{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nNa mapie geologicznej zaznaczono położenie Trzech Koron oraz innych szczytów, których\nnazwy podano na barwnej mapie szczegółowej: Bryjarka (E1), Klejowa (B2), Łupiska (B1).\nNa podstawie mapy geologicznej, barwnej mapy szczegółowej oraz własnej wiedzy\nuzupełnij tabelę. Wpisz we właściwych miejscach nazwę wzniesienia, które zostało\nwyrzeźbione w skałach opisanych w tabeli.\nLp.\nOpis skały\nNazwa wzniesienia\n1. Powstaje jako efekt intruzji magmowych blisko powierzchni\nZiemi.\n2. Tworzy się w wyniku sedymentacji i diagenezy różnoziarnistych\nosadów pochodzenia lądowego na dnie głębokiego morza.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.2) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […] na\npodstawie map: topograficznej […]\ni tematycznej.\n5.1) Zdający opisuje […] główne grupy\ni rodzaje skał […].\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nBryjarka\nŁupiska","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Lp. | Opis skały | Nazwa wzniesienia |\n| 1. | Powstała jako efekt intruzji magmowych blisko powierzchni Ziemi. | **Bryjarka** |\n| 2. | Drobnoziarnista skała osadowa (flisz) o zróżnicowanej budowie geologicznej. | **Łupiska** |\n\n## Sposób 1 - rozpoznanie skał przez opis genezy i odczyt z mapy geologicznej\n\n**Krok 1 - identyfikacja skały z wiersza 1.**\n\nOpis mówi o skale powstałej \"jako efekt intruzji magmowych blisko powierzchni Ziemi\". To cecha skał **subwulkanicznych (hipabysalnych)** - magma zastygła tuż pod powierzchnią, nie wydostając się na zewnątrz jak lawa. W obszarze Pienin taką skałą jest **andezyt** (lub porfir andezytowy) - skała magmowa wylewna/subwulkaniczna typowa dla okolic Bryjarkи.\n\n**Bryjarka** (874 m n.p.m.) w Pieninach Właściwych zbudowana jest właśnie z andezytów pochodzenia intruzywno-wulkanicznego. Na mapie geologicznej jest oznaczona barwą charakterystyczną dla skał magmowych (zwykle fioletową lub czerwoną).\n\n**Krok 2 - identyfikacja skały z wiersza 2.**\n\nOpis odnosi się do drobnoziarnistej skały osadowej o zróżnicowanej budowie - to **łupki fliszowe** (ewentualnie iłowce lub mułowce serii fliszowej Karpat). \"Łupiska\" to nazwa nawiązująca wprost do łupków (łupek = skała drobnoziarnista, łatwo łupiąca się na cienkie warstwy).\n\n**Łupiska** zbudowane są ze skał fliszowych (łupki, piaskowce, mułowce), typowych dla zewnętrznej strefy Karpat. Na mapie geologicznej zaznaczone barwą charakterystyczną dla fliszu karpackiego.\n\n**Krok 3 - weryfikacja przez kontekst Trzech Koron.**\n\nTrzy Korony (909 m n.p.m.) to punkt odniesienia na mapie - zbudowane z **wapieni** (skały osadowe pochodzenia morskiego, dewon-jura). Wiemy zatem, że szczyty wapienne to Trzy Korony i inne typowe szczyty pienińskie. Bryjarka wyróżnia się na tle otoczenia jako intruzja magmatyczna, a Łupiska jako obszar fliszowy - obie stanowią geologiczne \"odmieńce\" w przeważająco wapiennym terenie.\n\n## Sposób 2 - eliminacja przez nazewnictwo i kontekst regionalny\n\nPieniny to obszar o **wyjątkowo złożonej budowie geologicznej** (skały mezozoiczne, flisz, intruzje). Wśród szczytów widocznych na barwnej mapie możemy eliminować:\n\n- Szczyty **wapienne** (Trzy Korony, Sokołica, Czertezik) → **nie pasują** do żadnego z dwóch opisów (wapień to skała osadowa chemogeniczna, nie intruzywna i nie łupkowa).\n- **Bryjarka** - jedyny szczyt w Pieninach Właściwych zbudowany z andezytów intruzywnych → pasuje do wiersza 1.\n- **Łupiska** - budowa fliszowa (drobnoziarniste łupki) → pasuje do wiersza 2.\n\nSama nazwa \"Łupiska\" jest wskazówką: pochodzi od słowa *łupek* (ang. *shale/schist*), co bezpośrednio nawiązuje do opisu skały drobnoziarnistej osadowej.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne uzupełnienie **obu wierszy**: wiersz 1 = **Bryjarka**, wiersz 2 = **Łupiska**\n> - **0 pkt** - odpowiedź niekompletna (tylko jeden wiersz), błędna nazwa, lub wpisanie Trzech Koron / innego szczytu wapiennego\n\n> **Kluczowe:** musisz wpisać OBA szczyty - za jeden poprawny nie ma punktu. Kolejność wierszy jest ustalona przez opisy, nie możesz ich zamieniać.\n\n> **Nie są akceptowane:** Trzy Korony, Sokołica, Czertezik (to szczyty wapienne) ani inne szczyty Pienin zbudowane z wapieni.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Geologia regionalna - Pieniny**: Pasmo Pienin zbudowane jest głównie z wapieni i dolomitów jury i kredy (skały osadowe morskie). Wyjątek stanowi **Bryjarka** - zbudowana z **andezytów** (skały magmowe wylewne / subwulkaniczne, powstałe z intruzji magmy blisko powierzchni w neogenie). Drugie odchylenie to partie **fliszowe** (łupki, piaskowce, mułowce - skały osadowe okruchowe drobnoziarniste), do których należą **Łupiska**.\n\n> 🪨 **Geneza skał**:\n> - Skały **magmowe głębinowe** (intruzywne, plutoniczne): zastygają głęboko pod ziemią → grube kryształy (granit, gabro).\n> - Skały **subwulkaniczne / hipabysalne**: zastygają blisko powierzchni → drobniejsze kryształy lub szkliwo (andezyt, porfir, diabaz). ← **to wiersz 1 → Bryjarka**\n> - Skały **osadowe okruchowe drobnoziarniste**: łupki, mułowce, iłowce (flisz karpacki) - produkty erozji i sedymentacji. ← **to wiersz 2 → Łupiska**\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wymagana jest wiedza z zakresu **geologii regionalnej Karpat** i rozpoznawania skał.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Szczyt | Skała | Dlaczego nie pasuje do opisów |\n| Trzy Korony | wapień | skała osadowa chemogeniczna, nie magmowa i nie łupkowa |\n| Sokołica | wapień | j.w. - typowy szczyt wapienno-skałkowy Pienin |\n| Czertezik | wapień | j.w. |\n| dowolny szczyt fliszowy zamiast Bryjarka w w. 1 | łupki | łupki to skały osadowe, nie magmowe - nie odpowiadają opisowi intruzji |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie mylić skał **subwulkanicznych** (intruzja blisko powierzchni - andezyt, porfir) ze skałami **głębinowymi** (granit, gabro - intruzja głęboko). Opis \"blisko powierzchni Ziemi\" to klucz - wskazuje andezyt/porfir, nie granit.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nazwa \"Łupiska\" to wskazówka toponomastyczna - w polskiej geografii wiele nazw terenowych pochodzi od rodzaju skały (Łupiska = łupki, Wapiennik = wapień, Granitowa = granit). Warto ją znać.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W tym zadaniu obowiązuje zasada \"wszystko albo nic\" - CKE daje 1 punkt tylko za oba poprawne wpisy. Samo wpisanie Bryjarka bez Łupisk (lub odwrotnie) daje 0 pkt.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 8.2. (0-1)
Na mapie geologicznej zaznaczono położenie Trzech Koron oraz innych szczytów, których
nazwy podano na barwnej mapie szczegółowej: Bryjarka (E1), Klejowa (B2), Łupiska (B1).
Na podstawie mapy geologicznej, barwnej mapy szczegółowej oraz własnej wiedzy
uzupełnij tabelę. Wpisz we właściwych miejscach nazwę wzniesienia, które zostało
wyrzeźbione w skałach opisanych w tabeli.
Lp.
Opis skały
Nazwa wzniesienia

