{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nNa barwnej mapie szczegółowej przedstawiono przełomowy odcinek Dunajca.\nPodaj dwie cechy rzeźby doliny przełomowej Dunajca, które różnią go od rzeźby doliny\ntej rzeki poniżej przełomowego odcinka.\n1\n2\nEGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nIII etap edukacyjny\nI. Korzystanie z różnych źródeł informacji\ngeograficznej.\nIII etap edukacyjny\n1.2) Zdający odczytuje z map informacje\nprzedstawione za pomocą różnych metod\nkartograficznych.\nSchemat punktowania\n1 pkt - podanie dwóch poprawnych cech różniących oba odcinki doliny.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Dolina przełomowa ma bardziej strome zbocza.\n- Dolina przełomowa ma wyższe zbocza.\n- Dolina przełomowa jest węższa niż dolina poniżej przełomowego odcinka.\n- Dolina przełomowa jest głębiej wcięta.\n- Dolina przełomowa Dunajca ma więcej zakoli.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Dolina przełomowa Dunajca jest **węższa** (bardziej wąska) niż dolina poniżej przełomowego odcinka.\n2. Dolina przełomowa ma **bardziej strome i wyższe zbocza** niż odcinek poniżej przełomu.\n\n## Sposób 1 - Odczyt z mapy topograficznej i wiedza o typach dolin rzecznych\n\nPrzełom Dunajca przez Pieniny to klasyczny przykład **doliny przełomowej** (epigenetycznej lub antecedentnej) - rzeka wcinała się w podnoszący się masyw skalny, zachowując swój bieg.\n\n**Krok 1 - Rozpoznaj odcinki doliny z mapy:**\n- Odcinek przełomowy (przełom pieniński): kręty przebieg wciśnięty między skaliste grzbiety, bardzo wąskie dno, pionowe lub silnie nachylone ściany skalne.\n- Odcinek poniżej przełomu (w kierunku Nowego Sącza i dalej): szersza, łagodniejsza dolina z wyraźnym dnem zalewowym, spokojniejszym nurtem.\n\n**Krok 2 - Porównaj cechy morfologiczne:**\n\n| Cecha | Dolina przełomowa | Dolina poniżej przełomu |\n| Szerokość | Wąska (kilkadziesiąt-kilkaset metrów) | Szersza (dno zalewowe wyraźne) |\n| Zbocza | Strome, skaliste, wysokie | Łagodniejsze, mniej wyniesione |\n| Wcięcie | Głębokie (rzeka wycięła kanion w wapieniach) | Płytsze relative do terenu |\n| Zakola | Liczne, serpentynowe zakola | Swobodniejszy, prostszy bieg |\n| Dno doliny | Wąskie, brak szerokiej terasy | Szersze, rozwinięta terasa zalewowa |\n\n**Krok 3 - Wyjaśnienie mechanizmu:**\nDunajec przecinał Pieniny, gdy masyw skalny podnosił się wskutek ruchów tektonicznych (orogeneza alpejska). Rzeka erodowała dno szybciej, niż góry się wznosiły (**erozja wgłębna dominuje** nad boczną) → efekt: wąski, głęboko wcięty kanion o stromych zboczach. Poniżej przełomu, na mniej opornych skałach, **erozja boczna** formuje szerszą dolinę.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez analogię do typów dolin\n\nMożna podejść od strony typologii dolin:\n\n- **Dolina przełomowa** = dolina V-kształtna lub kanionu → cechy: wąska, głęboka, strome ściany, brak terasy zalewowej.\n- **Dolina nizinna / szeroka** = po przełomie, dominuje akumulacja, erozja boczna → szeroka, łagodna, meandry swobodne.\n\nZestawiając te definicje z pytaniem - dwie cechy odróżniające przełom od reszty to najprościej: **węższa + wyższe/bardziej strome zbocza**. To dwa niezależne argumenty, co daje pełen punkt.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie **dwóch** poprawnych cech różniących oba odcinki doliny (obie muszą być obecne).\n> - **0 pkt** - podanie tylko jednej cechy, cechy błędnej lub odpowiedź ogólnikowa.\n>\n> **Akceptowane cechy (dowolne dwie z poniższych):**\n> - Dolina przełomowa ma bardziej strome zbocza.\n> - Dolina przełomowa ma wyższe zbocza.\n> - Dolina przełomowa jest węższa niż dolina poniżej przełomowego odcinka.\n> - Dolina przełomowa jest głębiej wcięta.\n> - Dolina przełomowa Dunajca ma więcej zakoli.\n>\n> **Wykluczone / niewystarczające:**\n> - Sama nazwa \"dolina przełomowa\" bez opisania cechy morfologicznej.\n> - Ogólne sformułowanie \"inna niż poniżej\" bez konkretnych cech.\n> - Podanie tylko jednej cechy (nawet poprawnej) - 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🏔️ **Typy genetyczne dolin rzecznych** (geomorfologia):\n> - Dolina **przełomowa** (epigenetyczna / antecedentna): wąska, głęboko wcięta, strome zbocza skalne, liczne zakola wymuszone przez twardy substrat.