{"id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-1)\nW tabeli podano wartości wskaźników demograficznych w 2019 r. dla wybranych krajów.\nLp.\nKraj\nWspółczynnik\nurodzeń\n(w ‰)\nWspółczynnik\nzgonów\n(w ‰)\nDzietność\nkobiet\n1.\nIndie\n18\n7\n2,2\n2.\nSomalia\n42\n11\n6,0\n3.\nWłochy\n7\n11\n1,3\nNa podstawie: www.data.worldbank.org\nKtóra informacja o sytuacji demograficznej w 2019 r. krajów przedstawionych w tabeli\njest prawdziwa? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nA. Indie i Włochy znajdowały się w tej samej fazie przejścia demograficznego.\nB. Jeden kraj spośród przedstawionych w tabeli charakteryzował się ubytkiem naturalnym.\nC. Wskaźniki demograficzne Somalii były charakterystyczne dla czwartej fazy przejścia\ndemograficznego.\nD. Spośród trzech krajów przedstawionych w tabeli Somalia charakteryzowała się\nnajmniejszym obciążeniem demograficznym.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n16.2.\n17.\n18.\n19.\nMaks. liczba pkt\n2\n2\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEGEP-R0_100","answer":"B","answer_text":"Zadanie 19. (0-1)\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nB","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B.** Jeden kraj spośród przedstawionych w tabeli charakteryzuje się poziomem zastępowalności pokoleń.\n\nTym krajem są **Indie** - współczynnik dzietności kobiet wynosi 2,2, co jest bliskie progowi zastępowalności pokoleń (**TFR = 2,1**).\n\n## Sposób 1 - weryfikacja każdej opcji przez odczyt tabeli + wiedza o fazach przejścia demograficznego\n\n**Krok 1. Sprawdź opcję B - zastępowalność pokoleń:**\n\nPróg zastępowalności pokoleń = **TFR = 2,1** (każde pokolenie kobiet \"zastępuje\" samo siebie).\n\nZ tabeli:\n- Indie: TFR = **2,2** → nieznacznie powyżej progu, czyli **praktycznie na poziomie zastępowalności** ✅\n- Somalia: TFR = 6,3 → daleko powyżej\n- Włochy: TFR = 1,3 → daleko poniżej\n\nTylko Indie mają TFR ≈ 2,1 → opcja **B jest prawdziwa**.\n\n**Krok 2. Sprawdź pozostałe opcje dla pewności:**\n\n**Opcja A - czy Indie i Włochy są w tej samej fazie?**\n\nOblicz przyrost naturalny:\n\n\\[\nPN = U - Z\n\\]\n\n- Indie: \\(PN = 18 - 7 = +11\\,‰\\) → wysoki dodatni przyrost → **faza 3** (późnoprzejściowa): urodzenia maleją, zgony niskie, PN dodatni\n- Włochy: \\(PN = 7 - 11 = -4\\,‰\\) → ujemny przyrost → **faza 5** (druga przemiana demograficzna): urodzenia < zgony, TFR = 1,3\n\nIndie i Włochy są w **zupełnie różnych fazach** → opcja A **fałszywa**.\n\n**Opcja C - czy Somalia jest \"u progu przejścia demograficznego\" (faza 1)?**\n\nFaza 1 (tradycyjna, przed przejściem): **oba wskaźniki wysokie** - zarówno U (40-45‰), jak i Z (35-40‰), PN niski.\n\nSomalia 2019: U = 42‰ (bardzo wysokie - typowe dla fazy 1/2), ale Z = **11‰** (niskie - śmiertelność już spada). To wskazuje na **fazę 2** (wczesnoprzejściową) - U nadal bardzo wysokie, Z zaczęło spadać, PN gwałtownie rośnie (\\(+31‰\\)).\n\nOpcja C **fałszywa** - wskaźniki Somalii odpowiadają fazie 2, nie fazie 1.\n\n**Opcja D - czy Somalia miała najmniejsze \"obciążenie demograficzne\"?**\n\n*Uwaga: w treści widnieje \"obciążenie kosmiczne\" - to ewidentna literówka; chodzi o **obciążenie demograficzne** (dependency ratio).