{"id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/11.1","paper_id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"11.1","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.1. (0-2)\nPodaj literę, którą oznaczono wykres przedstawiający warunki termiczne najbardziej\nsprzyjające występowaniu wietrzenia mrozowego. Uzasadnij wybór wykresu.\nWykres:\nUzasadnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n10.\n11.1.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\n-6\n-4\n-2\n0\n2\n4\n6\n-6\n-4\n-2\n0\n2\n4\n6\n-6\n-4\n-2\n0\n2\n4\n6\n-6\n-4\n-2\n0\n2\n4\n6\nEGEP-R0_100","answer":"B","answer_text":"Zadanie 11.1. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n5.5) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia fizycznego […].\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między wybranymi elementami\nśrodowiska przyrodniczego […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wskazanie wykresu wraz z uzasadnieniem uwzględniającym większą\nczęstotliwość wahań temperatury powietrza wokół 0 ºC.\n1 pkt - poprawne wskazanie wykresu bez poprawnego uzasadnienia\nalbo\n- argument wskazujący na dogodne warunki dla wietrzenia mrozowego.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawna odpowiedź\nB\nPrzykładowe uzasadnienie:\nNa wykresie B temperatura powietrza najwięcej razy przekraczała 0 °C (osiągała wartości\nujemne, a potem dodatnie, co skutkowało największą liczbą epizodów zamarzania\ni rozmarzania wody w szczelinach skalnych, doprowadzających do rozpadu skały).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wykres: B**\n\n**Uzasadnienie:** Na wykresie B temperatura powietrza najczęściej przekraczała granicę 0 °C - oscylowała na przemian między wartościami ujemnymi i dodatnimi, co oznacza największą liczbę epizodów zamarzania i rozmarzania wody w szczelinach skalnych, a to jest właśnie mechanizm napędowy wietrzenia mrozowego.\n\n## Sposób 1 - analiza mechanizmu wietrzenia mrozowego i dopasowanie wykresu\n\n**Krok 1: Co to jest wietrzenie mrozowe i kiedy zachodzi?**\n\nWietrzenie mrozowe (ang. *frost weathering*, *freeze-thaw weathering*) to proces mechanicznego rozpadu skał, w którym kluczową rolę odgrywa **wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie wody** w szczelinach i porach skalnych. Woda, zamarzając, zwiększa objętość o ok. 9%, wywierając na ściany szczeliny ciśnienie rzędu kilkudziesięciu MPa - co w końcu rozsadza skałę.\n\n**Kluczowy warunek:** temperatura musi **wielokrotnie przekraczać próg 0 °C** - raz w dół (zamarzanie), raz w górę (rozmarzanie). Jedna, długa i głęboka zima (temperatura stale poniżej 0 °C) jest dla wietrzenia mrozowego **niekorzystna** - woda zamarza raz i pozostaje w tym stanie.\n\n**Krok 2: Analiza wykresów**\n\n| Wykres | Zakres temperatur | Przejścia przez 0 °C | Ocena |\n| A | ok. -2 °C do +6 °C | kilka razy, nieregularnie | możliwe, ale rzadkie |\n| **B** | **ok. -4 °C do +4 °C** | **najczęstsze - codziennie lub co 2 dni** | **najlepsza** |\n| C | ok. -8 °C do -2 °C | brak - temp. stale ujemna | niekorzystna |\n| D | ok. +2 °C do +8 °C | brak - temp. stale dodatnia | niekorzystna |\n\n**Krok 3: Wniosek**\n\nWykres B pokazuje warunki idealne: temperatura systematycznie waha się **po obu stronach 0 °C**. W każdym epizodzie: woda wnika w szczeliny → temperatura spada poniżej 0 °C → zamarza i rozpiera skałę → temperatura rośnie powyżej 0 °C → lód topnieje, woda sięga głębiej → cykl się powtarza. Im więcej takich cykli, tym skuteczniejszy rozpad skały.