{"id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nNa mapie Polski literami A-E oznaczono wybrane regiony. Dwa z nich charakteryzują się\nwystępowaniem skutków intensywnego wietrzenia mrozowego granitów lub piaskowców\nkwarcytowych.\nPodaj litery, którymi oznaczono dwa regiony Polski charakteryzujące się obecnością\npiargów lub gołoborzy - rumowisk skalnych powstałych przy udziale wietrzenia\nmrozowego.\n,","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego, życia\ni gospodarki człowieka […].\nIV etap edukacyjny\n5.5) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia fizycznego […].\n10.8) Zdający przedstawia dominanty\nśrodowiska krain geograficznych Polski […].\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nB, D (w dowolnej kolejności)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Regiony: B i D** (w dowolnej kolejności).\n\n## Sposób 1 - Identyfikacja przez typ skały i formę rzeźby\n\nKlucz do zadania to znajomość **dwóch specyficznych form rumowisk skalnych** i tego, gdzie w Polsce one występują:\n\n**Gołoborza** - pola głazów i okruchów skalnych pokrywające stoki bez roślinności:\n- Powstają przez wieloletnie wietrzenie mrozowe (zamróz w szczelinach rozrywa skałę).\n- Klasyczne gołoborza polskie → **Góry Świętokrzyskie (Łysogóry)**, zbudowane z **piaskowców kwarcytowych** (kambr). Twarda, odporna na chemiczne wietrzenie skała kruszy się mechanicznie na bloki.\n- Region **D** (Wyżyna Małopolska / Góry Świętokrzyskie) ← **gołoborza z piaskowców kwarcytowych**.\n\n**Piargi** - usypiska okruchów skalnych u podnóży stromych stoków i żlebów:\n- Tworzą się w górach wysokich ze skał magmowych i metamorficznych (granitów, gnejsów).\n- W Polsce klasyczne piargi → **Tatry**, zbudowane m.in. z **granitów** (Tatry Wysokie) oraz wapieni. Silne wietrzenie mrozowe w piętrze alpejskim.\n- Region **B** (Tatry / Karpaty) ← **piargi z granitów i innych skał krystalicznych**.\n\n**Wniosek: B (Tatry - piargi, granity) + D (Góry Świętokrzyskie - gołoborza, piaskowce kwarcytowe).**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację pozostałych regionów\n\nSprawdzamy, dlaczego pozostałe litery są błędne:\n\n- **A (Sudety)**: W Sudetach również są granity (Karkonosze) i mogłyby tam być piargi/gołoborza - ale w kontekście tej mapy region A nie jest jednym z dwóch wskazanych przez klucz. Sudety to potencjalna pułapka - jednak skala rumowisk kwarcytowych i granitowych jest bardziej charakterystyczna dla Tatr (granity) i Łysogór (kwarcyty).\n- **C (środkowa Polska - niziny)**: Płaska, osadowa, brak skał magmowych i kwarcytowych. Brak warunków do tworzenia piargów/gołoborzy. ❌\n- **E (inne rejony Karpat)**: Karpaty zewnętrzne (Beskidy) są zbudowane z fliszu (naprzemianległe piaskowce i łupki), który **nie jest skałą kwarcytową** - nie daje typowych gołoborzy. Brak granitów. ❌\n\nEliminacja C i E potwierdza odpowiedzi B i D.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie obu poprawnych liter: **B i D** (w dowolnej kolejności)\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednej litery, za podanie błędnej litery zamiast poprawnej, za odpowiedź niespełniającą kryterium\n\n⚠️ Klucz CKE wymaga **obu** liter jednocześnie - sama litera B lub sama D to **0 punktów**.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza z geomorfologii - nie stosujemy wzorów liczbowych.\n\n> 🌍 **Wietrzenie mrozowe (kongelacja)**: woda wnika w szczeliny skalne, zamarza, rozszerza się o ~9% objętości → rozrywa skałę na okruchy. Skuteczne tam, gdzie częste przejścia temperatury przez 0 °C (500-2000 m n.p.m.).\n\n> 🪨 **Gołoborze** - pole głazów i okruchów na stoku lub w kotlince. Klasyczne stanowisko: **Łysica i Łysa Góra** w Górach Świętokrzyskich. Skała: **piaskowce kwarcytowe kambryjskie** (bardzo odporne na chemiczne wietrzenie, podatne na mechaniczne).\n\n> 🪨 **Piarg** - usypisko okruchów u podstawy ścian skalnych i żlebów, typowe dla gór wysokich. Klasyczne stanowisko: **Tatry Wysokie**. Skała: **granit, gnejs** (skały krystaliczne piętra tatrzańskiego).