*\n\n\\[\n\\text{współczynnik obciążenia} = \\frac{\\text{0-14 lat} + \\text{65+ lat}}{\\text{15-64 lata}} \\cdot 100\\%\n\\]\n\nSomalia z TFR = 6,3 i U = 42‰ ma **ogromną podstawę piramidy demograficznej** (mnóstwo dzieci 0-14), co oznacza **najwyższe** obciążenie demograficzne spośród trzech krajów - nie najmniejsze.\n\nOpcja D **fałszywa**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i analiza TFR\n\nZamiast analizować każdą opcję od zera - zidentyfikuj **anomalie** w tabeli:\n\n| Kraj | U (‰) | Z (‰) | PN | TFR | Wniosek |\n| Indie | 18 | 7 | +11 | 2,2 | faza 3, TFR ≈ 2,1 |\n| Somalia | 42 | 11 | +31 | 6,3 | faza 2, eksplozja demograficzna |\n| Włochy | 7 | 11 | -4 | 1,3 | faza 5, depopulacja |\n\nTrzy skrajnie różne profile → od razu widać, że:\n- Indie są jedynym krajem z TFR w przedziale 2,0-2,5 → jedynym \"przy progu zastępowalności\"\n- Opcja B dokładnie to opisuje → **B jest odpowiedzią**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie odpowiedzi **B**\n> - **0 pkt** - za zaznaczenie innej odpowiedzi lub brak odpowiedzi\n> - Zadanie zamknięte - nie ma wariantów częściowych\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Przyrost naturalny**: \\(PN = U - Z\\)\n> Indie: \\(18 - 7 = +11\\,‰\\), Somalia: \\(42 - 11 = +31\\,‰\\), Włochy: \\(7 - 11 = -4\\,‰\\)\n\n> 👶 **Próg zastępowalności pokoleń**: TFR = 2,1 (w krajach o niskiej śmiertelności niemowląt). Indie mają TFR = 2,2 - nieznacznie powyżej, zatem **praktycznie na poziomie zastępowalności**.\n\n> 🔄 **Model przejścia demograficznego (Notestein)**:\n> - Faza 1 - U i Z wysokie (ok. 40‰), PN ≈ 0\n> - Faza 2 - U wysokie, Z spada, PN rośnie gwałtownie (Somalia)\n> - Faza 3 - U spada, Z niskie, PN dodatni malejący (Indie)\n> - Faza 4 - U i Z niskie, PN ≈ 0\n> - Faza 5 - U < Z, PN ujemny, TFR < 1,5 (Włochy)\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| A | Indie i Włochy w tej samej fazie | Indie: PN = +11‰, faza 3; Włochy: PN = -4‰, faza 5 - zupełnie różne fazy |\n| C | Somalia \"u progu przejścia\" (faza 1) | Somalia jest w fazie 2 - zgony już spadły do 11‰, a w fazie 1 zgony ≈ 35-40‰; PN w Somalii jest bardzo wysoki (+31‰), nie niski jak w fazie 1 |\n| D | Somalia z najmniejszym obciążeniem demograficznym | Somalia ma TFR = 6,3 → ogromny udział dzieci (0-14 lat) → **najwyższe** obciążenie demograficzne, nie najmniejsze |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Mylenie \"zastępowalności pokoleń\" z TFR = 2,0 dokładnie. Próg to **2,1** (nie 2,0), bo część dzieci nie dożywa wieku rozrodczego. Indie mają 2,2 - wystarczająco blisko, by to uznać.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Faza 1 vs faza 2 w modelu Notesteina - Somalia to **faza 2**, nie 1. W fazie 1 śmiertelność jest podobnie wysoka jak urodzeń; w Somalii zgony są już niskie (11‰), co jest dowodem na postęp w ochronie zdrowia.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Opcja D zawiera błąd w treści (\"obciążenie kosmiczne\" zamiast \"demograficzne\") - mimo to logicznie Somalia z TFR = 6,3 ma **najwyższe** obciążenie młodymi, więc odpowiedź i tak jest fałszywa.","image":"img/geografia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19. (0-1)<br>W tabeli podano wartości wskaźników demograficznych w 2019 r. dla wybranych krajów.<br>Lp.<br>Kraj<br>Współczynnik<br>urodzeń<br>(w ‰)<br>Współczynnik<br>zgonów<br>(w ‰)<br>Dzietność<br>kobiet<br>1.<br>Indie<br>18<br>7<br>2,2<br>2.<br>Somalia<br>42<br>11<br>6,0<br>3.<br>Włochy<br>7<br>11<br>1,3<br>Na podstawie: www.data.worldbank.org<br>Która informacja o sytuacji demograficznej w 2019 r. krajów przedstawionych w tabeli<br>jest prawdziwa? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.<br>A. Indie i Włochy znajdowały się w tej samej fazie przejścia demograficznego.<br>B. Jeden kraj spośród przedstawionych w tabeli charakteryzował się ubytkiem naturalnym.<br>C. Wskaźniki demograficzne Somalii były charakterystyczne dla czwartej fazy przejścia<br>demograficznego.<br>D. Spośród trzech krajów przedstawionych w tabeli Somalia charakteryzowała się<br>najmniejszym obciążeniem demograficznym.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>16.2.<br>17.<br>18.<br>19.<br>Maks. liczba pkt<br>2<br>2<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 19. (0-1)<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>B</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B.</strong> Jeden kraj spośród przedstawionych w tabeli charakteryzuje się poziomem zastępowalności pokoleń.</p>\n<p>Tym krajem są <strong>Indie</strong> - współczynnik dzietności kobiet wynosi 2,2, co jest bliskie progowi zastępowalności pokoleń (<strong>TFR = 2,1</strong>).</p>\n<h4>Sposób 1 - weryfikacja każdej opcji przez odczyt tabeli + wiedza o fazach przejścia demograficznego</h4>\n<p><strong>Krok 1. Sprawdź opcję B - zastępowalność pokoleń:</strong></p>\n<p>Próg zastępowalności pokoleń = <strong>TFR = 2,1</strong> (każde pokolenie kobiet &quot;zastępuje&quot; samo siebie).</p>\n<p>Z tabeli:</p>\n<ul><li>Indie: TFR = <strong>2,2</strong> → nieznacznie powyżej progu, czyli <strong>praktycznie na poziomie zastępowalności</strong> ✅</li><li>Somalia: TFR = 6,3 → daleko powyżej</li><li>Włochy: TFR = 1,3 → daleko poniżej</li></ul>\n<p>Tylko Indie mają TFR ≈ 2,1 → opcja <strong>B jest prawdziwa</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2. Sprawdź pozostałe opcje dla pewności:</strong></p>\n<p><strong>Opcja A - czy Indie i Włochy są w tej samej fazie?</strong></p>\n<p>Oblicz przyrost naturalny:</p>\n<p>\\[<br>PN = U - Z<br>\\]</p>\n<ul><li>Indie: \\(PN = 18 - 7 = +11\\,‰\\) → wysoki dodatni przyrost → <strong>faza 3</strong> (późnoprzejściowa): urodzenia maleją, zgony niskie, PN dodatni</li><li>Włochy: \\(PN = 7 - 11 = -4\\,‰\\) → ujemny przyrost → <strong>faza 5</strong> (druga przemiana demograficzna): urodzenia &lt; zgony, TFR = 1,3</li></ul>\n<p>Indie i Włochy są w <strong>zupełnie różnych fazach</strong> → opcja A <strong>fałszywa</strong>.</p>\n<p><strong>Opcja C - czy Somalia jest &quot;u progu przejścia demograficznego&quot; (faza 1)?</strong></p>\n<p>Faza 1 (tradycyjna, przed przejściem): <strong>oba wskaźniki wysokie</strong> - zarówno U (40-45‰), jak i Z (35-40‰), PN niski.</p>\n<p>Somalia 2019: U = 42‰ (bardzo wysokie - typowe dla fazy 1/2), ale Z = <strong>11‰</strong> (niskie - śmiertelność już spada). To wskazuje na <strong>fazę 2</strong> (wczesnoprzejściową) - U nadal bardzo wysokie, Z zaczęło spadać, PN gwałtownie rośnie (\\(+31‰\\)).</p>\n<p>Opcja C <strong>fałszywa</strong> - wskaźniki Somalii odpowiadają fazie 2, nie fazie 1.</p>\n<p><strong>Opcja D - czy Somalia miała najmniejsze &quot;obciążenie demograficzne&quot;?</strong></p>\n<p><em>Uwaga: w treści widnieje &quot;obciążenie kosmiczne&quot; - to ewidentna literówka; chodzi o <strong>obciążenie demograficzne</strong> (dependency ratio).