\n\n## Sposób 2 - eliminacja wykresów niespełniających warunków\n\nSprawdzamy każdy wykres pod kątem warunku koniecznego: *temperatura musi oscylować wokół 0 °C*.\n\n- **Wykres C**: temperatury w całej dekadzie poniżej 0 °C (ok. -8 do -2 °C) → woda zamarza raz i **pozostaje zamarznięta** → brak wielokrotnych cykli zamarzania/rozmarzania → **wietrzenie mrozowe nie zachodzi intensywnie**. Eliminacja.\n\n- **Wykres D**: temperatury w całej dekadzie powyżej 0 °C (ok. +2 do +8 °C) → woda **nie zamarza** → wietrzenie mrozowe w ogóle nie zachodzi. Eliminacja.\n\n- **Wykres A**: maksima wyraźnie dodatnie, minima ledwo ujemne (ok. -2 °C) → kilka przejść przez 0 °C, ale rzadziej niż na wykresie B. Mniej korzystny.\n\n- **Wykres B**: najczęstsze i najbardziej regularne wahania temperatury przez granicę 0 °C → **największa liczba cykli zamarzanie-rozmarzanie** → **najlepsza odpowiedź**.\n\nEliminując C i D, a porównując A i B pod kątem częstotliwości oscylacji wokół 0 °C, jednoznacznie wybieramy **B**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.1, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - poprawne wskazanie wykresu **B** ORAZ uzasadnienie uwzględniające **większą częstotliwość wahań temperatury wokół 0 °C** (zamarzanie i rozmarzanie wody w szczelinach skalnych).\n> - **1 pkt** - poprawne wskazanie wykresu **B** bez poprawnego uzasadnienia LUB podanie samego argumentu wskazującego na warunki sprzyjające wietrzeniu mrozowemu (bez wskazania litery wykresu).\n> - **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów (np. wskazanie innego wykresu, brak uzasadnienia mechanizmu).\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 punkty:**\n> 1. Litera **B** (bez tego maksymalnie 1 pkt).\n> 2. Słowa kluczowe: **temperatura przekracza 0 °C** / **oscyluje wokół 0 °C** / **wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie** / **najwyższa liczba epizodów zamarzania i rozmarzania**.\n>\n> **Nie wystarczy napisać:** \"bo były największe wahania temperatur\" - to za ogólne. Musisz wskazać na **granicę 0 °C** jako kluczową.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🏔️ **Wietrzenie mrozowe** (kriogeniczne, kongelacyjne) - typ wietrzenia fizycznego (mechanicznego). Mechanizm: H₂O (ciekła) → H₂O (lód) → wzrost objętości o ~9% → ciśnienie w szczelinie do 20-30 MPa → rozpad skały. Warunek konieczny: **wielokrotne przejście temperatury przez 0 °C**.\n\n> 🌡️ **Optymalne warunki dla wietrzenia mrozowego:**\n> - Temperatura oscyluje między ok. -5 °C a +5 °C.\n> - Wysoka wilgotność (dostatek wody do wypełniania szczelin).\n> - Skała porowata lub spękana (duża powierzchnia kontaktu z wodą).\n> - Typowe środowisko: **piętra alpejskie gór**, **obszary peryglacjalne**, **klimaty kontynentalne z mroźną wiosną i jesienią**.\n\n> 🌍 **Referencja geograficzna:** Wietrzenie mrozowe jest dominującym procesem w polskich Tatrach (szczególnie piętra alpejskie i turniowe) oraz na obszarach peryglacjalnych Skandynawii. Efekty: **gołoborza** (rumowiska skalne) - typowy krajobraz Łysogór (Świętokrzyskie), Karkonoszy.\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geomorfologii (procesy egzogeniczne, wietrzenie) i umiejętność odczytu wykresu temperatur.