\n> - Dolina **erozyjno-akumulacyjna** (nizinna): szeroka, rozwinięta terasa zalewowa, łagodne zbocza, swobodne meandry.\n\n> 🌊 **Erozja wgłębna vs. boczna**:\n> - Erozja **wgłębna** (denudacyjna) → głębsze wcięcie, wąskie dno, strome zbocza → typowa dla górnego biegu i przełomów.\n> - Erozja **boczna** → poszerzanie doliny, meandry, szerokie dno → typowa dla środkowego i dolnego biegu.\n\n> 🗺️ **Pieniny i przełom Dunajca**: masywy wapienne (jura-kreda) wznosiły się wskutek ruchów tektonicznych w kenozoiku; Dunajec zachował bieg, wcinając się w oporny substrat → kanion o długości ok. 9 km, głębokość wcięcia do 300 m ponad poziomem rzeki.\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza z **geomorfologii fluwialnej** (dział geografia fizyczna) i umiejętność odczytu mapy topograficznej / hipsometrycznej z barwnego załącznika.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Klucz wymaga **dwóch** cech - jedna odpowiedź (nawet doskonała) to 0 pkt. Napisz zawsze obie!\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** \"Dolina przełomowa ma więcej zakoli\" brzmi paradoksalnie (zakola kojarzą się z nizinami), ale jest akceptowana - w przełomie Dunajca rzeka wykonuje serpentyny wymuszone przez twardsze partie skalne, nie swobodne meandry. Nie myląc zakoli przełomowych (o stałej pozycji, skalne brzegi) z meandrami nizinnymi (przesuwające się, miękki substrat).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie pisz \"głębsza\" bez odniesienia do zbocz lub wcięcia w podłoże - sformułowanie \"głębiej wcięta\" jest precyzyjne i akceptowane przez klucz, samo \"głębsza\" może być niejednoznaczne.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9. (0-1)<br>Na barwnej mapie szczegółowej przedstawiono przełomowy odcinek Dunajca.<br>Podaj dwie cechy rzeźby doliny przełomowej Dunajca, które różnią go od rzeźby doliny<br>tej rzeki poniżej przełomowego odcinka.<br>1<br>2<br>EGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9. (0-1)<br>III etap edukacyjny<br>I. Korzystanie z różnych źródeł informacji<br>geograficznej.<br>III etap edukacyjny<br>1.2) Zdający odczytuje z map informacje<br>przedstawione za pomocą różnych metod<br>kartograficznych.<br>Schemat punktowania<br>1 pkt - podanie dwóch poprawnych cech różniących oba odcinki doliny.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Dolina przełomowa ma bardziej strome zbocza.</li><li>Dolina przełomowa ma wyższe zbocza.</li><li>Dolina przełomowa jest węższa niż dolina poniżej przełomowego odcinka.</li><li>Dolina przełomowa jest głębiej wcięta.</li><li>Dolina przełomowa Dunajca ma więcej zakoli.</li></ul>\n<p>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Dolina przełomowa Dunajca jest <strong>węższa</strong> (bardziej wąska) niż dolina poniżej przełomowego odcinka.</li><li>Dolina przełomowa ma <strong>bardziej strome i wyższe zbocza</strong> niż odcinek poniżej przełomu.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Odczyt z mapy topograficznej i wiedza o typach dolin rzecznych</h4>\n<p>Przełom Dunajca przez Pieniny to klasyczny przykład <strong>doliny przełomowej</strong> (epigenetycznej lub antecedentnej) - rzeka wcinała się w podnoszący się masyw skalny, zachowując swój bieg.</p>\n<p><strong>Krok 1 - Rozpoznaj odcinki doliny z mapy:</strong></p>\n<ul><li>Odcinek przełomowy (przełom pieniński): kręty przebieg wciśnięty między skaliste grzbiety, bardzo wąskie dno, pionowe lub silnie nachylone ściany skalne.</li><li>Odcinek poniżej przełomu (w kierunku Nowego Sącza i dalej): szersza, łagodniejsza dolina z wyraźnym dnem zalewowym, spokojniejszym nurtem.