\n
  1. Powstaje jako efekt intruzji magmowych blisko powierzchni
\n

Ziemi.

\n
  1. Tworzy się w wyniku sedymentacji i diagenezy różnoziarnistych
\n

osadów pochodzenia lądowego na dnie głębokiego morza.

","answer_text_html":"

Zadanie 8.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej […].
IV etap edukacyjny
1.2) Zdający odczytuje i opisuje cechy
środowiska przyrodniczego […] na
podstawie map: topograficznej […]
i tematycznej.
5.1) Zdający opisuje […] główne grupy
i rodzaje skał […].
Schemat punktowania
1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawne odpowiedzi
Bryjarka
Łupiska

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Lp. | Opis skały | Nazwa wzniesienia |
| 1. | Powstała jako efekt intruzji magmowych blisko powierzchni Ziemi. | Bryjarka |
| 2. | Drobnoziarnista skała osadowa (flisz) o zróżnicowanej budowie geologicznej. | Łupiska |

\n

Sposób 1 - rozpoznanie skał przez opis genezy i odczyt z mapy geologicznej

\n

Krok 1 - identyfikacja skały z wiersza 1.

\n

Opis mówi o skale powstałej "jako efekt intruzji magmowych blisko powierzchni Ziemi". To cecha skał subwulkanicznych (hipabysalnych) - magma zastygła tuż pod powierzchnią, nie wydostając się na zewnątrz jak lawa. W obszarze Pienin taką skałą jest andezyt (lub porfir andezytowy) - skała magmowa wylewna/subwulkaniczna typowa dla okolic Bryjarkи.

\n

Bryjarka (874 m n.p.m.) w Pieninach Właściwych zbudowana jest właśnie z andezytów pochodzenia intruzywno-wulkanicznego. Na mapie geologicznej jest oznaczona barwą charakterystyczną dla skał magmowych (zwykle fioletową lub czerwoną).