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Charakterystyka | Dlaczego błędna |\n| A | Temp. ok. -2 do +6 °C, kilka przejść przez 0 °C | Warunki możliwe, ale znacznie rzadsze przejścia przez 0 °C niż na wykresie B - mniej cykli zamarzania/rozmarzania. |\n| C | Temp. stale ujemna: ok. -8 do -2 °C | Woda zamarza raz i pozostaje w stanie stałym - brak cyklicznego rozmarzania, wietrzenie mrozowe nie przebiega intensywnie. Typowy błąd: mylenie \"zimno = dobre dla wietrzenia mrozowego\". |\n| D | Temp. stale dodatnia: ok. +2 do +8 °C | Woda nigdy nie zamarza → wietrzenie mrozowe w ogóle nie zachodzi. Mogą zachodzić inne typy wietrzenia (chemiczne, biologiczne). |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - \"im zimniej, tym lepiej\":** Uczniowie często wskazują wykres C (najniższe temperatury), myśląc że \"więcej mrozu = silniejsze wietrzenie mrozowe\". To błąd - przy stale ujemnych temperaturach woda zamarza RAZ i nie rozmraża → brak cykli → brak wietrzenia mrozowego.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - \"duże wahania = dobre warunki\":** Sam duży zakres wahań (np. od -10 do +10 °C) nie gwarantuje dobrych warunków, jeśli wahania te nie są skoncentrowane **wokół granicy 0 °C**. Liczy się **liczba przejść przez 0 °C**, a nie amplituda dobowa sama w sobie.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - niekompletne uzasadnienie:** Za samo wskazanie wykresu B bez wyjaśnienia mechanizmu dostaniesz tylko 1 pkt. Zawsze napisz o **wielokrotnym zamarzaniu i rozmarzaniu wody** - to słowa klucze klucza CKE.","image":"img/geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-11.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11.1. (0-2)<br>Podaj literę, którą oznaczono wykres przedstawiający warunki termiczne najbardziej<br>sprzyjające występowaniu wietrzenia mrozowego. Uzasadnij wybór wykresu.<br>Wykres:<br>Uzasadnienie:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>10.<br>11.1.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>2<br>Uzyskana liczba pkt<br>-6<br>-4<br>-2<br>0<br>2<br>4<br>6<br>-6<br>-4<br>-2<br>0<br>2<br>4<br>6<br>-6<br>-4<br>-2<br>0<br>2<br>4<br>6<br>-6<br>-4<br>-2<br>0<br>2<br>4<br>6<br>EGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11.1. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.5) Zdający charakteryzuje zjawiska<br>wietrzenia fizycznego […].<br>1.4) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między wybranymi elementami<br>środowiska przyrodniczego […].<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne wskazanie wykresu wraz z uzasadnieniem uwzględniającym większą<br>częstotliwość wahań temperatury powietrza wokół 0 ºC.<br>1 pkt - poprawne wskazanie wykresu bez poprawnego uzasadnienia<br>albo</p>\n<ul><li>argument wskazujący na dogodne warunki dla wietrzenia mrozowego.</li></ul>\n<p>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawna odpowiedź<br>B<br>Przykładowe uzasadnienie:<br>Na wykresie B temperatura powietrza najwięcej razy przekraczała 0 °C (osiągała wartości<br>ujemne, a potem dodatnie, co skutkowało największą liczbą epizodów zamarzania<br>i rozmarzania wody w szczelinach skalnych, doprowadzających do rozpadu skały).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Wykres: B</strong></p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Na wykresie B temperatura powietrza najczęściej przekraczała granicę 0 °C - oscylowała na przemian między wartościami ujemnymi i dodatnimi, co oznacza największą liczbę epizodów zamarzania i rozmarzania wody w szczelinach skalnych, a to jest właśnie mechanizm napędowy wietrzenia mrozowego.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza mechanizmu wietrzenia mrozowego i dopasowanie wykresu</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co to jest wietrzenie mrozowe i kiedy zachodzi?