wschodnim i zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej na<br>szerokości geograficznej 25ºS występują odmienne formacje roślinne. Uwzględnij<br>wpływ jednego z geograficznych czynników klimatotwórczych.<br>EGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego [ ].<br>IV etap edukacyjny<br>1.4) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] między<br>wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego […].<br>6.2) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie formacji<br>roślinnych na Ziemi […].<br>Schemat punktowania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Wybrzeża wschodnie i zachodnie są pod wpływem prądów morskich o różnej termice.</li></ul>\n<p>Skutkiem obecności ciepłego prądu (Brazylijskiego) u wschodnich wybrzeży Ameryki<br>Południowej jest podwyższenie temperatury powietrza i większe sumy opadów<br>atmosferycznych (dlatego występują tam lasy).</p>\n<ul><li>Skutkiem obecności chłodnego prądu (Peruwiańskiego) u wybrzeży zachodnich są niższe</li></ul>\n<p>temperatury powietrza i skąpe opady atmosferyczne, dlatego szata roślinna jest tam uboga<br>lub jej brak (dlatego występują tam półpustynie i pustynie).</p>\n<ul><li>Do wybrzeża zachodniego (ze względu na obecność Andów) nie docierają masy bardziej</li></ul>\n<p>wilgotnego powietrza znad Atlantyku (czego skutkiem jest uboga szata roślinna lub jej<br>brak).</p>\n<ul><li>Na wybrzeżu zachodnim ze względu na wysokogórską rzeźbę roślinność jest uboższa niż</li></ul>\n<p>na wybrzeżu wschodnim, gdzie występują lasy wilgotne.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Na wschodnim wybrzeżu Ameryki Południowej (23°S) dominują <strong>lasy wilgotne</strong>, natomiast na zachodnim - <strong>półpustynie i pustynie</strong> (m.in. Pustynia Atakama). Różnica wynika z odmiennego wpływu prądów morskich (lub - jako alternatywne wyjaśnienie - z bariery Andów blokującej wilgotne masy powietrza).</p>\n<h4>Sposób 1 - przez prądy morskie (podejście klimatotwórcze)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - zidentyfikuj prądy morskie przy obu wybrzeżach na 23°S:</strong></p>\n<ul><li><strong>Wschodnie wybrzeże</strong> (Atlantyk, ok. szerokości Rio de Janeiro): płynie tu <strong>Prąd Brazylijski</strong> - prąd <strong>ciepły</strong>, z kierunku równikowego ku południu.</li><li><strong>Zachodnie wybrzeże</strong> (Pacyfik, szerokość Atakamy): płynie tu <strong>Prąd Peruwiański</strong> (Humboldta) - prąd <strong>zimny</strong>, z kierunku polarnego ku równikowi.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - jak prąd ciepły wpływa na klimat wschodniego wybrzeża?</strong></p>\n<p>Ciepły Prąd Brazylijski ogrzewa masy powietrza nad wodą. Ciepłe, wilgotne powietrze łatwo unosi się i kondensuje → <strong>wysokie sumy opadów</strong> (ponad 1 500 mm/rok). Wysoka temperatura + duże opady = warunki sprzyjające lasom wilgotnym.</p>\n<p><strong>Krok 3 - jak prąd zimny wpływa na klimat zachodniego wybrzeża?</strong></p>\n<p>Chłodny Prąd Peruwiański wychładza dolną warstwę powietrza przy powierzchni oceanu. Zimne powietrze jest ciężkie - nie unosi się, nie kondensuje, <strong>nie tworzy opadów</strong>. Efekt: <strong>suche, skąpe opady</strong> (poniżej 50 mm/rok w centrum Atakamy) → <strong>półpustynie i pustynie</strong>.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong><br>Mimo tej samej szerokości geograficznej (23°S), odmienne termiki prądów morskich powodują diametralne różnice w opadach i temperaturze powietrza, co bezpośrednio kształtuje dwa zupełnie różne piętra roślinne.</p>\n<h4>Sposób 2 - przez barierę orograficzną Andów (weryfikacja / alternatywne wyjaśnienie)</h4>\n<p><strong>Andy jako bariera klimatyczna:</strong></p>\n<p>Pasmo Andów (wysokość 4 000-6 900 m n.p.m.) przebiega wzdłuż całego zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej i działa jak <strong>ściana klimatyczna</strong>.</p>\n<ul><li>Wilgotne masy powietrza znad <strong>Atlantyku</strong> wędrują ku zachodowi, napotykają Andy, wznoszą się → kondensacja → <strong>opady po stronie wschodniej</strong> (efekt nawietrznej - strona atlantycka jest mokra).</li><li>Po wschodniej stronie Andów powietrze oddało już wilgoć - zachodnie stoki i wybrzeże Pacyfiku leżą w <strong>cieniu opadowym</strong> (efekt zawietrznej).</li><li>Skutek: wschodnie wybrzeże (brak bariery od strony Atlantyku) jest nawilżone, zachodnie - suche i ubogie w roślinność.</li></ul>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Oba wyjaśnienia (prąd morski + bariera Andów) są poprawne - klucz CKE akceptuje każde z nich jako samodzielną odpowiedź na 1 pkt. Wystarczy jedno, dobrze uzasadnione.