{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-2)\nNa wykresach przedstawiono zróżnicowanie w ciągu roku dopływu wód słodkich do dwóch\noceanów, liczonego jako suma przepływu w ujściach najważniejszych rzek głównych,\nuchodzących do tych oceanów.\nNa podstawie: www.cgd.ucar.edu\nPrzyporządkuj do każdego z dwóch oceanów nazwę uchodzącej do niego rzeki,\nwybraną z wymienionych poniżej. Podaj główną przyczynę - inną dla każdej z rzek -\nmaksymalnego wzrostu wielkości dopływu wód odprowadzanych przez te rzeki latem\ndo oceanu.\nAmu-daria Ganges Jangcy Lena Wołga\nRzeka uchodząca do Oceanu Arktycznego:\nPrzyczyna:\nRzeka uchodząca do Oceanu Indyjskiego:\nPrzyczyna:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n3.\n4.\n5.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nEGEP-R0_100\nZadania od 6. do 9. wykonaj, korzystając z barwnej mapy szczegółowej fragmentu\nPienin (strona II barwnego materiału źródłowego).","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego [ ].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n4.1) Zdający opisuje występowanie i zasoby\nwód w oceanach i na lądach (jeziora, rzeki,\nlodowce, wody podziemne).\n4.2) Zdający charakteryzuje sieć rzeczną\n[…] na poszczególnych kontynentach.\nSchemat punktowania\n2 pkt - poprawne przyporządkowanie dwóch rzek i podanie dwóch przyczyn.\n1 pkt - poprawne przyporządkowanie jednej rzeki i podanie jednej przyczyny dla tej rzeki.\nalbo\n- poprawne przyporządkowanie dwóch rzek.\nalbo\n- podanie dwóch przyczyn.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawne odpowiedzi\nOcean Arktyczny: Lena\nPrzykładowe przyczyny:\n- Intensywne topnienie pokrywy śnieżnej (i lodu) na obszarze dorzecza Leny (zlewiska\nOceanu Arktycznego).\n- Wzrost ilości opadów atmosferycznych na obszarze dorzecza Leny (zlewiska Oceanu\nArktycznego).\nOcean Indyjski: Ganges\nPrzykładowe przyczyny:\n- Występowanie intensywnych opadów monsunowych na obszarze dorzecza Gangesu\n(zlewiska Oceanu Indyjskiego).\n- Intensywne topnienie lodowców górskich na obszarze górnego dorzecza Gangesu\n(zlewiska Oceanu Indyjskiego).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Ocean Arktyczny → Lena**\nGłówna przyczyna maksimum w czerwcu: intensywne topnienie pokrywy śnieżnej i lodowej na obszarze dorzecza Leny wiosną i latem.\n\n- **Ocean Indyjski → Ganges**\nGłówna przyczyna maksimum w sierpniu/wrześniu: intensywne opady monsunowe (monsun letni) na obszarze dorzecza Gangesu.\n\n## Sposób 1 - analiza wykresów + reżim rzek\n\n**Krok 1. Odczytaj charakterystykę każdego wykresu.**\n\n- Wykres 1 (Ocean Arktyczny): maksimum w **czerwcu**, gwałtowny wzrost wiosną (V-VI), szybki spadek latem-jesienią, bardzo niski poziom zimą. To klasyczny przebieg reżimu **śnieżnego** - dominuje roztopowe zasilanie.\n- Wykres 2 (Ocean Indyjski): maksimum w **sierpniu-wrześniu**, wzrost od czerwca, minimum w lutym. To przebieg charakterystyczny dla reżimu **monsunowego** - zasilanie przez opady letnie.\n\n**Krok 2. Odfiltruj rzeki z listy.**\n\nLista: Amu-daria, Ganges, Jangcy, Lena, Wołga.\n\nSprawdź, do którego oceanu uchodzi każda rzeka:\n\n| Rzeka | Uchodzi do | Typ reżimu |\n| **Lena** | Ocean Arktyczny | śnieżny + lodowcowy (max VI) |\n| **Wołga** | Morze Kaspijskie | śnieżny - ale Morze Kaspijskie to jezioro bezodpływowe, NIE ocean |\n| **Ganges** | Zatoka Bengalska → **Ocean Indyjski** | monsunowy (max VIII-IX) |\n| **Jangcy** | Morze Wschodniochińskie → Ocean Spokojny | monsunowy, ale to Ocean Spokojny, NIE Indyjski |\n| **Amu-daria** | Morze Aralskie (bezodpływowe) | NIE uchodzi do żadnego oceanu |\n\n→ Zostają **Lena** (Arktyczny) i **Ganges** (Indyjski). ✅\n\n**Krok 3. Przyporządkuj przyczyny maksimum.