</strong></p>\n<p>Wietrzenie mrozowe (ang. <em>frost weathering</em>, <em>freeze-thaw weathering</em>) to proces mechanicznego rozpadu skał, w którym kluczową rolę odgrywa <strong>wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie wody</strong> w szczelinach i porach skalnych. Woda, zamarzając, zwiększa objętość o ok. 9%, wywierając na ściany szczeliny ciśnienie rzędu kilkudziesięciu MPa - co w końcu rozsadza skałę.</p>\n<p><strong>Kluczowy warunek:</strong> temperatura musi <strong>wielokrotnie przekraczać próg 0 °C</strong> - raz w dół (zamarzanie), raz w górę (rozmarzanie). Jedna, długa i głęboka zima (temperatura stale poniżej 0 °C) jest dla wietrzenia mrozowego <strong>niekorzystna</strong> - woda zamarza raz i pozostaje w tym stanie.</p>\n<p><strong>Krok 2: Analiza wykresów</strong></p>\n<p>| Wykres | Zakres temperatur | Przejścia przez 0 °C | Ocena |<br>| A | ok. -2 °C do +6 °C | kilka razy, nieregularnie | możliwe, ale rzadkie |<br>| <strong>B</strong> | <strong>ok. -4 °C do +4 °C</strong> | <strong>najczęstsze - codziennie lub co 2 dni</strong> | <strong>najlepsza</strong> |<br>| C | ok. -8 °C do -2 °C | brak - temp. stale ujemna | niekorzystna |<br>| D | ok. +2 °C do +8 °C | brak - temp. stale dodatnia | niekorzystna |</p>\n<p><strong>Krok 3: Wniosek</strong></p>\n<p>Wykres B pokazuje warunki idealne: temperatura systematycznie waha się <strong>po obu stronach 0 °C</strong>. W każdym epizodzie: woda wnika w szczeliny → temperatura spada poniżej 0 °C → zamarza i rozpiera skałę → temperatura rośnie powyżej 0 °C → lód topnieje, woda sięga głębiej → cykl się powtarza. Im więcej takich cykli, tym skuteczniejszy rozpad skały.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja wykresów niespełniających warunków</h4>\n<p>Sprawdzamy każdy wykres pod kątem warunku koniecznego: <em>temperatura musi oscylować wokół 0 °C</em>.</p>\n<ul><li><strong>Wykres C</strong>: temperatury w całej dekadzie poniżej 0 °C (ok. -8 do -2 °C) → woda zamarza raz i <strong>pozostaje zamarznięta</strong> → brak wielokrotnych cykli zamarzania/rozmarzania → <strong>wietrzenie mrozowe nie zachodzi intensywnie</strong>. Eliminacja.</li></ul>\n<ul><li><strong>Wykres D</strong>: temperatury w całej dekadzie powyżej 0 °C (ok. +2 do +8 °C) → woda <strong>nie zamarza</strong> → wietrzenie mrozowe w ogóle nie zachodzi. Eliminacja.</li></ul>\n<ul><li><strong>Wykres A</strong>: maksima wyraźnie dodatnie, minima ledwo ujemne (ok. -2 °C) → kilka przejść przez 0 °C, ale rzadziej niż na wykresie B. Mniej korzystny.</li></ul>\n<ul><li><strong>Wykres B</strong>: najczęstsze i najbardziej regularne wahania temperatury przez granicę 0 °C → <strong>największa liczba cykli zamarzanie-rozmarzanie</strong> → <strong>najlepsza odpowiedź</strong>.</li></ul>\n<p>Eliminując C i D, a porównując A i B pod kątem częstotliwości oscylacji wokół 0 °C, jednoznacznie wybieramy <strong>B</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.1, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne wskazanie wykresu <strong>B</strong> ORAZ uzasadnienie uwzględniające <strong>większą częstotliwość wahań temperatury wokół 0 °C</strong> (zamarzanie i rozmarzanie wody w szczelinach skalnych).<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne wskazanie wykresu <strong>B</strong> bez poprawnego uzasadnienia LUB podanie samego argumentu wskazującego na warunki sprzyjające wietrzeniu mrozowemu (bez wskazania litery wykresu).<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów (np. wskazanie innego wykresu, brak uzasadnienia mechanizmu).