{"id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":2,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-2)\nNa rysunkach przedstawiono budowę geologiczną wybranych obszarów.\nPoniższe zdania odnoszą się do budowy geologicznej przedstawionej na rysunkach.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1. Na podstawie rysunku A można wnioskować, że uskok powstał w erze\npaleozoicznej.\nP\nF\n2. W sytuacji przedstawionej na rysunku B skały magmowe są młodsze od\nskał osadowych.\nP\nF\n3. Obecność soli kamiennej w formie występującej na rysunku C świadczy\no zachodzeniu w przeszłości procesów metamorficznych.\nP\nF\nEGEP-R0_100","answer":"F","answer_text":"Zadanie 17. (0-2)\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawna odpowiedź\nFPF","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Na podstawie rysunku A można wnioskować, że przedstawiony obszar powstał w wyniku plejstoceńskiej erozji. | **F** |\n| 2. W sytuacji przedstawionej na rysunku B skały magmowe są młodsze od skał osadowych. | **P** |\n| 3. Formy zachodzące na rysunku C są efektem wydobywania się na powierzchnię skał metamorficznych. | **F** |\n\nOdpowiedź: **F P F**\n\n## Sposób 1 - Analiza każdego rysunku przez zasady stratygrafii i tektoniki\n\n**Stwierdzenie 1 - Rysunek A → F (Fałsz)**\n\nRysunek A przedstawia **poziomo ułożone warstwy skalne** z warstwami krystalicznymi (metamorficznymi) widocznymi w podłożu. Taki układ jest charakterystyczny dla **platformy (tarczy kontynentalnej)** - obszaru o dawno ustabilizowanym podłożu krystalicznym przykrytym poziomymi warstwami osadowymi.\n\nPlejstoceńska erozja (lodowcowa, fluwioglacjalna) tworzy zupełnie inne formy: doliny U-kształtne, moreny, sandry, ozy, drumliny. **Poziome warstwy na rysunku A nie wskazują na erozję plejstoceńską** - wskazują na spokojną akumulację osadów lub dawną, niedeformowaną platformę. Stwierdzenie jest **fałszywe**.\n\n**Stwierdzenie 2 - Rysunek B → P (Prawda)**\n\nRysunek B pokazuje **intruzję magmową** wbijającą się w otaczające skały osadowe (lakolith, dajka lub batolit - ciało intruzywne). Obowiązuje tu fundamentalna zasada geologii:\n\n> **Zasada wzajemnych przecięć (cross-cutting relationships):** intruzja jest zawsze **młodsza** od skał, które przecina lub w które się wdziera.\n\nMagma musiała stopić/wcisnąć się w już istniejące skały osadowe - te skały osadowe musiały więc **istnieć wcześniej**. Skały magmowe skrystalizowały później, podczas stygnięcia. Stwierdzenie jest **prawdziwe**.\n\n**Stwierdzenie 3 - Rysunek C → F (Fałsz)**\n\nRysunek C przedstawia strukturę wciskającą się ku górze przez warstwy osadowe. Ta forma to **diapir solny** (halokineza) - zjawisko, w którym plastyczne **skały ewaporatowe (sól kamienna)**, będąc mniej gęste niż otaczające skały osadowe, powoli wypychają się ku powierzchni tworząc poduszki lub kominy solne.\n\nStwierdzenie mówi, że są to **skały metamorficzne** - to błąd. Sól kamienna (halit) jest skałą **osadową chemiczną (ewaporatową)**, a nie metamorficzną. Procesy metamorficzne zachodzą w zupełnie innych warunkach (wysokie ciśnienie i temperatura w głębi skorupy). Stwierdzenie jest **fałszywe**.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i analogię\n\n**Ad. 1:** Gdyby chodziło o erozję plejstoceńską, rysunek pokazywałby formy glacjalne (asymetryczne doliny, deformacje warstw przez nacisk lodowca) albo przynajmniej zaburzenie poziomości warstw. Poziome ułożenie warstw jest dowodem **braku silnych deformacji tektonicznych i erozyjnych** - co wyklucza plejstoceńską erozję jako główny czynnik. → **F**.