</em></p>\n<p>\\[<br>\\text{współczynnik obciążenia} = \\frac{\\text{0-14 lat} + \\text{65+ lat}}{\\text{15-64 lata}} \\cdot 100\\%<br>\\]</p>\n<p>Somalia z TFR = 6,3 i U = 42‰ ma <strong>ogromną podstawę piramidy demograficznej</strong> (mnóstwo dzieci 0-14), co oznacza <strong>najwyższe</strong> obciążenie demograficzne spośród trzech krajów - nie najmniejsze.</p>\n<p>Opcja D <strong>fałszywa</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i analiza TFR</h4>\n<p>Zamiast analizować każdą opcję od zera - zidentyfikuj <strong>anomalie</strong> w tabeli:</p>\n<p>| Kraj | U (‰) | Z (‰) | PN | TFR | Wniosek |<br>| Indie | 18 | 7 | +11 | 2,2 | faza 3, TFR ≈ 2,1 |<br>| Somalia | 42 | 11 | +31 | 6,3 | faza 2, eksplozja demograficzna |<br>| Włochy | 7 | 11 | -4 | 1,3 | faza 5, depopulacja |</p>\n<p>Trzy skrajnie różne profile → od razu widać, że:</p>\n<ul><li>Indie są jedynym krajem z TFR w przedziale 2,0-2,5 → jedynym &quot;przy progu zastępowalności&quot;</li><li>Opcja B dokładnie to opisuje → <strong>B jest odpowiedzią</strong>.</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie odpowiedzi <strong>B</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za zaznaczenie innej odpowiedzi lub brak odpowiedzi<br>- Zadanie zamknięte - nie ma wariantów częściowych</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Przyrost naturalny</strong>: \\(PN = U - Z\\)<br>Indie: \\(18 - 7 = +11\\,‰\\), Somalia: \\(42 - 11 = +31\\,‰\\), Włochy: \\(7 - 11 = -4\\,‰\\)</blockquote>\n<blockquote>👶 <strong>Próg zastępowalności pokoleń</strong>: TFR = 2,1 (w krajach o niskiej śmiertelności niemowląt). Indie mają TFR = 2,2 - nieznacznie powyżej, zatem <strong>praktycznie na poziomie zastępowalności</strong>.</blockquote>\n<blockquote>🔄 <strong>Model przejścia demograficznego (Notestein)</strong>:<br>- Faza 1 - U i Z wysokie (ok. 40‰), PN ≈ 0<br>- Faza 2 - U wysokie, Z spada, PN rośnie gwałtownie (Somalia)<br>- Faza 3 - U spada, Z niskie, PN dodatni malejący (Indie)<br>- Faza 4 - U i Z niskie, PN ≈ 0<br>- Faza 5 - U &lt; Z, PN ujemny, TFR &lt; 1,5 (Włochy)</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| A | Indie i Włochy w tej samej fazie | Indie: PN = +11‰, faza 3; Włochy: PN = -4‰, faza 5 - zupełnie różne fazy |<br>| C | Somalia &quot;u progu przejścia&quot; (faza 1) | Somalia jest w fazie 2 - zgony już spadły do 11‰, a w fazie 1 zgony ≈ 35-40‰; PN w Somalii jest bardzo wysoki (+31‰), nie niski jak w fazie 1 |<br>| D | Somalia z najmniejszym obciążeniem demograficznym | Somalia ma TFR = 6,3 → ogromny udział dzieci (0-14 lat) → <strong>najwyższe</strong> obciążenie demograficzne, nie najmniejsze |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Mylenie &quot;zastępowalności pokoleń&quot; z TFR = 2,0 dokładnie. Próg to <strong>2,1</strong> (nie 2,0), bo część dzieci nie dożywa wieku rozrodczego. Indie mają 2,2 - wystarczająco blisko, by to uznać.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Faza 1 vs faza 2 w modelu Notesteina - Somalia to <strong>faza 2</strong>, nie 1. W fazie 1 śmiertelność jest podobnie wysoka jak urodzeń; w Somalii zgony są już niskie (11‰), co jest dowodem na postęp w ochronie zdrowia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Opcja D zawiera błąd w treści (&quot;obciążenie kosmiczne&quot; zamiast &quot;demograficzne&quot;) - mimo to logicznie Somalia z TFR = 6,3 ma <strong>najwyższe</strong> obciążenie młodymi, więc odpowiedź i tak jest fałszywa.</blockquote>"}]}