{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.4","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.4","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.4. (0-1)\nDo powstania mierzei oraz do odcięcia przybrzeżnego fragmentu morza od reszty akwenu\nmorskiego przyczynił się prąd przybrzeżny.\nPodaj nazwę czynnika rzeźbotwórczego - innego niż prąd przybrzeżny - wraz z nazwą\nodpowiedniego procesu kształtującego współcześnie rzeźbę obszaru położonego\nw granicach rezerwatu Mierzeja Sarbska.\nCzynnik:\nProces:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności […] wiatru […]\ni mórz […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawny czynnik wraz z poprawnym procesem.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\nCzynnik: wiatr\n- Proces: akumulacja\n- Proces: transport\n- Proces: deflacja\nCzynnik: morze / fale morskie\n- Proces: akumulacja\n- Proces: transport\n- Proces: abrazja/erozja","solution":"Czynnik: **wiatr** (deflacja/akumulacja/transport) lub **morze** (abrazja/akumulacja/transport).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.4.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 1.4. (0-1)<br>Do powstania mierzei oraz do odcięcia przybrzeżnego fragmentu morza od reszty akwenu<br>morskiego przyczynił się prąd przybrzeżny.<br>Podaj nazwę czynnika rzeźbotwórczego - innego niż prąd przybrzeżny - wraz z nazwą<br>odpowiedniego procesu kształtującego współcześnie rzeźbę obszaru położonego<br>w granicach rezerwatu Mierzeja Sarbska.<br>Czynnik:<br>Proces:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 1.4. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk […] zachodzących</li></ol>\n<p>w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map<br>ogólnogeograficznych […].<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map, w tym topograficznych.<br>V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi<br>(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki<br>rzeźbotwórczej działalności […] wiatru […]<br>i mórz […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawny czynnik wraz z poprawnym procesem.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Czynnik: wiatr</p>\n<ul><li>Proces: akumulacja</li><li>Proces: transport</li><li>Proces: deflacja</li></ul>\n<p>Czynnik: morze / fale morskie</p>\n<ul><li>Proces: akumulacja</li><li>Proces: transport</li><li>Proces: abrazja/erozja</li></ul>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Czynnik: <strong>wiatr</strong> (deflacja/akumulacja/transport) lub <strong>morze</strong> (abrazja/akumulacja/transport).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Czynnik:</strong> wiatr (lub: morze / fale morskie)</p>\n<p><strong>Proces:</strong> akumulacja (lub: deflacja / transport - dla wiatru; abrazja / erozja / akumulacja - dla fal morskich)</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza czynników rzeźbotwórczych mierzei bałtyckiej</h4>\n<p>Mierzeja Sarbska to wąski piaszczysty wał oddzielający Jezioro Sarbsko od Morza Bałtyckiego, położony na wybrzeżu środkowym (Pobrzeże Słowińskie). W granicach rezerwatu dominują:</p>\n<ol><li><strong>Wydmy nadmorskie</strong> - aktywne i utrwalone, o urozmaiconej rzeźbie. Ich kształtowanie to domena <strong>wiatru</strong>.</li></ol>\n<ul><li><strong>Wiatr</strong> unosi luźne ziarna piasku z plaży i przenosi je w głąb mierzei → <strong>transport eoliczny</strong>.</li><li>Piasek osadza się za przeszkodami (rośliny, nierówności) → <strong>akumulacja eoliczna</strong> (tworzenie wydm).</li><li>Z odsłoniętych powierzchni piasek jest wywiewany → <strong>deflacja</strong>.</li></ul>\n<ol><li><strong>Plaża i brzeg od strony morza</strong> - aktywnie modelowane przez <strong>fale morskie</strong> (czynnik: morze).</li></ol>\n<ul><li>Fale uderzają w brzeg → <strong>abrazja</strong> (niszczenie klifu lub cofanie się brzegu).</li><li>Materiał znoszon wzdłuż brzegu prądem i falami → <strong>akumulacja</strong> piasku na plaży.</li></ul>\n<p>Ponieważ klucz CKE akceptuje oba zestawy, jako <strong>pierwsze podejście</strong> wybieramy wiatr + akumulację (lub deflację/transport) - jest to proces <strong>najbardziej spektakularny i widoczny</strong> w rezerwacie Mierzeja Sarbska (ruchome wydmy biały piasek).</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację</h4>\n<p>Zadanie zastrzega, że <strong>prąd przybrzeżny</strong> jest już podany jako czynnik odpowiedzialny za powstanie mierzei. Pozostałe czynniki działające współcześnie na mierzei:</p>\n<p>| Czynnik | Czy działa na mierzei? | Przykładowy proces |<br>| Wiatr | ✅ tak - wydmy, deflacja | akumulacja, deflacja, transport |<br>| Fale morskie | ✅ tak - brzeg od Bałtyku | abrazja, akumulacja |<br>| Wody lodowcowe | ❌ nie - holocen, brak lodowca | - |<br>| Rzeka | ❌ brak rzeki w rezerwacie | - |<br>| Grawitacja | ⚠️ marginalnie - osuwiska na klifach | osuwanie |</p>\n<p>Zarówno <strong>wiatr</strong>, jak i <strong>morze (fale morskie)</strong> są poprawne - oba akceptowane przez klucz CKE.