\n\n**Ad. 2:** Analogia: wulkany wylewne (skały efuzywne) są zawsze młodsze od podłoża, na które wylewa się lawa. Dokładnie ta sama zasada działa dla intruzji - ciało magmowe nie może być starsze niż skały, w które się wdziera. → **P**.\n\n**Ad. 3:** Diapiry solne to klasyczny przykład **tektoniki solnej (halokineza)**. Występują np. w Zatoce Meksykańskiej, Basenie Zechsteinu (Niemcy, Polska - Inowrocław, Kłodawa). Skały metamorficzne nie tworzą tego rodzaju plastycznych, cylindrycznych struktur wciśniętych między warstwy osadowe. → **F**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi (F P F)\n> - **1 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - jedna lub zero poprawnych odpowiedzi\n>\n> **Poprawna odpowiedź: F P F**\n>\n> **Co MUSISZ zaznaczyć żeby dostać 2 pkt:** Stwierdzenie 1 = F, Stwierdzenie 2 = P, Stwierdzenie 3 = F. Trzy odpowiedzi muszą być wszystkie poprawne - za dwie poprawne dostajesz tylko 1 pkt.\n\n## Wzory i referencje (jeśli używane)\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geologii dynamicznej i historycznej. Kluczowe zasady:\n\n> 🪨 **Zasada wzajemnych przecięć (Hutton/Steno):** ciało geologiczne (intruzja, uskok, dajka) jest **młodsze** od skał, które przecina. Stosowana przy określaniu wieku względnego skał.\n\n> 🧂 **Halokineza (tektonika solna):** plastyczna sól kamienna (ewaporat, skała osadowa chemiczna) o gęstości ~2,2 g/cm³ jest lżejsza od otaczających skał osadowych (~2,5 g/cm³) → wypycha się ku górze tworząc **diapiry**, poduszki i kopuły solne. Przykłady w Polsce: Kłodawa, Inowrocław, Mogilno.\n\n> 🏔️ **Platforma kontynentalna:** obszar o krystalicznym podłożu przykrytym poziomymi (niezdeformowanymi) warstwami osadowymi. Poziome warstwy = brak silnych deformacji tektonicznych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| # | Błędna ocena | Typowy błąd prowadzący do niej |\n| 1 | P (zamiast F) | Uczeń kojarzy warstwy poziome z procesami plejstoceńskimi (np. akumulacją lodowcową), ale nie odróżnia akumulacji platformowej od erozji glacjalnej |\n| 2 | F (zamiast P) | Uczeń myli kolejność: myśli, że \"magma była wcześniej\" bo jest \"pod spodem\" - tymczasem intruzja wnika w gotowe skały, więc jest od nich młodsza |\n| 3 | P (zamiast F) | Uczeń nie zna różnicy między skałami ewaporatowymi (solnymi) a metamorficznymi; obie mogą być \"gdzieś w podłożu\" - ale diapiry tworzą tylko ewaporaty |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Zasada wzajemnych przecięć jest najważniejszą zasadą stratygrafii do tej klasy zadań - zawsze: intruzja młodsza niż skały, w które wnika. Nie odwracaj tej relacji.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie myل soli kamiennej ze skałami metamorficznymi. Sól = ewaporat (osadowa, powstaje przez odparowanie wody). Metamorficzne = przeobrażone przez ciepło i ciśnienie (łupki, marmury, gnejsy). Diapiry solne to halokineza, nie metamorfizm.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Poziome warstwy na rysunku A NIE oznaczają automatycznie \"spokojnych czasów czwartorzędu\" - taka budowa dotyczy przede wszystkim starożytnych platform kontynentalnych (np. platforma wschodnioeuropejska), których wiek może wynosić setki milionów lat.","image":"img/geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17. (0-2)<br>Na rysunkach przedstawiono budowę geologiczną wybranych obszarów.<br>Poniższe zdania odnoszą się do budowy geologicznej przedstawionej na rysunkach.<br>Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest<br>prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.</p>\n<ol><li>Na podstawie rysunku A można wnioskować, że uskok powstał w erze</li></ol>\n<p>paleozoicznej.