{"id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/13.3","paper_id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"13.3","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nWyjaśnij wpływ najmłodszego zlodowacenia na Pojezierzu Pomorskim na kierunki\nrzek, z których część płynie na tym obszarze do Morza Bałtyckiego, a część kieruje się\nna południe.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający opisuje cechy środowiska\nprzyrodniczego […] na podstawie map […].\nIII etap edukacyjny\n4.2) Zdający […] wykazuje zależności\npomiędzy współczesną rzeźbą Polski\na wybranymi wydarzeniami geologicznymi.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź uwzględniająca wpływ wzniesień polodowcowych (moreny\nczołowej) na układ sieci rzecznej.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nNa Pojezierzu Pomorskim pozostały po zlodowaceniu pagóry moreny czołowej, które\nstanowią dział wodny dla rzek Pojezierza Pomorskiego.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nNajmłodsze zlodowacenie pozostawiło na Pojezierzu Pomorskim **wały moren czołowych**, które tworzą dział wodny. Rzeki zlewające się po stronie północnej (ku morzu) płyną do **Morza Bałtyckiego**, a po stronie południowej kierują się na południe - ku Odrze lub Wiśle.\n\n## Sposób 1 - Wpływ moreny czołowej na dział wodny\n\n**Krok 1 - Co zostało po zlodowaceniu?**\nNajmłodsze zlodowacenie (vistuliańskie / bałtyckie, zakończone ok. 12-15 tys. lat temu) dotarło najdalej na południe właśnie na obszarze **Pojezierza Pomorskiego**. Cofający się lądolód składał materiał skalny bezpośrednio u swojego czoła, tworząc charakterystyczne **pagóry i wały moreny czołowej** (morena czołowa fazy pomorskiej).\n\n**Krok 2 - Co to jest dział wodny?**\nDział wodny to linia (grzbiet terenu), po obu stronach której woda opadowa i roztopowa spływa w przeciwnych kierunkach. Wały morenowe - jako najwyżej położone elementy rzeźby polodowcowej - naturalnie pełnią tę rolę.\n\n**Krok 3 - Dlaczego rzeki płyną w dwóch kierunkach?**\n- **Na północ od moreny czołowej**: teren opada ku morzu - rzeki (np. Łeba, Słupia, Wieprza) mają krótką drogę do Bałtyku i płyną na północ.\n- **Na południe od moreny czołowej**: teren opada ku nizinom - rzeki (np. Gwda, Drawa) kierują się na południe, by uchodzić do **Noteci → Warty → Odry**.\n\n**Wynik:** Wały moreny czołowej stanowią **dział wodny** między zlewiskiem Bałtyku (bezpośrednie krótkie rzeki pojezierza) a zlewiskiem Odry/Wisły (rzeki kierujące się na południe).\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez porównanie z rzeźbą terenu\n\n**Argument kontrolny:** Gdyby zlodowacenie nie pozostawiło wzniesień morenowych, Pojezierze Pomorskie byłoby równiną ze zbliżonymi wysokościami. Wówczas wszystkie rzeki płynęłyby w jednym dominującym kierunku, narzuconym przez ogólne nachylenie podłoża (ku morzu). Obecność wyraźnych wzniesień morenowych (dochodzących do 200-300 m n.p.m., np. okolice Wieżycy 329 m) **zakłóca** ten schemat i wymusza dwukierunkowy odpływ - to bezpośredni dowód, że to morena czołowa jest czynnikiem determinującym układ sieci rzecznej.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź uwzględniająca wpływ **wzniesień polodowcowych (moreny czołowej)** na układ sieci rzecznej. Należy wskazać, że morena czołowa stanowi **dział wodny** dla rzek pojezierza.\n> - **0 pkt** - odpowiedź ogólna (\"zlodowacenie ukształtowało teren\"), nieodwołująca się do moreny czołowej jako działu wodnego; samo stwierdzenie, że \"jest dużo jezior\"; mylenie moreny z inną formą polodowcową.