{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nUzupełnij zdania dotyczące elementów przedstawionych na mapie geologicznej. Wpisz\nwłaściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.\n1. Skały fliszu karpackiego są (starsze/młodsze) niż intruzje andezytowe.\n2. Dunajec w południowej części przedstawionego obszaru rozcina skały (paleozoiczne/\nmezozoiczne)\n3. Przełom Dunajca jest (starszy/młodszy) od wapieni jednostek\npienińskich.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.2) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […] na\npodstawie map: topograficznej […]\ni tematycznej.\n10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania\npowierzchni Polski i określa jej związek\nz budową geologiczną, wykazuje wpływ\norogenez […] na ukształtowanie powierzchni\nkraju.\nSchemat punktowania\n1 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nstarsze\nmezozoiczne\nmłodszy","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Skały fliszu karpackiego są **starsze** od intruzji andezytowych.\n2. Skały wapienne [jednostek pienińskich na tym obszarze] są **mezozoiczne**.\n3. Przełom Dunajca jest **młodszy** od osadów geologicznych obszaru objętego barwną mapą szczegółową.\n\n## Sposób 1 - Odczyt kolejności stratygraficznej z legendy mapy geologicznej\n\n**Krok 1 - Ustal wiek każdego elementu na podstawie legendy mapy:**\n\n| Element | Symbol / nazwa | Wiek geologiczny |\n| Flisz karpacki | (karpacki) | **paleogen** (~56-23 mln lat) |\n| Intruzje andezytowe | neogen | **neogen** (~23-2,6 mln lat) |\n| PPS² - skały wapienne j. pienińskich | jura-kreda | **mezozoik** (~200-66 mln lat) |\n| PPS¹ - skały j. Grajcarka | jura-paleogen | mezozoik-paleogen |\n| Przełom Dunajca | forma rzeźby | **czwartorzęd** (plejstocen-holocen) |\n\n**Krok 2 - odpowiedź na każde zdanie:**\n\n**Zdanie 1.** Flisz karpacki = paleogen, intruzje andezytowe = neogen.\nPaleogen (starszy era → wcześniej) vs. neogen (młodszy, późniejszy):\n\\[ \\text{paleogen} \\approx 56{-}23 \\text{ mln lat} \\quad > \\quad \\text{neogen} \\approx 23{-}2{,}6 \\text{ mln lat temu} \\]\nWniosek: flisz karpacki jest **starszy** od intruzji andezytowych. ✅\n\n**Zdanie 2.** Skały wapienne jednostek pienińskich (PPS²) - legenda podaje: jura-kreda.\n- Jura: 201-145 mln lat temu (mezozoik).\n- Kreda: 145-66 mln lat temu (mezozoik).\nObie epoki należą do **mezozoiku**, więc skały wapienne Pienin są **mezozoiczne**. ✅\n\n**Zdanie 3.** Przełom Dunajca to forma rzeźby terenu - rzeka wcięła się przez pasmo skałkowe.\nOsady geologiczne obszaru mapy to jura-kreda (PPS) i paleogen (flisz), czyli skały starsze od okresu, w którym Dunajec wyciął przełom.\nPrzełom antecedentny lub epigenetyczny tworzył się w **plejstocenie-holocenie** (czwartorzęd), czyli jest **młodszy** od skał, przez które płynie. ✅\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez zasadę superpozycji i chronologię zdarzeń\n\nZasada superpozycji (Nicolas Steno): skały leżące wyżej / nałożone później są młodsze od skał pod nimi / powstałych wcześniej.\n\n- Intruzje andezytowe (neogen) **przecinają** flisz karpacki (paleogen) → intruzja jest późniejsza → flisz **starszy**. ✅\n- Skały wapienne Pienin (PPS² jura-kreda) leżą głębiej w sekwencji niż paleogeniczny flisz i neogeński andezyt → są **najstarsze** → z definicji **mezozoiczne**. ✅\n- Przełom Dunajca jest formą erozyjną wyciętą przez rzekę **po** zlodowaceniach czwartorzędowych w gotowych już strukturach geologicznych → zawsze jest **młodszy** od skał, przez które przepływa. ✅\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za **trzy poprawne odpowiedzi** jednocześnie: (1) starsze, (2) mezozoiczne, (3) młodszy.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (np. tylko dwa poprawne) lub jakikolwiek błąd.\n>\n> **Akceptowane warianty:** wyłącznie odpowiedzi z podanej listy wyboru.\n> **Wykluczone:** odpowiedź częściowa - CKE nie przyznaje 0,5 pkt za 2 poprawne.\n\n⚠️ Zadanie ma zasadę \"wszystko albo nic\" - 2 poprawne + 1 błędna = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Skala czasu geologicznego** (kolejność od najstarszych do najmłodszych epok istotnych w zadaniu):\n> Jura (201-145 mln lat) → Kreda (145-66 mln lat) → **Paleogen** (66-23 mln lat) → **Neogen** (23-2,6 mln lat) → Czwartorzęd (2,6 mln lat - dziś).\n> Wszystkie: jura + kreda = **mezozoik**; paleogen + neogen = kenozoik.