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>W sytuacji przedstawionej na rysunku B skały magmowe są młodsze od</li></ol>\n<p>skał osadowych.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Obecność soli kamiennej w formie występującej na rysunku C świadczy</li></ol>\n<p>o zachodzeniu w przeszłości procesów metamorficznych.<br>P<br>F<br>EGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 17. (0-2)<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawna odpowiedź<br>FPF</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Na podstawie rysunku A można wnioskować, że przedstawiony obszar powstał w wyniku plejstoceńskiej erozji. | <strong>F</strong> |<br>| 2. W sytuacji przedstawionej na rysunku B skały magmowe są młodsze od skał osadowych. | <strong>P</strong> |<br>| 3. Formy zachodzące na rysunku C są efektem wydobywania się na powierzchnię skał metamorficznych. | <strong>F</strong> |</p>\n<p>Odpowiedź: <strong>F P F</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza każdego rysunku przez zasady stratygrafii i tektoniki</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - Rysunek A → F (Fałsz)</strong></p>\n<p>Rysunek A przedstawia <strong>poziomo ułożone warstwy skalne</strong> z warstwami krystalicznymi (metamorficznymi) widocznymi w podłożu. Taki układ jest charakterystyczny dla <strong>platformy (tarczy kontynentalnej)</strong> - obszaru o dawno ustabilizowanym podłożu krystalicznym przykrytym poziomymi warstwami osadowymi.</p>\n<p>Plejstoceńska erozja (lodowcowa, fluwioglacjalna) tworzy zupełnie inne formy: doliny U-kształtne, moreny, sandry, ozy, drumliny. <strong>Poziome warstwy na rysunku A nie wskazują na erozję plejstoceńską</strong> - wskazują na spokojną akumulację osadów lub dawną, niedeformowaną platformę. Stwierdzenie jest <strong>fałszywe</strong>.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 - Rysunek B → P (Prawda)</strong></p>\n<p>Rysunek B pokazuje <strong>intruzję magmową</strong> wbijającą się w otaczające skały osadowe (lakolith, dajka lub batolit - ciało intruzywne). Obowiązuje tu fundamentalna zasada geologii:</p>\n<blockquote><strong>Zasada wzajemnych przecięć (cross-cutting relationships):</strong> intruzja jest zawsze <strong>młodsza</strong> od skał, które przecina lub w które się wdziera.</blockquote>\n<p>Magma musiała stopić/wcisnąć się w już istniejące skały osadowe - te skały osadowe musiały więc <strong>istnieć wcześniej</strong>. Skały magmowe skrystalizowały później, podczas stygnięcia. Stwierdzenie jest <strong>prawdziwe</strong>.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 3 - Rysunek C → F (Fałsz)</strong></p>\n<p>Rysunek C przedstawia strukturę wciskającą się ku górze przez warstwy osadowe. Ta forma to <strong>diapir solny</strong> (halokineza) - zjawisko, w którym plastyczne <strong>skały ewaporatowe (sól kamienna)</strong>, będąc mniej gęste niż otaczające skały osadowe, powoli wypychają się ku powierzchni tworząc poduszki lub kominy solne.</p>\n<p>Stwierdzenie mówi, że są to <strong>skały metamorficzne</strong> - to błąd. Sól kamienna (halit) jest skałą <strong>osadową chemiczną (ewaporatową)</strong>, a nie metamorficzną. Procesy metamorficzne zachodzą w zupełnie innych warunkach (wysokie ciśnienie i temperatura w głębi skorupy). Stwierdzenie jest <strong>fałszywe</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i analogię</h4>\n<p><strong>Ad. 1:</strong> Gdyby chodziło o erozję plejstoceńską, rysunek pokazywałby formy glacjalne (asymetryczne doliny, deformacje warstw przez nacisk lodowca) albo przynajmniej zaburzenie poziomości warstw. Poziome ułożenie warstw jest dowodem <strong>braku silnych deformacji tektonicznych i erozyjnych</strong> - co wyklucza plejstoceńską erozję jako główny czynnik. → <strong>F</strong>.