{"id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-1)\nLiterami A-E oznaczono wybrane procesy geologiczne. Cztery z nich przyczyniły się do\npowstania litej skały osadowej z luźnych osadów okruchowych.\nA. akumulacja B. diageneza C. metamorfizm D. transport E. wietrzenie\nUporządkuj w chronologicznej kolejności procesy, które przyczyniły się do powstania\nlitej skały osadowej. Wpisz wybrane litery we właściwe miejsca.\nProces, który wystąpił\nnajwcześniej.\nProces, który wystąpił\nnajpóźniej.\nE\n→\n→\n→","answer":"D","answer_text":"Zadanie 18. (0-1)\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzupełnienie schematu.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nD-A-B\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.4) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi […].\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n5.4) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi […] oraz formy powstałe\nw ich wyniku.\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między wybranymi elementami\nśrodowiska przyrodniczego […].\n5.1) Zdający opisuje […] główne grupy\ni rodzaje skał […].","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKolejność procesów: **E → D → A → B**\n\nPełny schemat: Wietrzenie → Transport → Akumulacja → Diageneza\n\n## Sposób 1 - śledzenie drogi okruchu skalnego\n\nAby powstała **lita skała osadowa okruchowa** (np. piaskowiec, zlepieniec), okruch skalny musi przejść przez ściśle określoną sekwencję etapów:\n\n1. **E - wietrzenie** *(podane jako pierwsze)*\nSkała macierzysta rozkłada się pod wpływem czynników fizycznych (mróz, temperatura) lub chemicznych (woda, CO₂). Powstają luźne okruchy (ziarna, odłamki, piasek, żwir).\n\n2. **D - transport**\nLuźny materiał jest przemieszczany przez wodę (rzekę, morze), wiatr lub lodowiec w inne miejsce. Bez transportu okruchy pozostają na miejscu - nie mogą się zgromadzić w jednym basenie sedymentacyjnym.\n\n3. **A - akumulacja**\nMateriał zostaje osadzony (złożony) w miejscu, gdzie siła nośna medium (rzeka, wiatr) maleje. Tworzy się luźna warstwa osadu (np. piasek na dnie jeziora, żwiry w delcie).\n\n4. **B - diageneza**\nPod wpływem nacisku kolejnych warstw i krążących roztworów mineralnych osad ulega **lityfikacji** - zostaje scementowany i zagęszczony, zamieniając się w **litą skałę osadową** (np. ziarna piasku → piaskowiec).\n\n**Wynik: D → A → B** (po już podanym E)\n\n## Sposób 2 - eliminacja procesu C (metamorfizm)\n\nKluczowe jest odrzucenie **C - metamorfizmu**:\n\n- Metamorfizm to **przemiana skał** pod wpływem wysokiej temperatury i/lub ciśnienia (np. wapień → marmur, piaskowiec → kwarcyt).\n- Prowadzi do powstania **skał metamorficznych**, NIE osadowych.\n- W procesie tworzenia **litej skały osadowej okruchowej** metamorfizm nie uczestniczy - jest procesem późniejszym i odmiennym genetycznie.\n\nPo odrzuceniu C pozostają cztery procesy: E, D, A, B - i ich logiczna kolejność wynika wprost ze Sposobu 1.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 18, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne uzupełnienie schematu: wpisanie liter **D, A, B** (w tej kolejności) w kolejnych trzech polach po E.\n> - **0 pkt** - każda inna kolejność, wpisanie C (metamorfizm), pominięcie któregokolwiek z trzech procesów lub przestawienie A i B.\n>\n> **Akceptowane:** wyłącznie D → A → B (tylko jedna poprawna kolejność).\n>\n> **Wykluczone:** np. A → D → B (transport musi poprzedzać akumulację), D → B → A (diageneza nie może wyprzedzać akumulacji), wpisanie C w jakimkolwiek miejscu.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Cykl skalny (petrograficzny):** skały magmowe / osadowe / metamorficzne mogą wzajemnie się przemieniać. Dla **skał osadowych okruchowych** kluczowy jest ciąg:\n> **wietrzenie → transport → akumulacja (sedymentacja) → diageneza (lityfikacja)**.\n>\n> 🔑 **Diageneza** obejmuje: kompakcję (zagęszczenie pod ciężarem), cementację (wytrącanie minerałów z roztworów porowych, np. krzemionki, węglanu wapnia, tlenków żelaza) oraz rekrystalizację. Efekt: luźny osad staje się **litą skałą osadową**.