\n\n> 🏔️ **Przełom rzeczny** - forma rzeźby, w której rzeka wycięła dolinę przez pasmo górskie. Może być:\n> - **antecedentny**: rzeka istniała przed wypiętrzeniem gór i \"nadążała\" z erozją;\n> - **epigenetyczny**: rzeka odziedziczyła dolę z wyżej leżącego, już zdenudowanego poziomu.\n> W obu przypadkach **forma przełomu jest zawsze młodsza** od skał, przez które przebiega.\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy znajomość skali czasu geologicznego i zasady superpozycji.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Zdanie | Błędna opcja | Dlaczego błędna |\n| 1 | **młodsze** | Mylenie kolejności: paleogen (flisz) jest STARSZY niż neogen (andezyt). Neogen to czas PÓŹNIEJSZY - intruzja \"weszła\" w gotowy już flisz. |\n| 2 | inna era (np. kenozoiczne/paleogeniczne) | PPS² = jura + kreda = dwie epoki mezozoiku. Błąd wynikający z nieznajomości legendy lub skali czasu. |\n| 3 | **starszy** | Mylenie: rzeka Dunajec (forma rzeźby czwartorzędowej) nie mogła istnieć przed skałami, które eroduje. Skały PPS mają 200-23 mln lat; przełom - kilkaset tysięcy lat. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Paleogen i neogen brzmią podobnie, ale paleogen = STARSZY (paleos = gr. stary). Neogen = nowszy. Pomyłka tu to najczęstszy błąd w zdaniu 1.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** \"Mezozoik\" to era obejmująca trias, jurę i kredę. Skały wapienne Pienin (jura-kreda) NIE są paleogeniczne ani kenozoiczne - to klasyczne skały osadowe Tetydy z okresu mezozoicznego.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Przełom Dunajca jest podręcznikowym przykładem **formy rzeźby młodszej od podłoża** - takie \"paradoksalne\" doliny przez góry to zawsze czwartorzęd lub późny neogen, nigdy nie starsze niż skały, przez które przebiegają.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.1. (0-1)<br>Uzupełnij zdania dotyczące elementów przedstawionych na mapie geologicznej. Wpisz<br>właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.</p>\n<ol><li>Skały fliszu karpackiego są (starsze/młodsze) niż intruzje andezytowe.</li><li>Dunajec w południowej części przedstawionego obszaru rozcina skały (paleozoiczne/</li></ol>\n<p>mezozoiczne)</p>\n<ol><li>Przełom Dunajca jest (starszy/młodszy) od wapieni jednostek</li></ol>\n<p>pienińskich.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 8.1. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.2) Zdający odczytuje i opisuje cechy<br>środowiska przyrodniczego […] na<br>podstawie map: topograficznej […]<br>i tematycznej.<br>10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania<br>powierzchni Polski i określa jej związek<br>z budową geologiczną, wykazuje wpływ<br>orogenez […] na ukształtowanie powierzchni<br>kraju.<br>Schemat punktowania<br>1 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawne odpowiedzi<br>starsze<br>mezozoiczne<br>młodszy</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Skały fliszu karpackiego są <strong>starsze</strong> od intruzji andezytowych.</li><li>Skały wapienne [jednostek pienińskich na tym obszarze] są <strong>mezozoiczne</strong>.</li><li>Przełom Dunajca jest <strong>młodszy</strong> od osadów geologicznych obszaru objętego barwną mapą szczegółową.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Odczyt kolejności stratygraficznej z legendy mapy geologicznej</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Ustal wiek każdego elementu na podstawie legendy mapy:</strong></p>\n<p>| Element | Symbol / nazwa | Wiek geologiczny |<br>| Flisz karpacki | (karpacki) | <strong>paleogen</strong> (~56-23 mln lat) |<br>| Intruzje andezytowe | neogen | <strong>neogen</strong> (~23-2,6 mln lat) |<br>| PPS² - skały wapienne j. pienińskich | jura-kreda | <strong>mezozoik</strong> (~200-66 mln lat) |<br>| PPS¹ - skały j. Grajcarka | jura-paleogen | mezozoik-paleogen |<br>| Przełom Dunajca | forma rzeźby | <strong>czwartorzęd</strong> (plejstocen-holocen) |</p>\n<p><strong>Krok 2 - odpowiedź na każde zdanie:</strong></p>\n<p><strong>Zdanie 1.</strong> Flisz karpacki = paleogen, intruzje andezytowe = neogen.<br>Paleogen (starszy era → wcześniej) vs. neogen (młodszy, późniejszy):<br>\\[ \\text{paleogen} \\approx 56{-}23 \\text{ mln lat} \\quad &gt; \\quad \\text{neogen} \\approx 23{-}2{,}6 \\text{ mln lat temu} \\]<br>Wniosek: flisz karpacki jest <strong>starszy</strong> od intruzji andezytowych. ✅</p>\n<p><strong>Zdanie 2.</strong> Skały wapienne jednostek pienińskich (PPS²) - legenda podaje: jura-kreda.