</p>\n<p><strong>Ad. 2:</strong> Analogia: wulkany wylewne (skały efuzywne) są zawsze młodsze od podłoża, na które wylewa się lawa. Dokładnie ta sama zasada działa dla intruzji - ciało magmowe nie może być starsze niż skały, w które się wdziera. → <strong>P</strong>.</p>\n<p><strong>Ad. 3:</strong> Diapiry solne to klasyczny przykład <strong>tektoniki solnej (halokineza)</strong>. Występują np. w Zatoce Meksykańskiej, Basenie Zechsteinu (Niemcy, Polska - Inowrocław, Kłodawa). Skały metamorficzne nie tworzą tego rodzaju plastycznych, cylindrycznych struktur wciśniętych między warstwy osadowe. → <strong>F</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - trzy poprawne odpowiedzi (F P F)<br>- <strong>1 pkt</strong> - dwie poprawne odpowiedzi<br>- <strong>0 pkt</strong> - jedna lub zero poprawnych odpowiedzi<br><br><strong>Poprawna odpowiedź: F P F</strong><br><br><strong>Co MUSISZ zaznaczyć żeby dostać 2 pkt:</strong> Stwierdzenie 1 = F, Stwierdzenie 2 = P, Stwierdzenie 3 = F. Trzy odpowiedzi muszą być wszystkie poprawne - za dwie poprawne dostajesz tylko 1 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje (jeśli używane)</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geologii dynamicznej i historycznej. Kluczowe zasady:</p>\n<blockquote>🪨 <strong>Zasada wzajemnych przecięć (Hutton/Steno):</strong> ciało geologiczne (intruzja, uskok, dajka) jest <strong>młodsze</strong> od skał, które przecina. Stosowana przy określaniu wieku względnego skał.</blockquote>\n<blockquote>🧂 <strong>Halokineza (tektonika solna):</strong> plastyczna sól kamienna (ewaporat, skała osadowa chemiczna) o gęstości ~2,2 g/cm³ jest lżejsza od otaczających skał osadowych (~2,5 g/cm³) → wypycha się ku górze tworząc <strong>diapiry</strong>, poduszki i kopuły solne. Przykłady w Polsce: Kłodawa, Inowrocław, Mogilno.</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Platforma kontynentalna:</strong> obszar o krystalicznym podłożu przykrytym poziomymi (niezdeformowanymi) warstwami osadowymi. Poziome warstwy = brak silnych deformacji tektonicznych.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| # | Błędna ocena | Typowy błąd prowadzący do niej |<br>| 1 | P (zamiast F) | Uczeń kojarzy warstwy poziome z procesami plejstoceńskimi (np. akumulacją lodowcową), ale nie odróżnia akumulacji platformowej od erozji glacjalnej |<br>| 2 | F (zamiast P) | Uczeń myli kolejność: myśli, że &quot;magma była wcześniej&quot; bo jest &quot;pod spodem&quot; - tymczasem intruzja wnika w gotowe skały, więc jest od nich młodsza |<br>| 3 | P (zamiast F) | Uczeń nie zna różnicy między skałami ewaporatowymi (solnymi) a metamorficznymi; obie mogą być &quot;gdzieś w podłożu&quot; - ale diapiry tworzą tylko ewaporaty |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zasada wzajemnych przecięć jest najważniejszą zasadą stratygrafii do tej klasy zadań - zawsze: intruzja młodsza niż skały, w które wnika. Nie odwracaj tej relacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie myل soli kamiennej ze skałami metamorficznymi. Sól = ewaporat (osadowa, powstaje przez odparowanie wody). Metamorficzne = przeobrażone przez ciepło i ciśnienie (łupki, marmury, gnejsy). Diapiry solne to halokineza, nie metamorfizm.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Poziome warstwy na rysunku A NIE oznaczają automatycznie &quot;spokojnych czasów czwartorzędu&quot; - taka budowa dotyczy przede wszystkim starożytnych platform kontynentalnych (np. platforma wschodnioeuropejska), których wiek może wynosić setki milionów lat.</blockquote>"}]}