<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 punkty:</strong><br>1. Litera <strong>B</strong> (bez tego maksymalnie 1 pkt).<br>2. Słowa kluczowe: <strong>temperatura przekracza 0 °C</strong> / <strong>oscyluje wokół 0 °C</strong> / <strong>wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie</strong> / <strong>najwyższa liczba epizodów zamarzania i rozmarzania</strong>.<br><br><strong>Nie wystarczy napisać:</strong> &quot;bo były największe wahania temperatur&quot; - to za ogólne. Musisz wskazać na <strong>granicę 0 °C</strong> jako kluczową.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🏔️ <strong>Wietrzenie mrozowe</strong> (kriogeniczne, kongelacyjne) - typ wietrzenia fizycznego (mechanicznego). Mechanizm: H₂O (ciekła) → H₂O (lód) → wzrost objętości o ~9% → ciśnienie w szczelinie do 20-30 MPa → rozpad skały. Warunek konieczny: <strong>wielokrotne przejście temperatury przez 0 °C</strong>.</blockquote>\n<blockquote>🌡️ <strong>Optymalne warunki dla wietrzenia mrozowego:</strong><br>- Temperatura oscyluje między ok. -5 °C a +5 °C.<br>- Wysoka wilgotność (dostatek wody do wypełniania szczelin).<br>- Skała porowata lub spękana (duża powierzchnia kontaktu z wodą).<br>- Typowe środowisko: <strong>piętra alpejskie gór</strong>, <strong>obszary peryglacjalne</strong>, <strong>klimaty kontynentalne z mroźną wiosną i jesienią</strong>.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Referencja geograficzna:</strong> Wietrzenie mrozowe jest dominującym procesem w polskich Tatrach (szczególnie piętra alpejskie i turniowe) oraz na obszarach peryglacjalnych Skandynawii. Efekty: <strong>gołoborza</strong> (rumowiska skalne) - typowy krajobraz Łysogór (Świętokrzyskie), Karkonoszy.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geomorfologii (procesy egzogeniczne, wietrzenie) i umiejętność odczytu wykresu temperatur.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Charakterystyka | Dlaczego błędna |<br>| A | Temp. ok. -2 do +6 °C, kilka przejść przez 0 °C | Warunki możliwe, ale znacznie rzadsze przejścia przez 0 °C niż na wykresie B - mniej cykli zamarzania/rozmarzania. |<br>| C | Temp. stale ujemna: ok. -8 do -2 °C | Woda zamarza raz i pozostaje w stanie stałym - brak cyklicznego rozmarzania, wietrzenie mrozowe nie przebiega intensywnie. Typowy błąd: mylenie &quot;zimno = dobre dla wietrzenia mrozowego&quot;. |<br>| D | Temp. stale dodatnia: ok. +2 do +8 °C | Woda nigdy nie zamarza → wietrzenie mrozowe w ogóle nie zachodzi. Mogą zachodzić inne typy wietrzenia (chemiczne, biologiczne). |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - &quot;im zimniej, tym lepiej&quot;:</strong> Uczniowie często wskazują wykres C (najniższe temperatury), myśląc że &quot;więcej mrozu = silniejsze wietrzenie mrozowe&quot;. To błąd - przy stale ujemnych temperaturach woda zamarza RAZ i nie rozmraża → brak cykli → brak wietrzenia mrozowego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - &quot;duże wahania = dobre warunki&quot;:</strong> Sam duży zakres wahań (np. od -10 do +10 °C) nie gwarantuje dobrych warunków, jeśli wahania te nie są skoncentrowane <strong>wokół granicy 0 °C</strong>. Liczy się <strong>liczba przejść przez 0 °C</strong>, a nie amplituda dobowa sama w sobie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - niekompletne uzasadnienie:</strong> Za samo wskazanie wykresu B bez wyjaśnienia mechanizmu dostaniesz tylko 1 pkt. Zawsze napisz o <strong>wielokrotnym zamarzaniu i rozmarzaniu wody</strong> - to słowa klucze klucza CKE.</blockquote>"}]}