\n>\n> **Przykładowa akceptowana odpowiedź CKE:** *\"Na Pojezierzu Pomorskim pozostały po zlodowaceniu pagóry moreny czołowej, które stanowią dział wodny dla rzek Pojezierza Pomorskiego.\"*\n>\n> **Kluczowe słowa, które MUSZĄ się pojawić:** morena czołowa (lub: wzniesienia polodowcowe / pagóry polodowcowe) **+** dział wodny (lub: wyznaczają kierunek spływu / dzielą zlewiska).\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Geomorfologia polodowcowa - morena czołowa:**\n> Morena czołowa (ang. *terminal moraine*) to wał lub ciąg pagórów zbudowanych z niesortowanego materiału skalnego (gliny zwałowej, żwirów, piasków) osadzonego przez lądolód u jego czoła podczas dłuższego postoju lub recesji. Na Pojezierzu Pomorskim najważniejsza jest morena czołowa **fazy pomorskiej** (wistuliańskiej), biegnąca pasem przez środkową Pomorię.\n\n> 🇵🇱 **Krainy geograficzne Polski - Pojezierze Pomorskie:**\n> Należy do pasa pojezierzy; zbudowane z osadów czwartorzędowych, charakteryzuje się urozmaiconą rzeźbą polodowcową (moreny, ozy, kemy, sandry, rynny polodowcowe z jeziorami). Najwyższe wzniesienia (Wieżyca 329 m n.p.m.) to właśnie pagóry moreny czołowej. Pas pojezierzy stanowi główny dział wodny północnej Polski między zlewiskiem Bałtyku a zlewiskiem Odry i Wisły.\n\n> 📐 **Dział wodny** - linia na powierzchni terenu, od której wody opadowe i roztopowe spływają w przeciwnych kierunkach do różnych dorzeczy. Wyznaczany przez najwyższe punkty rzeźby terenu - tu przez grzbiet moreny czołowej.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nZadanie jest otwarte, ale poniżej typowe błędne wyjaśnienia uczniów:\n\n| Błędne wyjaśnienie | Dlaczego jest błędne |\n| \"Rzeki płyną w różnych kierunkach, bo tak ukształtowały się w holocenie\" | Brak wskazania konkretnej formy polodowcowej jako przyczyny - zbyt ogólne |\n| \"Zlodowacenie pozostawiło jeziora, które zmieniły bieg rzek\" | Jeziora rynnowe i wytopiskowe nie tworzą działu wodnego; to morena czołowa jest kluczowa |\n| \"Morena denna decyduje o kierunkach rzek\" | Morena denna to równina, nie wzniesiena - nie tworzy wyraźnego działu wodnego; to **czołowa** |\n| \"Rzeki płyną na południe, bo klimat na południu jest cieplejszy\" | Kierunek rzek zależy od rzeźby terenu, nie od klimatu |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie często piszą ogólnikowo \"zlodowacenie ukształtowało teren\" - to za mało. Klucz CKE wymaga wskazania **moreny czołowej** (lub: wzniesień polodowcowych) jako **działu wodnego**. Brak któregokolwiek z tych elementów = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie mylić **moreny czołowej** (wał na granicy czoła lodowca) z **moreną denną** (materiał osadzony pod lodowcem - płaska równina) ani z **sandrami** (piaszczyste równiny przed moreną). Tylko morena czołowa tworzy wyraźne wzniesienia będące działem wodnym.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** \"Najmłodsze zlodowacenie\" na Pojezierzu Pomorskim = **faza pomorska zlodowacenia wistuliańskiego (bałtyckiego)**. Pojezierze Mazurskie też jest polodowcowe, ale tam faza była wcześniejsza. Właśnie świeżość rzeźby (brak erozji, dobrze zachowane moreny) tłumaczy, dlaczego dział wodny jest tu tak wyraźny.","image":"img/geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-13.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.3. (0-1)<br>Wyjaśnij wpływ najmłodszego zlodowacenia na Pojezierzu Pomorskim na kierunki<br>rzek, z których część płynie na tym obszarze do Morza Bałtyckiego, a część kieruje się<br>na południe.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 13.3. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.3) Zdający opisuje cechy środowiska<br>przyrodniczego […] na podstawie map […].<br>III etap edukacyjny<br>4.2) Zdający […] wykazuje zależności<br>pomiędzy współczesną rzeźbą Polski<br>a wybranymi wydarzeniami geologicznymi.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź uwzględniająca wpływ wzniesień polodowcowych (moreny<br>czołowej) na układ sieci rzecznej.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Na Pojezierzu Pomorskim pozostały po zlodowaceniu pagóry moreny czołowej, które<br>stanowią dział wodny dla rzek Pojezierza Pomorskiego.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Najmłodsze zlodowacenie pozostawiło na Pojezierzu Pomorskim <strong>wały moren czołowych</strong>, które tworzą dział wodny. Rzeki zlewające się po stronie północnej (ku morzu) płyną do <strong>Morza Bałtyckiego</strong>, a po stronie południowej kierują się na południe - ku Odrze lub Wiśle.</p>\n<h4>Sposób 1 - Wpływ moreny czołowej na dział wodny</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co zostało po zlodowaceniu?</strong><br>Najmłodsze zlodowacenie (vistuliańskie / bałtyckie, zakończone ok. 12-15 tys. lat temu) dotarło najdalej na południe właśnie na obszarze <strong>Pojezierza Pomorskiego</strong>. Cofający się lądolód składał materiał skalny bezpośrednio u swojego czoła, tworząc charakterystyczne <strong>pagóry i wały moreny czołowej</strong> (morena czołowa fazy pomorskiej).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co to jest dział wodny?</strong><br>Dział wodny to linia (grzbiet terenu), po obu stronach której woda opadowa i roztopowa spływa w przeciwnych kierunkach. Wały morenowe - jako najwyżej położone elementy rzeźby polodowcowej - naturalnie pełnią tę rolę.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Dlaczego rzeki płyną w dwóch kierunkach?</strong></p>\n<ul><li><strong>Na północ od moreny czołowej</strong>: teren opada ku morzu - rzeki (np. Łeba, Słupia, Wieprza) mają krótką drogę do Bałtyku i płyną na północ.</li><li><strong>Na południe od moreny czołowej</strong>: teren opada ku nizinom - rzeki (np. Gwda, Drawa) kierują się na południe, by uchodzić do <strong>Noteci → Warty → Odry</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Wynik:</strong> Wały moreny czołowej stanowią <strong>dział wodny</strong> między zlewiskiem Bałtyku (bezpośrednie krótkie rzeki pojezierza) a zlewiskiem Odry/Wisły (rzeki kierujące się na południe).</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez porównanie z rzeźbą terenu</h4>\n<p><strong>Argument kontrolny:</strong> Gdyby zlodowacenie nie pozostawiło wzniesień morenowych, Pojezierze Pomorskie byłoby równiną ze zbliżonymi wysokościami. Wówczas wszystkie rzeki płynęłyby w jednym dominującym kierunku, narzuconym przez ogólne nachylenie podłoża (ku morzu). Obecność wyraźnych wzniesień morenowych (dochodzących do 200-300 m n.p.m., np. okolice Wieżycy 329 m) <strong>zakłóca</strong> ten schemat i wymusza dwukierunkowy odpływ - to bezpośredni dowód, że to morena czołowa jest czynnikiem determinującym układ sieci rzecznej.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.3, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź uwzględniająca wpływ <strong>wzniesień polodowcowych (moreny czołowej)</strong> na układ sieci rzecznej. Należy wskazać, że morena czołowa stanowi <strong>dział wodny</strong> dla rzek pojezierza.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólna (&quot;zlodowacenie ukształtowało teren&quot;), nieodwołująca się do moreny czołowej jako działu wodnego; samo stwierdzenie, że &quot;jest dużo jezior&quot;; mylenie moreny z inną formą polodowcową.