\n>\n> ⚠️ **Metamorfizm** ≠ diageneza: metamorfizm wymaga temp. > 200 °C i/lub ciśnienia > 300 MPa i daje zupełnie inne skały (metamorficzne). Diageneza zachodzi w niskich temperaturach i ciśnieniach, w strefie przypowierzchniowej.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Błędna kolejność | Dlaczego błędna |\n| C (metamorfizm) | E → D → A → C lub E → C → … | Metamorfizm tworzy skały metamorficzne, nie osadowe; nie uczestniczy w lityfikacji osadu okruchowego |\n| A przed D | E → A → D → B | Akumulacja (osadzanie) nie może nastąpić przed transportem - materiał musi być najpierw przemieszczony |\n| B przed A | E → D → B → A | Diageneza to cementacja już złożonego osadu - nie może poprzedzać akumulacji |\n| Brak B | E → D → A → (puste) | Bez diagenezy powstaje luźny osad, nie **lita** skała osadowa - polecenie wymaga litej skały |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1 - metamorfizm vs. diageneza:** Uczniowie mylą diagenezę z metamorfizmem - oba \"zmieniają\" skałę, ale diageneza zachodzi w niskich T i P (strefa osadowa), a metamorfizm w głębi litosfery. Tylko diageneza prowadzi do skały **osadowej** litej.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2 - transport jest obowiązkowy:** Można ulec pokusie, że \"wietrzenie od razu daje materiał, który się akumuluje\". W rzeczywistości materiał zwietrzelinowy zwykle leży in situ dopóki nie zostanie przetransportowany - w klasycznej sekwencji transport jest niezbędnym etapem pośrednim.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3 - \"lita\" skała:** Polecenie podkreśla \"lita skała osadowa\" - to wskazówka, że odpowiedź MUSI zawierać diagenezę (B) jako ostatni etap, który odpowiada właśnie za lityfikację (utwardzenie) osadu.","image":"img/geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 18. (0-1)<br>Literami A-E oznaczono wybrane procesy geologiczne. Cztery z nich przyczyniły się do<br>powstania litej skały osadowej z luźnych osadów okruchowych.<br>A. akumulacja B. diageneza C. metamorfizm D. transport E. wietrzenie<br>Uporządkuj w chronologicznej kolejności procesy, które przyczyniły się do powstania<br>litej skały osadowej. Wpisz wybrane litery we właściwe miejsca.<br>Proces, który wystąpił<br>najwcześniej.<br>Proces, który wystąpił<br>najpóźniej.<br>E<br>→<br>→<br>→</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 18. (0-1)<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne uzupełnienie schematu.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>D-A-B<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.4) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia<br>powierzchni Ziemi […].<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.4) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia<br>powierzchni Ziemi […] oraz formy powstałe<br>w ich wyniku.<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.4) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między wybranymi elementami<br>środowiska przyrodniczego […].<br>5.1) Zdający opisuje […] główne grupy<br>i rodzaje skał […].</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Kolejność procesów: <strong>E → D → A → B</strong></p>\n<p>Pełny schemat: Wietrzenie → Transport → Akumulacja → Diageneza</p>\n<h4>Sposób 1 - śledzenie drogi okruchu skalnego</h4>\n<p>Aby powstała <strong>lita skała osadowa okruchowa</strong> (np. piaskowiec, zlepieniec), okruch skalny musi przejść przez ściśle określoną sekwencję etapów:</p>\n<ol><li><strong>E - wietrzenie</strong> <em>(podane jako pierwsze)</em></li></ol>\n<p>Skała macierzysta rozkłada się pod wpływem czynników fizycznych (mróz, temperatura) lub chemicznych (woda, CO₂). Powstają luźne okruchy (ziarna, odłamki, piasek, żwir).</p>\n<ol><li><strong>D - transport</strong></li></ol>\n<p>Luźny materiał jest przemieszczany przez wodę (rzekę, morze), wiatr lub lodowiec w inne miejsce. Bez transportu okruchy pozostają na miejscu - nie mogą się zgromadzić w jednym basenie sedymentacyjnym.</p>\n<ol><li><strong>A - akumulacja</strong></li></ol>\n<p>Materiał zostaje osadzony (złożony) w miejscu, gdzie siła nośna medium (rzeka, wiatr) maleje. Tworzy się luźna warstwa osadu (np. piasek na dnie jeziora, żwiry w delcie).