**\n\n**Lena - maksimum czerwiec:**\nLena płynie przez Syberię, gdzie zima jest surowa i długa (pokrywa śnieżna zalega 6-8 miesięcy). Wiosną i na początku lata następuje **gwałtowne topnienie pokrywy śnieżnej** (oraz rozmarzanie rzek i lodu gruntowego wiecznej zmarzliny). Masa roztopów spływa do Leny, powodując maksimum przepływu w czerwcu. Zima daje minimum - rzeka zamarza lub płynie pod lodem przy bardzo niskim przepływie.\n\n**Ganges - maksimum sierpień/wrzesień:**\nGanges i jego dorzecze (Nizina Gangesowa, Himalaje przednie) leży w strefie silnego **monsunu letniego** (SW monsoon). Monsun przynosi ogromne ilości deszczu od czerwca do września. Opady są najintensywniejsze w sierpniu, co przekłada się na przesunięte w czasie maksimum odpływu w sierpniu-wrześniu. Dodatkowym czynnikiem jest **topnienie lodowców himalajskich** latem, zasilające górne dorzecze.\n\n## Sposób 2 - eliminacja metodą wykluczenia\n\nPodejście alternatywne: najpierw wyeliminuj rzeki, które **nie mogą** być odpowiedzią.\n\n- **Amu-daria**: uchodzi do Morza Aralskiego (bezodpływowego) → wykluczona.\n- **Wołga**: uchodzi do Morza Kaspijskiego (bezodpływowego) → wykluczona.\n- **Jangcy**: uchodzi do Morza Wschodniochińskiego → dorzecze Oceanu Spokojnego, nie Indyjskiego ani Arktycznego → wykluczona.\n\nZostają: **Lena** (Arktyczny) i **Ganges** (Indyjski).\n\nWeryfikacja przez reżim:\n- Lena: dorzecze kontynentalne syberyjskie → dominują roztopy śnieżne → max wiosna-wczesne lato → **pasuje do wykresu 1 (max VI)** ✅\n- Ganges: dorzecze monsunowe → max latem → **pasuje do wykresu 2 (max VIII-IX)** ✅\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - poprawne przyporządkowanie **obu rzek** (Lena i Ganges) **oraz** podanie **dwóch przyczyn** (odrębnej dla każdej rzeki).\n> - **1 pkt** - poprawne przyporządkowanie **jednej rzeki** i podanie przyczyny dla tej rzeki **LUB** poprawne przyporządkowanie obu rzek bez przyczyn **LUB** podanie dwóch poprawnych przyczyn (bez rzek lub z błędnym przyporządkowaniem jednej).\n> - **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów.\n>\n> **Akceptowane przyczyny dla Leny:**\n> - Topnienie pokrywy śnieżnej na obszarze dorzecza Leny (zlewiska Oceanu Arktycznego)\n> - Wzrost ilości opadów atmosferycznych latem na obszarze dorzecza Leny\n>\n> **Akceptowane przyczyny dla Gangesu:**\n> - Intensywne opady monsunowe na obszarze dorzecza Gangesu (zlewiska Oceanu Indyjskiego)\n> - Topnienie lodowców górskich na obszarze górnego dorzecza Gangesu\n>\n> ⚠️ **Co MUSISZ napisać żeby dostać pełne 2 pkt:** Nazwę rzeki + oddzielną, konkretną przyczynę dla każdej rzeki. Ogólna przyczyna \"dużo opadów\" bez odniesienia do dorzecza może być niewystarczająca - klucz oczekuje powiązania z mechanizmem (topnienie śniegu / monsun).\n>\n> ⚠️ **Uwaga:** Przyczyna dla Leny i Gangesu musi być **inna** - jeśli napiszesz \"topnienie śniegu\" dla obu, dostajesz 0 pkt za przyczyny.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🏔️ **Reżim rzek (Hydrologia):**\n> - **Reżim śnieżny** (Lena, Niemen, Wisła): maksimum przepływu wiosenne-wczesnoletnio. Przyczyna: roztopy pokrywy śnieżnej, a na Syberii dodatkowo rozmarzanie wiecznej zmarzliny. Amplituda roczna bardzo duża (stosunek max/min może sięgać 10:1).