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Porównaj cechy morfologiczne:</strong></p>\n<p>| Cecha | Dolina przełomowa | Dolina poniżej przełomu |<br>| Szerokość | Wąska (kilkadziesiąt-kilkaset metrów) | Szersza (dno zalewowe wyraźne) |<br>| Zbocza | Strome, skaliste, wysokie | Łagodniejsze, mniej wyniesione |<br>| Wcięcie | Głębokie (rzeka wycięła kanion w wapieniach) | Płytsze relative do terenu |<br>| Zakola | Liczne, serpentynowe zakola | Swobodniejszy, prostszy bieg |<br>| Dno doliny | Wąskie, brak szerokiej terasy | Szersze, rozwinięta terasa zalewowa |</p>\n<p><strong>Krok 3 - Wyjaśnienie mechanizmu:</strong><br>Dunajec przecinał Pieniny, gdy masyw skalny podnosił się wskutek ruchów tektonicznych (orogeneza alpejska). Rzeka erodowała dno szybciej, niż góry się wznosiły (<strong>erozja wgłębna dominuje</strong> nad boczną) → efekt: wąski, głęboko wcięty kanion o stromych zboczach. Poniżej przełomu, na mniej opornych skałach, <strong>erozja boczna</strong> formuje szerszą dolinę.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez analogię do typów dolin</h4>\n<p>Można podejść od strony typologii dolin:</p>\n<ul><li><strong>Dolina przełomowa</strong> = dolina V-kształtna lub kanionu → cechy: wąska, głęboka, strome ściany, brak terasy zalewowej.</li><li><strong>Dolina nizinna / szeroka</strong> = po przełomie, dominuje akumulacja, erozja boczna → szeroka, łagodna, meandry swobodne.</li></ul>\n<p>Zestawiając te definicje z pytaniem - dwie cechy odróżniające przełom od reszty to najprościej: <strong>węższa + wyższe/bardziej strome zbocza</strong>. To dwa niezależne argumenty, co daje pełen punkt.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie <strong>dwóch</strong> poprawnych cech różniących oba odcinki doliny (obie muszą być obecne).<br>- <strong>0 pkt</strong> - podanie tylko jednej cechy, cechy błędnej lub odpowiedź ogólnikowa.<br><br><strong>Akceptowane cechy (dowolne dwie z poniższych):</strong><br>- Dolina przełomowa ma bardziej strome zbocza.<br>- Dolina przełomowa ma wyższe zbocza.<br>- Dolina przełomowa jest węższa niż dolina poniżej przełomowego odcinka.<br>- Dolina przełomowa jest głębiej wcięta.<br>- Dolina przełomowa Dunajca ma więcej zakoli.<br><br><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong><br>- Sama nazwa &quot;dolina przełomowa&quot; bez opisania cechy morfologicznej.<br>- Ogólne sformułowanie &quot;inna niż poniżej&quot; bez konkretnych cech.<br>- Podanie tylko jednej cechy (nawet poprawnej) - 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🏔️ <strong>Typy genetyczne dolin rzecznych</strong> (geomorfologia):<br>- Dolina <strong>przełomowa</strong> (epigenetyczna / antecedentna): wąska, głęboko wcięta, strome zbocza skalne, liczne zakola wymuszone przez twardy substrat.<br>- Dolina <strong>erozyjno-akumulacyjna</strong> (nizinna): szeroka, rozwinięta terasa zalewowa, łagodne zbocza, swobodne meandry.</blockquote>\n<blockquote>🌊 <strong>Erozja wgłębna vs. boczna</strong>:<br>- Erozja <strong>wgłębna</strong> (denudacyjna) → głębsze wcięcie, wąskie dno, strome zbocza → typowa dla górnego biegu i przełomów.<br>- Erozja <strong>boczna</strong> → poszerzanie doliny, meandry, szerokie dno → typowa dla środkowego i dolnego biegu.</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Pieniny i przełom Dunajca</strong>: masywy wapienne (jura-kreda) wznosiły się wskutek ruchów tektonicznych w kenozoiku; Dunajec zachował bieg, wcinając się w oporny substrat → kanion o długości ok. 9 km, głębokość wcięcia do 300 m ponad poziomem rzeki.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza z <strong>geomorfologii fluwialnej</strong> (dział geografia fizyczna) i umiejętność odczytu mapy topograficznej / hipsometrycznej z barwnego załącznika.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Klucz wymaga <strong>dwóch</strong> cech - jedna odpowiedź (nawet doskonała) to 0 pkt. Napisz zawsze obie!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> &quot;Dolina przełomowa ma więcej zakoli&quot; brzmi paradoksalnie (zakola kojarzą się z nizinami), ale jest akceptowana - w przełomie Dunajca rzeka wykonuje serpentyny wymuszone przez twardsze partie skalne, nie swobodne meandry. Nie myląc zakoli przełomowych (o stałej pozycji, skalne brzegi) z meandrami nizinnymi (przesuwające się, miękki substrat).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Nie pisz &quot;głębsza&quot; bez odniesienia do zbocz lub wcięcia w podłoże - sformułowanie &quot;głębiej wcięta&quot; jest precyzyjne i akceptowane przez klucz, samo &quot;głębsza&quot; może być niejednoznaczne.</blockquote>"}]}