</p>\n<ol><li><strong>B - diageneza</strong></li></ol>\n<p>Pod wpływem nacisku kolejnych warstw i krążących roztworów mineralnych osad ulega <strong>lityfikacji</strong> - zostaje scementowany i zagęszczony, zamieniając się w <strong>litą skałę osadową</strong> (np. ziarna piasku → piaskowiec).</p>\n<p><strong>Wynik: D → A → B</strong> (po już podanym E)</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja procesu C (metamorfizm)</h4>\n<p>Kluczowe jest odrzucenie <strong>C - metamorfizmu</strong>:</p>\n<ul><li>Metamorfizm to <strong>przemiana skał</strong> pod wpływem wysokiej temperatury i/lub ciśnienia (np. wapień → marmur, piaskowiec → kwarcyt).</li><li>Prowadzi do powstania <strong>skał metamorficznych</strong>, NIE osadowych.</li><li>W procesie tworzenia <strong>litej skały osadowej okruchowej</strong> metamorfizm nie uczestniczy - jest procesem późniejszym i odmiennym genetycznie.</li></ul>\n<p>Po odrzuceniu C pozostają cztery procesy: E, D, A, B - i ich logiczna kolejność wynika wprost ze Sposobu 1.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 18, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne uzupełnienie schematu: wpisanie liter <strong>D, A, B</strong> (w tej kolejności) w kolejnych trzech polach po E.<br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna kolejność, wpisanie C (metamorfizm), pominięcie któregokolwiek z trzech procesów lub przestawienie A i B.<br><br><strong>Akceptowane:</strong> wyłącznie D → A → B (tylko jedna poprawna kolejność).<br><br><strong>Wykluczone:</strong> np. A → D → B (transport musi poprzedzać akumulację), D → B → A (diageneza nie może wyprzedzać akumulacji), wpisanie C w jakimkolwiek miejscu.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🪨 <strong>Cykl skalny (petrograficzny):</strong> skały magmowe / osadowe / metamorficzne mogą wzajemnie się przemieniać. Dla <strong>skał osadowych okruchowych</strong> kluczowy jest ciąg:<br><strong>wietrzenie → transport → akumulacja (sedymentacja) → diageneza (lityfikacja)</strong>.<br><br>🔑 <strong>Diageneza</strong> obejmuje: kompakcję (zagęszczenie pod ciężarem), cementację (wytrącanie minerałów z roztworów porowych, np. krzemionki, węglanu wapnia, tlenków żelaza) oraz rekrystalizację. Efekt: luźny osad staje się <strong>litą skałą osadową</strong>.<br><br>⚠️ <strong>Metamorfizm</strong> ≠ diageneza: metamorfizm wymaga temp. &gt; 200 °C i/lub ciśnienia &gt; 300 MPa i daje zupełnie inne skały (metamorficzne). Diageneza zachodzi w niskich temperaturach i ciśnieniach, w strefie przypowierzchniowej.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Błędna kolejność | Dlaczego błędna |<br>| C (metamorfizm) | E → D → A → C lub E → C → … | Metamorfizm tworzy skały metamorficzne, nie osadowe; nie uczestniczy w lityfikacji osadu okruchowego |<br>| A przed D | E → A → D → B | Akumulacja (osadzanie) nie może nastąpić przed transportem - materiał musi być najpierw przemieszczony |<br>| B przed A | E → D → B → A | Diageneza to cementacja już złożonego osadu - nie może poprzedzać akumulacji |<br>| Brak B | E → D → A → (puste) | Bez diagenezy powstaje luźny osad, nie <strong>lita</strong> skała osadowa - polecenie wymaga litej skały |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 - metamorfizm vs. diageneza:</strong> Uczniowie mylą diagenezę z metamorfizmem - oba &quot;zmieniają&quot; skałę, ale diageneza zachodzi w niskich T i P (strefa osadowa), a metamorfizm w głębi litosfery. Tylko diageneza prowadzi do skały <strong>osadowej</strong> litej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 - transport jest obowiązkowy:</strong> Można ulec pokusie, że &quot;wietrzenie od razu daje materiał, który się akumuluje&quot;. W rzeczywistości materiał zwietrzelinowy zwykle leży in situ dopóki nie zostanie przetransportowany - w klasycznej sekwencji transport jest niezbędnym etapem pośrednim.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 - &quot;lita&quot; skała:</strong> Polecenie podkreśla &quot;lita skała osadowa&quot; - to wskazówka, że odpowiedź MUSI zawierać diagenezę (B) jako ostatni etap, który odpowiada właśnie za lityfikację (utwardzenie) osadu.</blockquote>"}]}