</p>\n<ul><li>Jura: 201-145 mln lat temu (mezozoik).</li><li>Kreda: 145-66 mln lat temu (mezozoik).</li></ul>\n<p>Obie epoki należą do <strong>mezozoiku</strong>, więc skały wapienne Pienin są <strong>mezozoiczne</strong>. ✅</p>\n<p><strong>Zdanie 3.</strong> Przełom Dunajca to forma rzeźby terenu - rzeka wcięła się przez pasmo skałkowe.<br>Osady geologiczne obszaru mapy to jura-kreda (PPS) i paleogen (flisz), czyli skały starsze od okresu, w którym Dunajec wyciął przełom.<br>Przełom antecedentny lub epigenetyczny tworzył się w <strong>plejstocenie-holocenie</strong> (czwartorzęd), czyli jest <strong>młodszy</strong> od skał, przez które płynie. ✅</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez zasadę superpozycji i chronologię zdarzeń</h4>\n<p>Zasada superpozycji (Nicolas Steno): skały leżące wyżej / nałożone później są młodsze od skał pod nimi / powstałych wcześniej.</p>\n<ul><li>Intruzje andezytowe (neogen) <strong>przecinają</strong> flisz karpacki (paleogen) → intruzja jest późniejsza → flisz <strong>starszy</strong>. ✅</li><li>Skały wapienne Pienin (PPS² jura-kreda) leżą głębiej w sekwencji niż paleogeniczny flisz i neogeński andezyt → są <strong>najstarsze</strong> → z definicji <strong>mezozoiczne</strong>. ✅</li><li>Przełom Dunajca jest formą erozyjną wyciętą przez rzekę <strong>po</strong> zlodowaceniach czwartorzędowych w gotowych już strukturach geologicznych → zawsze jest <strong>młodszy</strong> od skał, przez które przepływa. ✅</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za <strong>trzy poprawne odpowiedzi</strong> jednocześnie: (1) starsze, (2) mezozoiczne, (3) młodszy.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niepełną (np. tylko dwa poprawne) lub jakikolwiek błąd.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> wyłącznie odpowiedzi z podanej listy wyboru.<br><strong>Wykluczone:</strong> odpowiedź częściowa - CKE nie przyznaje 0,5 pkt za 2 poprawne.</blockquote>\n<p>⚠️ Zadanie ma zasadę &quot;wszystko albo nic&quot; - 2 poprawne + 1 błędna = 0 pkt.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🪨 <strong>Skala czasu geologicznego</strong> (kolejność od najstarszych do najmłodszych epok istotnych w zadaniu):<br>Jura (201-145 mln lat) → Kreda (145-66 mln lat) → <strong>Paleogen</strong> (66-23 mln lat) → <strong>Neogen</strong> (23-2,6 mln lat) → Czwartorzęd (2,6 mln lat - dziś).<br>Wszystkie: jura + kreda = <strong>mezozoik</strong>; paleogen + neogen = kenozoik.</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Przełom rzeczny</strong> - forma rzeźby, w której rzeka wycięła dolinę przez pasmo górskie. Może być:<br>- <strong>antecedentny</strong>: rzeka istniała przed wypiętrzeniem gór i &quot;nadążała&quot; z erozją;<br>- <strong>epigenetyczny</strong>: rzeka odziedziczyła dolę z wyżej leżącego, już zdenudowanego poziomu.<br>W obu przypadkach <strong>forma przełomu jest zawsze młodsza</strong> od skał, przez które przebiega.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy znajomość skali czasu geologicznego i zasady superpozycji.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Zdanie | Błędna opcja | Dlaczego błędna |<br>| 1 | <strong>młodsze</strong> | Mylenie kolejności: paleogen (flisz) jest STARSZY niż neogen (andezyt). Neogen to czas PÓŹNIEJSZY - intruzja &quot;weszła&quot; w gotowy już flisz. |<br>| 2 | inna era (np. kenozoiczne/paleogeniczne) | PPS² = jura + kreda = dwie epoki mezozoiku. Błąd wynikający z nieznajomości legendy lub skali czasu. |<br>| 3 | <strong>starszy</strong> | Mylenie: rzeka Dunajec (forma rzeźby czwartorzędowej) nie mogła istnieć przed skałami, które eroduje. Skały PPS mają 200-23 mln lat; przełom - kilkaset tysięcy lat. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Paleogen i neogen brzmią podobnie, ale paleogen = STARSZY (paleos = gr. stary). Neogen = nowszy. Pomyłka tu to najczęstszy błąd w zdaniu 1.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> &quot;Mezozoik&quot; to era obejmująca trias, jurę i kredę. Skały wapienne Pienin (jura-kreda) NIE są paleogeniczne ani kenozoiczne - to klasyczne skały osadowe Tetydy z okresu mezozoicznego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Przełom Dunajca jest podręcznikowym przykładem <strong>formy rzeźby młodszej od podłoża</strong> - takie &quot;paradoksalne&quot; doliny przez góry to zawsze czwartorzęd lub późny neogen, nigdy nie starsze niż skały, przez które przebiegają.</blockquote>"}]}