\n> - **Reżim monsunowy** (Ganges, Jangcy, rzeki Indochin): maksimum letnio-jesienne. Przyczyna: monsunowe opady letnie (SW monsoon w Azji Południowej) + topnienie lodowców himalajskich.\n\n> 🌍 **Zlewisko Oceanu Arktycznego** obejmuje większość Syberii (Ob, Jenisej, Lena, Kołyma), północną Kanadę (Mackenzie). Lena (4 480 km) to jedna z największych rzek świata, całkowicie w zlewisku Arktycznym.\n\n> 🌊 **Zlewisko Oceanu Indyjskiego** obejmuje półwysep indyjski, Azję Południową i Wschodnią Afrykę. Ganges (2 525 km) - razem z Brahmaputrą tworzy ogromne wspólne ujście (delta Ganges-Brahmaputra w Bangladeszu).\n\n> 🌧️ **Monsun letni SW** w Azji Południowej: napływ wilgotnych mas powietrza znad Oceanu Indyjskiego na ląd od czerwca do września. Roczna suma opadów w dorzeczu Gangesu: 800-2000 mm, z czego 70-80% przypada na 4 miesiące monsunowe.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Rzeka | Do czego uchodzi | Dlaczego nie pasuje |\n| **Wołga** | Morze Kaspijskie (bezodpływowe) | Nie uchodzi do żadnego oceanu - Morze Kaspijskie to największe jezioro świata, odcięte od oceanów. Typowy błąd: mylenie \"morze\" z morzem oceanicznym. |\n| **Amu-daria** | Morze Aralskie (bezodpływowe) | Analogicznie - zlewa się w bezodpływową misę środkowoazjatycką. Historycznie Aral zasilany przez Amu-darię i Syr-darię. |\n| **Jangcy** | Morze Wschodniochińskie → Ocean Spokojny | Nie Ocean Indyjski. Choć Jangcy ma reżim monsunowy z letnim maksimum, to należy do zlewiska Pacyfiku. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Wołga jest najdłuższą rzeką Europy i uchodzi do Morza Kaspijskiego - ale Morze Kaspijskie **nie jest morzem oceanicznym**, lecz największym jeziorem (bezodpływowym). Wołga nie liczy się jako rzeka \"uchodząca do oceanu\".\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Jangcy ma reżim monsunowy z maksimum latem - co pasuje do wykresu 2 **pod względem przebiegu**. Pułapka polega na tym, że Jangcy uchodzi do Pacyfiku, nie do Oceanu Indyjskiego. Zawsze sprawdzaj przynależność do właściwego zlewiska oceanicznego!\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Klucz CKE wymaga podania **różnych** przyczyn dla każdej rzeki. Dla Leny: topnienie śniegu (reżim śnieżny, klimat kontynentalny subarktyczny). Dla Gangesu: monsun (lub topnienie lodowców). Jeśli napiszesz \"topnienie śniegu\" dla obu - tracisz punkt za przyczyny.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5. (0-2)
Na wykresach przedstawiono zróżnicowanie w ciągu roku dopływu wód słodkich do dwóch
oceanów, liczonego jako suma przepływu w ujściach najważniejszych rzek głównych,
uchodzących do tych oceanów.
Na podstawie: www.cgd.ucar.edu
Przyporządkuj do każdego z dwóch oceanów nazwę uchodzącej do niego rzeki,
wybraną z wymienionych poniżej. Podaj główną przyczynę - inną dla każdej z rzek -
maksymalnego wzrostu wielkości dopływu wód odprowadzanych przez te rzeki latem
do oceanu.
Amu-daria Ganges Jangcy Lena Wołga
Rzeka uchodząca do Oceanu Arktycznego:
Przyczyna:
Rzeka uchodząca do Oceanu Indyjskiego:
Przyczyna:
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
3.
4.
5.
Maks. liczba pkt
1
1
2
Uzyskana liczba pkt
EGEP-R0_100
Zadania od 6. do 9. wykonaj, korzystając z barwnej mapy szczegółowej fragmentu
Pienin (strona II barwnego materiału źródłowego).