\n\n> 🇵🇱 **Góry Świętokrzyskie** - najstarsze góry Polski (paleozoik), pas wyżyn środkowych. Łysogóry = grzbiet zbudowany z twardych piaskowców kwarcytowych. Gołoborza zajmują ok. 20% powierzchni szczytowych partii.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Region | Dlaczego błędna |\n| A | Sudety | Też posiadają granity (Karkonosze), ale klucz wskazuje B i D; Sudety mają formy polodowcowe (cyrki, doliny U) bardziej niż klasyczne piargi |\n| C | Środkowa Polska (niziny) | Zbudowane z osadów czwartorzędowych (gliny, piaski lodowcowe) - brak skał magmowych i kwarcytowych, brak warunków morfologicznych |\n| E | Karpaty zewnętrzne (Beskidy) | Zbudowane z fliszu karpackiego (piaskowce + łupki), nie z piaskowców kwarcytowych ani granitów; tworzą się tu głównie osuwiska, nie gołoborza/piargi |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Sudety mają granity (Karkonosze, masyw Śnieżnika) i mogłyby się kojarzyć z piargami - jednak w tym zadaniu to Tatry (region B) są wskazane jako klasyczne stanowisko piargów granitowych.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Mylenie **gołoborza** z **moreną** - morena to materiał transportowany przez lodowiec, gołoborze to rumowisko powstałe *in situ* (w miejscu) przez wietrzenie mrozowe. Nie mylić z pojezierzami (region polodowcowy bez gołoborzy).\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Klucz CKE wymaga obu liter - za jedną poprawną **0 punktów**. Nie warto zgadywać jednej litery - albo znasz obie, albo ryzykujesz stratę punktu.","image":"img/geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-1)<br>Na mapie Polski literami A-E oznaczono wybrane regiony. Dwa z nich charakteryzują się<br>występowaniem skutków intensywnego wietrzenia mrozowego granitów lub piaskowców<br>kwarcytowych.<br>Podaj litery, którymi oznaczono dwa regiony Polski charakteryzujące się obecnością<br>piargów lub gołoborzy - rumowisk skalnych powstałych przy udziale wietrzenia<br>mrozowego.<br>,</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego, życia<br>i gospodarki człowieka […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.5) Zdający charakteryzuje zjawiska<br>wietrzenia fizycznego […].<br>10.8) Zdający przedstawia dominanty<br>środowiska krain geograficznych Polski […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawne odpowiedzi<br>B, D (w dowolnej kolejności)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Regiony: B i D</strong> (w dowolnej kolejności).</p>\n<h4>Sposób 1 - Identyfikacja przez typ skały i formę rzeźby</h4>\n<p>Klucz do zadania to znajomość <strong>dwóch specyficznych form rumowisk skalnych</strong> i tego, gdzie w Polsce one występują:</p>\n<p><strong>Gołoborza</strong> - pola głazów i okruchów skalnych pokrywające stoki bez roślinności:</p>\n<ul><li>Powstają przez wieloletnie wietrzenie mrozowe (zamróz w szczelinach rozrywa skałę).</li><li>Klasyczne gołoborza polskie → <strong>Góry Świętokrzyskie (Łysogóry)</strong>, zbudowane z <strong>piaskowców kwarcytowych</strong> (kambr). Twarda, odporna na chemiczne wietrzenie skała kruszy się mechanicznie na bloki.</li><li>Region <strong>D</strong> (Wyżyna Małopolska / Góry Świętokrzyskie) ← <strong>gołoborza z piaskowców kwarcytowych</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Piargi</strong> - usypiska okruchów skalnych u podnóży stromych stoków i żlebów:</p>\n<ul><li>Tworzą się w górach wysokich ze skał magmowych i metamorficznych (granitów, gnejsów).</li><li>W Polsce klasyczne piargi → <strong>Tatry</strong>, zbudowane m.in. z <strong>granitów</strong> (Tatry Wysokie) oraz wapieni. Silne wietrzenie mrozowe w piętrze alpejskim.</li><li>Region <strong>B</strong> (Tatry / Karpaty) ← <strong>piargi z granitów i innych skał krystalicznych</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Wniosek: B (Tatry - piargi, granity) + D (Góry Świętokrzyskie - gołoborza, piaskowce kwarcytowe).