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.4, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podano poprawny czynnik rzeźbotwórczy (inny niż prąd przybrzeżny) <strong>wraz z</strong> poprawnym procesem, który ten czynnik wywołuje na obszarze mierzei.<br>- <strong>0 pkt</strong> - podano tylko czynnik bez procesu (lub odwrotnie); podano błędny czynnik lub błędny proces; podano czynnik niedziałający na mierzei; odpowiedź ogólnikowa.<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi wg klucza:</strong><br>- Czynnik: <strong>wiatr</strong> → Proces: <strong>akumulacja / transport / deflacja</strong><br>- Czynnik: <strong>morze / fale morskie</strong> → Proces: <strong>akumulacja / transport / abrazja / erozja</strong><br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong><br>- Oba elementy naraz: czynnik <strong>i</strong> proces - sama nazwa wiatru lub samej akumulacji nie wystarczy.<br>- Czynnik musi być inny niż &quot;prąd przybrzeżny&quot; (wykluczone jako powtórzenie informacji z treści zadania).<br><br><strong>Wykluczone / błędne:</strong><br>- Czynnik: &quot;woda&quot; bez doprecyzowania (zbyt ogólne - może być prąd).<br>- Czynnik: &quot;słońce&quot;, &quot;temperatura&quot; - nie kształtują rzeźby mierzei w tym sensie.<br>- Proces: &quot;erozja wietrzna&quot; przy czynniku morze - niezgodność pary.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Procesy egzogeniczne - wybrzeże morskie</strong> (Geologia/Geomorfologia):<br>- <strong>Abrazja</strong> - mechaniczne niszczenie brzegu przez fale morskie; prowadzi do cofania się klifów i powstawania platform abrazyjnych.<br>- <strong>Akumulacja morska</strong> - osadzanie materiału (piasku, żwiru) przez fale i prądy; prowadzi do tworzenia plaż, mierzei, ław podwodnych.<br>- <strong>Mierzeja</strong> (ang. <em>spit/bar</em>) - forma akumulacyjna; wał piasku odcinający zatokę/jezioro od morza, powstały dzięki prądowi przybrzeżnemu i akumulacji.</blockquote>\n<blockquote>💨 <strong>Procesy eoliczne</strong> (Geomorfologia):<br>- <strong>Deflacja</strong> - wywiewanie i unoszenie luźnych cząstek piasku z odsłoniętych powierzchni.<br>- <strong>Transport eoliczny</strong> - przenoszenie ziaren przez wiatr (toczenie, saltacja, unoszenie).<br>- <strong>Akumulacja eoliczna</strong> - osadzanie materiału → powstawanie wydm (parabolicznych na wybrzeżach polskich, barchanów na pustyniach).<br>- Mierzeja Sarbska: aktywne wydmy białe do 30 m wysokości - efekt wielowiekowej akumulacji eolicznej.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Krainy geograficzne Polski - pas nadmorski:</strong><br>Mierzeja Sarbska leży na <strong>Pobrzeżu Słowińskim</strong> (Pobrzeże Koszalińskie), między Łebą a Sarbskiem. Rezerwat chroni unikatowy krajobraz wydmowy i bagienno-jeziorny. Aktualne zagrożenie: cofanie się linii brzegowej od strony Bałtyku (abrazja) i zasypywanie terenów przez ruchome wydmy.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z działu <strong>geomorfologia wybrzeży</strong> i <strong>procesy eoliczne</strong>.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |<br>| Czynnik: <strong>woda</strong> bez doprecyzowania | Zbyt ogólne - &quot;woda&quot; to może być prąd przybrzeżny (już podany), rzeka, wody podziemne. Klucz wymaga konkretnego czynnika. |<br>| Czynnik: <strong>lodowiec</strong> | Lodowiec ukształtował podłoże w plejstocenie, ale <strong>nie działa współcześnie</strong> - zadanie pyta o procesy kształtujące WSPÓŁCZEŚNIE. |<br>| Czynnik: wiatr, Proces: <strong>erozja morska</strong> | Niezgodność: erozja morska (abrazja) to proces fal morskich, nie wiatru. Błąd polega na mieszaniu par czynnik-proces. |<br>| Tylko: <strong>akumulacja</strong> (bez czynnika) | Niekompletna odpowiedź - brakuje czynnika rzeźbotwórczego. 0 punktów. |<br>| Czynnik: <strong>prąd przybrzeżny</strong> | Wprost wykluczony przez treść zadania (&quot;inny niż prąd przybrzeżny&quot;). |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zadanie wymaga <strong>pary</strong> - czynnik + proces. Napisanie tylko jednego elementu daje <strong>0 punktów</strong>, nawet jeśli jest poprawny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Słowo &quot;współcześnie&quot; w treści zadania jest kluczowe - eliminuje lodowiec i rzeki. Na mierzei <strong>aktywnie</strong> działają dziś wiatr i fale morskie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> &quot;Morze&quot; i &quot;fale morskie&quot; to akceptowalne synonimy czynnika - ale &quot;woda&quot; jako ogólne słowo może być zakwestionowane przez egzaminatora. Bezpieczniej napisać: <strong>fale morskie</strong> lub <strong>morze</strong>.</blockquote>"}]}