","answer_text_html":"

Zadanie 5. (0-2)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego [ ].
IV etap edukacyjny
1.4) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
4.1) Zdający opisuje występowanie i zasoby
wód w oceanach i na lądach (jeziora, rzeki,
lodowce, wody podziemne).
4.2) Zdający charakteryzuje sieć rzeczną
[…] na poszczególnych kontynentach.
Schemat punktowania
2 pkt - poprawne przyporządkowanie dwóch rzek i podanie dwóch przyczyn.
1 pkt - poprawne przyporządkowanie jednej rzeki i podanie jednej przyczyny dla tej rzeki.
albo

\n\n

albo

\n\n

0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Poprawne odpowiedzi
Ocean Arktyczny: Lena
Przykładowe przyczyny:

\n\n

Oceanu Arktycznego).

\n\n

Arktycznego).
Ocean Indyjski: Ganges
Przykładowe przyczyny:

\n\n

(zlewiska Oceanu Indyjskiego).

\n\n

(zlewiska Oceanu Indyjskiego).

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n\n

Główna przyczyna maksimum w czerwcu: intensywne topnienie pokrywy śnieżnej i lodowej na obszarze dorzecza Leny wiosną i latem.

\n\n

Główna przyczyna maksimum w sierpniu/wrześniu: intensywne opady monsunowe (monsun letni) na obszarze dorzecza Gangesu.

\n

Sposób 1 - analiza wykresów + reżim rzek

\n

Krok 1. Odczytaj charakterystykę każdego wykresu.

\n\n

Krok 2. Odfiltruj rzeki z listy.

\n

Lista: Amu-daria, Ganges, Jangcy, Lena, Wołga.

\n

Sprawdź, do którego oceanu uchodzi każda rzeka:

\n

| Rzeka | Uchodzi do | Typ reżimu |
| Lena | Ocean Arktyczny | śnieżny + lodowcowy (max VI) |
| Wołga | Morze Kaspijskie | śnieżny - ale Morze Kaspijskie to jezioro bezodpływowe, NIE ocean |
| Ganges | Zatoka Bengalska → Ocean Indyjski | monsunowy (max VIII-IX) |
| Jangcy | Morze Wschodniochińskie → Ocean Spokojny | monsunowy, ale to Ocean Spokojny, NIE Indyjski |
| Amu-daria | Morze Aralskie (bezodpływowe) | NIE uchodzi do żadnego oceanu |

\n

→ Zostają Lena (Arktyczny) i Ganges (Indyjski). ✅

\n

Krok 3. Przyporządkuj przyczyny maksimum.

\n

Lena - maksimum czerwiec:
Lena płynie przez Syberię, gdzie zima jest surowa i długa (pokrywa śnieżna zalega 6-8 miesięcy). Wiosną i na początku lata następuje gwałtowne topnienie pokrywy śnieżnej (oraz rozmarzanie rzek i lodu gruntowego wiecznej zmarzliny). Masa roztopów spływa do Leny, powodując maksimum przepływu w czerwcu. Zima daje minimum - rzeka zamarza lub płynie pod lodem przy bardzo niskim przepływie.

\n

Ganges - maksimum sierpień/wrzesień:
Ganges i jego dorzecze (Nizina Gangesowa, Himalaje przednie) leży w strefie silnego monsunu letniego (SW monsoon). Monsun przynosi ogromne ilości deszczu od czerwca do września. Opady są najintensywniejsze w sierpniu, co przekłada się na przesunięte w czasie maksimum odpływu w sierpniu-wrześniu. Dodatkowym czynnikiem jest topnienie lodowców himalajskich latem, zasilające górne dorzecze.

\n

Sposób 2 - eliminacja metodą wykluczenia

\n

Podejście alternatywne: najpierw wyeliminuj rzeki, które nie mogą być odpowiedzią.

\n\n

Zostają: Lena (Arktyczny) i Ganges (Indyjski).

\n

Weryfikacja przez reżim:

\n\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 2 pkt):

- 2 pkt - poprawne przyporządkowanie obu rzek (Lena i Ganges) oraz podanie dwóch przyczyn (odrębnej dla każdej rzeki).
- 1 pkt - poprawne przyporządkowanie jednej rzeki i podanie przyczyny dla tej rzeki LUB poprawne przyporządkowanie obu rzek bez przyczyn LUB podanie dwóch poprawnych przyczyn (bez rzek lub z błędnym przyporządkowaniem jednej).
- 0 pkt - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów.