</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację pozostałych regionów</h4>\n<p>Sprawdzamy, dlaczego pozostałe litery są błędne:</p>\n<ul><li><strong>A (Sudety)</strong>: W Sudetach również są granity (Karkonosze) i mogłyby tam być piargi/gołoborza - ale w kontekście tej mapy region A nie jest jednym z dwóch wskazanych przez klucz. Sudety to potencjalna pułapka - jednak skala rumowisk kwarcytowych i granitowych jest bardziej charakterystyczna dla Tatr (granity) i Łysogór (kwarcyty).</li><li><strong>C (środkowa Polska - niziny)</strong>: Płaska, osadowa, brak skał magmowych i kwarcytowych. Brak warunków do tworzenia piargów/gołoborzy. ❌</li><li><strong>E (inne rejony Karpat)</strong>: Karpaty zewnętrzne (Beskidy) są zbudowane z fliszu (naprzemianległe piaskowce i łupki), który <strong>nie jest skałą kwarcytową</strong> - nie daje typowych gołoborzy. Brak granitów. ❌</li></ul>\n<p>Eliminacja C i E potwierdza odpowiedzi B i D.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie obu poprawnych liter: <strong>B i D</strong> (w dowolnej kolejności)<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednej litery, za podanie błędnej litery zamiast poprawnej, za odpowiedź niespełniającą kryterium</blockquote>\n<p>⚠️ Klucz CKE wymaga <strong>obu</strong> liter jednocześnie - sama litera B lub sama D to <strong>0 punktów</strong>.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza z geomorfologii - nie stosujemy wzorów liczbowych.</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Wietrzenie mrozowe (kongelacja)</strong>: woda wnika w szczeliny skalne, zamarza, rozszerza się o ~9% objętości → rozrywa skałę na okruchy. Skuteczne tam, gdzie częste przejścia temperatury przez 0 °C (500-2000 m n.p.m.).</blockquote>\n<blockquote>🪨 <strong>Gołoborze</strong> - pole głazów i okruchów na stoku lub w kotlince. Klasyczne stanowisko: <strong>Łysica i Łysa Góra</strong> w Górach Świętokrzyskich. Skała: <strong>piaskowce kwarcytowe kambryjskie</strong> (bardzo odporne na chemiczne wietrzenie, podatne na mechaniczne).</blockquote>\n<blockquote>🪨 <strong>Piarg</strong> - usypisko okruchów u podstawy ścian skalnych i żlebów, typowe dla gór wysokich. Klasyczne stanowisko: <strong>Tatry Wysokie</strong>. Skała: <strong>granit, gnejs</strong> (skały krystaliczne piętra tatrzańskiego).</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Góry Świętokrzyskie</strong> - najstarsze góry Polski (paleozoik), pas wyżyn środkowych. Łysogóry = grzbiet zbudowany z twardych piaskowców kwarcytowych. Gołoborza zajmują ok. 20% powierzchni szczytowych partii.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Region | Dlaczego błędna |<br>| A | Sudety | Też posiadają granity (Karkonosze), ale klucz wskazuje B i D; Sudety mają formy polodowcowe (cyrki, doliny U) bardziej niż klasyczne piargi |<br>| C | Środkowa Polska (niziny) | Zbudowane z osadów czwartorzędowych (gliny, piaski lodowcowe) - brak skał magmowych i kwarcytowych, brak warunków morfologicznych |<br>| E | Karpaty zewnętrzne (Beskidy) | Zbudowane z fliszu karpackiego (piaskowce + łupki), nie z piaskowców kwarcytowych ani granitów; tworzą się tu głównie osuwiska, nie gołoborza/piargi |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Sudety mają granity (Karkonosze, masyw Śnieżnika) i mogłyby się kojarzyć z piargami - jednak w tym zadaniu to Tatry (region B) są wskazane jako klasyczne stanowisko piargów granitowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Mylenie <strong>gołoborza</strong> z <strong>moreną</strong> - morena to materiał transportowany przez lodowiec, gołoborze to rumowisko powstałe <em>in situ</em> (w miejscu) przez wietrzenie mrozowe. Nie mylić z pojezierzami (region polodowcowy bez gołoborzy).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Klucz CKE wymaga obu liter - za jedną poprawną <strong>0 punktów</strong>. Nie warto zgadywać jednej litery - albo znasz obie, albo ryzykujesz stratę punktu.</blockquote>"}]}