<br><br><strong>Przykładowa akceptowana odpowiedź CKE:</strong> <em>&quot;Na Pojezierzu Pomorskim pozostały po zlodowaceniu pagóry moreny czołowej, które stanowią dział wodny dla rzek Pojezierza Pomorskiego.&quot;</em><br><br><strong>Kluczowe słowa, które MUSZĄ się pojawić:</strong> morena czołowa (lub: wzniesienia polodowcowe / pagóry polodowcowe) <strong>+</strong> dział wodny (lub: wyznaczają kierunek spływu / dzielą zlewiska).</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Geomorfologia polodowcowa - morena czołowa:</strong><br>Morena czołowa (ang. <em>terminal moraine</em>) to wał lub ciąg pagórów zbudowanych z niesortowanego materiału skalnego (gliny zwałowej, żwirów, piasków) osadzonego przez lądolód u jego czoła podczas dłuższego postoju lub recesji. Na Pojezierzu Pomorskim najważniejsza jest morena czołowa <strong>fazy pomorskiej</strong> (wistuliańskiej), biegnąca pasem przez środkową Pomorię.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Krainy geograficzne Polski - Pojezierze Pomorskie:</strong><br>Należy do pasa pojezierzy; zbudowane z osadów czwartorzędowych, charakteryzuje się urozmaiconą rzeźbą polodowcową (moreny, ozy, kemy, sandry, rynny polodowcowe z jeziorami). Najwyższe wzniesienia (Wieżyca 329 m n.p.m.) to właśnie pagóry moreny czołowej. Pas pojezierzy stanowi główny dział wodny północnej Polski między zlewiskiem Bałtyku a zlewiskiem Odry i Wisły.</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>Dział wodny</strong> - linia na powierzchni terenu, od której wody opadowe i roztopowe spływają w przeciwnych kierunkach do różnych dorzeczy. Wyznaczany przez najwyższe punkty rzeźby terenu - tu przez grzbiet moreny czołowej.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>Zadanie jest otwarte, ale poniżej typowe błędne wyjaśnienia uczniów:</p>\n<p>| Błędne wyjaśnienie | Dlaczego jest błędne |<br>| &quot;Rzeki płyną w różnych kierunkach, bo tak ukształtowały się w holocenie&quot; | Brak wskazania konkretnej formy polodowcowej jako przyczyny - zbyt ogólne |<br>| &quot;Zlodowacenie pozostawiło jeziora, które zmieniły bieg rzek&quot; | Jeziora rynnowe i wytopiskowe nie tworzą działu wodnego; to morena czołowa jest kluczowa |<br>| &quot;Morena denna decyduje o kierunkach rzek&quot; | Morena denna to równina, nie wzniesiena - nie tworzy wyraźnego działu wodnego; to <strong>czołowa</strong> |<br>| &quot;Rzeki płyną na południe, bo klimat na południu jest cieplejszy&quot; | Kierunek rzek zależy od rzeźby terenu, nie od klimatu |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Uczniowie często piszą ogólnikowo &quot;zlodowacenie ukształtowało teren&quot; - to za mało. Klucz CKE wymaga wskazania <strong>moreny czołowej</strong> (lub: wzniesień polodowcowych) jako <strong>działu wodnego</strong>. Brak któregokolwiek z tych elementów = 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie mylić <strong>moreny czołowej</strong> (wał na granicy czoła lodowca) z <strong>moreną denną</strong> (materiał osadzony pod lodowcem - płaska równina) ani z <strong>sandrami</strong> (piaszczyste równiny przed moreną). Tylko morena czołowa tworzy wyraźne wzniesienia będące działem wodnym.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> &quot;Najmłodsze zlodowacenie&quot; na Pojezierzu Pomorskim = <strong>faza pomorska zlodowacenia wistuliańskiego (bałtyckiego)</strong>. Pojezierze Mazurskie też jest polodowcowe, ale tam faza była wcześniejsza. Właśnie świeżość rzeźby (brak erozji, dobrze zachowane moreny) tłumaczy, dlaczego dział wodny jest tu tak wyraźny.</blockquote>"}]}