</blockquote>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie odwołujące się do <strong>jednego czynnika klimatotwórczego</strong> i jego konsekwencji dla opadów/temperatury i formacji roślinnej. Wymagane jest powiązanie przyczyna → skutek klimatyczny → skutek roślinny.<br><br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólnikowa (np. &quot;wschodnie jest wilgotniejsze&quot;), bez wskazania czynnika; odpowiedź z błędem merytorycznym (np. zamiana kierunków prądów); odpowiedź niekompletna (sam prąd bez skutku klimatycznego lub roślinnego).<br><br><strong>Akceptowane warianty (każde za 1 pkt):</strong><br>- Prąd Brazylijski (ciepły) → wyższe T i większe opady → <strong>lasy</strong> po stronie wschodniej.<br>- Prąd Peruwiański/Humboldta (zimny) → niższe T i skąpe opady → <strong>półpustynie/pustynie</strong> po stronie zachodniej.<br>- Andy jako bariera → cień opadowy po stronie zachodniej → <strong>uboga szata roślinna</strong> lub jej brak.<br>- Lasy wilgotne na wschodzie vs. (pół)pustynie na zachodzie wynikają z wysokogórskiej rzeźby zachodniej flanki.<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- &quot;Wschód jest cieplejszy bo bliżej równika&quot; - błąd (oba wybrzeża na tej samej szerokości 23°S).<br>- &quot;Zachód jest suchy bo to półkula południowa&quot; - błąd logiczny, brak związku z półkulą.<br>- Podanie nazwy prądu bez wyjaśnienia jego wpływu na klimat.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Prądy morskie jako czynnik klimatotwórczy</strong>: ciepłe prądy (Brazylijski, Zatokowy, Kuroshio) ogrzewają i nawilżają przyległe wybrzeża → większe opady. Zimne prądy (Peruwiański/Humboldta, Benguelski, Kanaryjski, Labrador) wychładzają dolną troposferę → inwersja termiczna → brak opadów konwekcyjnych → pustynie przybrzeżne (Atakama, Namib).</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Bariera orograficzna (cień opadowy / foehn effect)</strong>: masy powietrza napierając na góry wznoszą się (strona nawietrzna: kondensacja, opady), po przejściu przez grzbiet opadają i osuszają się (strona zawietrzna: ocieplenie adiabatyczne, sucho). Andy na 23°S mają nawietrzną od strony Atlantyku (wschodnia) i zawietrzną od strony Pacyfiku (zachodnia).</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Klasyfikacja Köppena dla 23°S:</strong><br>- Wybrzeże wschodnie: klimat <strong>Af/Am</strong> lub <strong>Cfa</strong> (lasy wilgotne, opady &gt; 1 500 mm).<br>- Wybrzeże zachodnie (Atakama): klimat <strong>BWh</strong> - pustynny gorący (opady &lt; 50 mm/rok, skrajne miejsca &lt; 1 mm/rok).</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geografii fizycznej: <strong>oceanografia (prądy morskie)</strong> i <strong>geomorfologia / klimatologia (bariery górskie)</strong>.</p>\n<h4>Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktu</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego 0 pkt |<br>| &quot;Wschód jest wilgotniejszy bo bliżej równika&quot; | Oba wybrzeża leżą na tej samej szerokości 23°S - równooddalenie od równika, błąd geograficzny |<br>| &quot;Zachodnie wybrzeże jest suche, bo Andy są wysokie&quot; | Samo stwierdzenie bez wyjaśnienia mechanizmu (cień opadowy, bariera dla wilgotnych mas powietrza) |<br>| &quot;Prąd Brazylijski płynie przy zachodnim wybrzeżu&quot; | Błąd merytoryczny - Prąd Brazylijski to atlantycki prąd ciepły (wschodnie wybrzeże), nie Pacyfik |<br>| &quot;Na zachodzie jest pustynia bo tam świeci mocniej słońce&quot; | Brak związku z czynnikiem klimatotwórczym; insolacja jest podobna na obu wybrzeżach tej samej szerokości |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Uczniowie często mylą nazwy prądów - <strong>Prąd Peruwiański</strong> (= Humboldta) jest zimny i płynie przy zachodnim wybrzeżu (Pacyfik). <strong>Prąd Brazylijski</strong> jest ciepły i płynie przy wschodnim wybrzeżu (Atlantyk). Zamiana ich kierunków to błąd wykluczający punkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Klucz wymaga wyjaśnienia <strong>łańcucha przyczynowo-skutkowego</strong> - nie wystarczy napisać &quot;zachód jest suchy&quot;. Musisz napisać: <strong>czynnik → skutek klimatyczny (opady/T) → skutek dla roślinności</strong>. Trzy ogniwa, nie jedno.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Można użyć <strong>albo</strong> prądów morskich, <strong>albo</strong> bariery Andów - oba tory rozumowania są pełnoprawne i dają 1 pkt. Nie trzeba (i nie warto) łączyć obu w jednym zdaniu, jeśli zaburza to przejrzystość wywodu.</blockquote>"}]}