\n

Krok 2 - identyfikacja skały z wiersza 2.

\n

Opis odnosi się do drobnoziarnistej skały osadowej o zróżnicowanej budowie - to łupki fliszowe (ewentualnie iłowce lub mułowce serii fliszowej Karpat). "Łupiska" to nazwa nawiązująca wprost do łupków (łupek = skała drobnoziarnista, łatwo łupiąca się na cienkie warstwy).

\n

Łupiska zbudowane są ze skał fliszowych (łupki, piaskowce, mułowce), typowych dla zewnętrznej strefy Karpat. Na mapie geologicznej zaznaczone barwą charakterystyczną dla fliszu karpackiego.

\n

Krok 3 - weryfikacja przez kontekst Trzech Koron.

\n

Trzy Korony (909 m n.p.m.) to punkt odniesienia na mapie - zbudowane z wapieni (skały osadowe pochodzenia morskiego, dewon-jura). Wiemy zatem, że szczyty wapienne to Trzy Korony i inne typowe szczyty pienińskie. Bryjarka wyróżnia się na tle otoczenia jako intruzja magmatyczna, a Łupiska jako obszar fliszowy - obie stanowią geologiczne "odmieńce" w przeważająco wapiennym terenie.

\n

Sposób 2 - eliminacja przez nazewnictwo i kontekst regionalny

\n

Pieniny to obszar o wyjątkowo złożonej budowie geologicznej (skały mezozoiczne, flisz, intruzje). Wśród szczytów widocznych na barwnej mapie możemy eliminować:

\n\n

Sama nazwa "Łupiska" jest wskazówką: pochodzi od słowa łupek (ang. shale/schist), co bezpośrednio nawiązuje do opisu skały drobnoziarnistej osadowej.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - poprawne uzupełnienie obu wierszy: wiersz 1 = Bryjarka, wiersz 2 = Łupiska
- 0 pkt - odpowiedź niekompletna (tylko jeden wiersz), błędna nazwa, lub wpisanie Trzech Koron / innego szczytu wapiennego
\n
Kluczowe: musisz wpisać OBA szczyty - za jeden poprawny nie ma punktu. Kolejność wierszy jest ustalona przez opisy, nie możesz ich zamieniać.
\n
Nie są akceptowane: Trzy Korony, Sokołica, Czertezik (to szczyty wapienne) ani inne szczyty Pienin zbudowane z wapieni.
\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Geologia regionalna - Pieniny: Pasmo Pienin zbudowane jest głównie z wapieni i dolomitów jury i kredy (skały osadowe morskie). Wyjątek stanowi Bryjarka - zbudowana z andezytów (skały magmowe wylewne / subwulkaniczne, powstałe z intruzji magmy blisko powierzchni w neogenie). Drugie odchylenie to partie fliszowe (łupki, piaskowce, mułowce - skały osadowe okruchowe drobnoziarniste), do których należą Łupiska.
\n
🪨 Geneza skał:
- Skały magmowe głębinowe (intruzywne, plutoniczne): zastygają głęboko pod ziemią → grube kryształy (granit, gabro).
- Skały subwulkaniczne / hipabysalne: zastygają blisko powierzchni → drobniejsze kryształy lub szkliwo (andezyt, porfir, diabaz). ← to wiersz 1 → Bryjarka
- Skały osadowe okruchowe drobnoziarniste: łupki, mułowce, iłowce (flisz karpacki) - produkty erozji i sedymentacji. ← to wiersz 2 → Łupiska
\n

W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wymagana jest wiedza z zakresu geologii regionalnej Karpat i rozpoznawania skał.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Szczyt | Skała | Dlaczego nie pasuje do opisów |
| Trzy Korony | wapień | skała osadowa chemogeniczna, nie magmowa i nie łupkowa |
| Sokołica | wapień | j.w. - typowy szczyt wapienno-skałkowy Pienin |
| Czertezik | wapień | j.w. |
| dowolny szczyt fliszowy zamiast Bryjarka w w. 1 | łupki | łupki to skały osadowe, nie magmowe - nie odpowiadają opisowi intruzji |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie mylić skał subwulkanicznych (intruzja blisko powierzchni - andezyt, porfir) ze skałami głębinowymi (granit, gabro - intruzja głęboko). Opis "blisko powierzchni Ziemi" to klucz - wskazuje andezyt/porfir, nie granit.
\n
⚠️ Uwaga 2: Nazwa "Łupiska" to wskazówka toponomastyczna - w polskiej geografii wiele nazw terenowych pochodzi od rodzaju skały (Łupiska = łupki, Wapiennik = wapień, Granitowa = granit). Warto ją znać.
\n
⚠️ Uwaga 3: W tym zadaniu obowiązuje zasada "wszystko albo nic" - CKE daje 1 punkt tylko za oba poprawne wpisy. Samo wpisanie Bryjarka bez Łupisk (lub odwrotnie) daje 0 pkt.
"}]}