Akceptowane przyczyny dla Leny:
- Topnienie pokrywy śnieżnej na obszarze dorzecza Leny (zlewiska Oceanu Arktycznego)
- Wzrost ilości opadów atmosferycznych latem na obszarze dorzecza Leny

Akceptowane przyczyny dla Gangesu:
- Intensywne opady monsunowe na obszarze dorzecza Gangesu (zlewiska Oceanu Indyjskiego)
- Topnienie lodowców górskich na obszarze górnego dorzecza Gangesu

⚠️ Co MUSISZ napisać żeby dostać pełne 2 pkt: Nazwę rzeki + oddzielną, konkretną przyczynę dla każdej rzeki. Ogólna przyczyna "dużo opadów" bez odniesienia do dorzecza może być niewystarczająca - klucz oczekuje powiązania z mechanizmem (topnienie śniegu / monsun).

⚠️ Uwaga: Przyczyna dla Leny i Gangesu musi być inna - jeśli napiszesz "topnienie śniegu" dla obu, dostajesz 0 pkt za przyczyny.
\n

Wzory i referencje

\n
🏔️ Reżim rzek (Hydrologia):
- Reżim śnieżny (Lena, Niemen, Wisła): maksimum przepływu wiosenne-wczesnoletnio. Przyczyna: roztopy pokrywy śnieżnej, a na Syberii dodatkowo rozmarzanie wiecznej zmarzliny. Amplituda roczna bardzo duża (stosunek max/min może sięgać 10:1).
- Reżim monsunowy (Ganges, Jangcy, rzeki Indochin): maksimum letnio-jesienne. Przyczyna: monsunowe opady letnie (SW monsoon w Azji Południowej) + topnienie lodowców himalajskich.
\n
🌍 Zlewisko Oceanu Arktycznego obejmuje większość Syberii (Ob, Jenisej, Lena, Kołyma), północną Kanadę (Mackenzie). Lena (4 480 km) to jedna z największych rzek świata, całkowicie w zlewisku Arktycznym.
\n
🌊 Zlewisko Oceanu Indyjskiego obejmuje półwysep indyjski, Azję Południową i Wschodnią Afrykę. Ganges (2 525 km) - razem z Brahmaputrą tworzy ogromne wspólne ujście (delta Ganges-Brahmaputra w Bangladeszu).
\n
🌧️ Monsun letni SW w Azji Południowej: napływ wilgotnych mas powietrza znad Oceanu Indyjskiego na ląd od czerwca do września. Roczna suma opadów w dorzeczu Gangesu: 800-2000 mm, z czego 70-80% przypada na 4 miesiące monsunowe.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Rzeka | Do czego uchodzi | Dlaczego nie pasuje |
| Wołga | Morze Kaspijskie (bezodpływowe) | Nie uchodzi do żadnego oceanu - Morze Kaspijskie to największe jezioro świata, odcięte od oceanów. Typowy błąd: mylenie "morze" z morzem oceanicznym. |
| Amu-daria | Morze Aralskie (bezodpływowe) | Analogicznie - zlewa się w bezodpływową misę środkowoazjatycką. Historycznie Aral zasilany przez Amu-darię i Syr-darię. |
| Jangcy | Morze Wschodniochińskie → Ocean Spokojny | Nie Ocean Indyjski. Choć Jangcy ma reżim monsunowy z letnim maksimum, to należy do zlewiska Pacyfiku. |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Wołga jest najdłuższą rzeką Europy i uchodzi do Morza Kaspijskiego - ale Morze Kaspijskie nie jest morzem oceanicznym, lecz największym jeziorem (bezodpływowym). Wołga nie liczy się jako rzeka "uchodząca do oceanu".
\n
⚠️ Uwaga 2: Jangcy ma reżim monsunowy z maksimum latem - co pasuje do wykresu 2 pod względem przebiegu. Pułapka polega na tym, że Jangcy uchodzi do Pacyfiku, nie do Oceanu Indyjskiego. Zawsze sprawdzaj przynależność do właściwego zlewiska oceanicznego!
\n
⚠️ Uwaga 3: Klucz CKE wymaga podania różnych przyczyn dla każdej rzeki. Dla Leny: topnienie śniegu (reżim śnieżny, klimat kontynentalny subarktyczny). Dla Gangesu: monsun (lub topnienie lodowców). Jeśli napiszesz "topnienie śniegu" dla obu - tracisz punkt za przyczyny.
"}]}