{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.5","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.5","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.5. (0-2)\nTurysta zwrócił uwagę na charakterystyczny kształt wydm: Piaszczystej (J2) i Stilo (M2).\nWyjaśnij, dlaczego czoła tych wydm są skierowane na wschód, a ich ramiona - na\nzachód.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.5. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi.\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n[…] oraz skutki rzeźbotwórczej działalności\n[…] wiatru [ ].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do wypukłej części wydmy i jej ramion.\n1 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do wypukłej części wydmy lub jej ramion.\nalbo\n- poprawna odpowiedź odnosząca się do dominującego kierunku wiatru.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Wydmy mają czoła skierowane i wysunięte na wschód zgodnie z kierunkiem\nprzeważających wiatrów. Ramiona pozostają w tyle, gdyż piasek jest tu bardziej\nwilgotny / utrwalony przez roślinność.\n- Przeważające zachodnie wiatry przesuwają wydmy na wschód. Ramiona wolniej ulegają\nprzesuwaniu przez wiatr, gdyż czoło jest zbudowane z piasku bardziej\nsuchego/luźniejszego, który łatwiej ulega przemieszczaniu.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Czoła wydm wysunięte na **wschód** (zgodnie z wiatrami zachodnimi). Ramiona pozostają w tyle, bo piasek wilgotniejszy/utrwalony roślinnością.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.5.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 1.5. (0-2)<br>Turysta zwrócił uwagę na charakterystyczny kształt wydm: Piaszczystej (J2) i Stilo (M2).<br>Wyjaśnij, dlaczego czoła tych wydm są skierowane na wschód, a ich ramiona - na<br>zachód.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 1.5. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk […] zachodzących</li></ol>\n<p>w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map<br>ogólnogeograficznych […].<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.7) Zdający dostrzega prawidłowości<br>w rozmieszczeniu zjawisk i procesów<br>geologicznych na Ziemi.<br>Poziom podstawowy<br>V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi<br>[…] oraz skutki rzeźbotwórczej działalności<br>[…] wiatru [ ].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do wypukłej części wydmy i jej ramion.<br>1 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do wypukłej części wydmy lub jej ramion.<br>albo</p>\n<ul><li>poprawna odpowiedź odnosząca się do dominującego kierunku wiatru.</li></ul>\n<p>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Wydmy mają czoła skierowane i wysunięte na wschód zgodnie z kierunkiem</li></ul>\n<p>przeważających wiatrów. Ramiona pozostają w tyle, gdyż piasek jest tu bardziej<br>wilgotny / utrwalony przez roślinność.</p>\n<ul><li>Przeważające zachodnie wiatry przesuwają wydmy na wschód. Ramiona wolniej ulegają</li></ul>\n<p>przesuwaniu przez wiatr, gdyż czoło jest zbudowane z piasku bardziej<br>suchego/luźniejszego, który łatwiej ulega przemieszczaniu.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Czoła wydm wysunięte na <strong>wschód</strong> (zgodnie z wiatrami zachodnimi). Ramiona pozostają w tyle, bo piasek wilgotniejszy/utrwalony roślinnością.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Czoła wydm parabolicznych są skierowane na wschód, ponieważ <strong>dominujące wiatry zachodnie</strong> przesuwają piasek w kierunku wschodnim. Ramiona pozostają z tyłu (skierowane na zachód), ponieważ piasek w ich obrębie jest bardziej wilgotny lub utrwalony przez roślinność - co spowalnia ich przesuwanie względem czoła.</p>\n<h4>Sposób 1 - mechanizm dynamiki wydmy parabolicznej</h4>\n<p><strong>Krok 1 - ustal kierunek dominujących wiatrów.</strong></p>\n<p>Na polskim wybrzeżu Bałtyku, gdzie zlokalizowane są wydmy Piaszczysta i Stilo (rejon Łeby, Słowiński Park Narodowy), <strong>dominują wiatry z zachodu</strong> (zachodnia cyrkulacja umiarkowana). To one są głównym czynnikiem modelującym rzeźbę wydmową.</p>\n<p><strong>Krok 2 - co się dzieje z czołem wydmy (wypukła część wsunięta na wschód)?</strong></p>\n<p>Czoło wydmy parabolicznej zbudowane jest z <strong>piasku suchego i luźnego</strong> - niemającego kontaktu z wilgocią gruntową ani ze zwartą pokrywą roślinną. Taki piasek jest bardzo podatny na transport eoliczny. Zachodnie wiatry łatwo porywają ziarna i przesuwają je w kierunku wschodnim. Czoło &quot;wybiega&quot; daleko na wschód - stąd jego wypukły kształt i wschodnia orientacja.</p>\n<p><strong>Krok 3 - dlaczego ramiona zostają z tyłu (skierowane na zachód)?</strong></p>\n<p>Ramiona wydmy to boczne fragmenty, w których piasek:</p>\n<ul><li>ma <strong>wyższe uwilgotnienie</strong> (bliżej strefy wód gruntowych lub blisko morza),</li><li>jest częściowo <strong>utrwalony przez roślinność</strong> (trawy, krzewy nadmorskie, np. wydmuchrzyca piaskowa <em>Ammophila arenaria</em>).</li></ul>\n<p>Piasek wilgotny i porośnięty roślinnością jest znacznie trudniejszy do przemieszczenia. Ramiona <strong>przesuwają się wolniej</strong> niż czoło, przez co pozostają z tyłu - cofnięte w kierunku zachodnim, skąd wieje wiatr.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> Czoło wysuwa się daleko na wschód (w kierunku transportu), ramiona pozostają cofnięte na zachód → charakterystyczny kształt podkowy / litery U z otwarciem ku zachodowi.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez analogię z typologią wydm</h4>\n<p>Wydmy Piaszczysta i Stilo to <strong>wydmy paraboliczne</strong> - typ wydm typowy dla wybrzeży, gdzie roślinność lub wilgoć uniemożliwia swobodny ruch piasku w bocznych częściach formy. Schemat jest lustrzanym odbiciem barchana:</p>\n<p>| Cecha | Barchan (brak roślinności) | Wydma paraboliczna (roślinność/wilgoć) |<br>| Wypukłość | skierowana <strong>pod wiatr</strong> (zawietrzna) | skierowana <strong>zgodnie z wiatrem</strong> (nawietrzna = czoło) |<br>| Ramiona | wysunięte <strong>do przodu</strong> | cofnięte <strong>do tyłu</strong> |<br>| Środowisko | sucha pustynia | wybrzeże z roślinnością |</p>\n<p>Wydmy paraboliczne przesuwają się <strong>czołem do przodu</strong> (na wschód), ramiona ciągną się za nimi. To potwierdza: wiatr z zachodu → transport na wschód → czoło wysuwa się na wschód, ramiona pozostają na zachodzie.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.5, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - odpowiedź wyjaśnia <strong>jednocześnie</strong> dwie rzeczy:<br>1. dlaczego <strong>czoło</strong> jest skierowane na wschód (wiatry zachodnie przesuwają luźny, suchy piasek czoła na wschód),<br>2. dlaczego <strong>ramiona</strong> zostają z tyłu / są cofnięte na zachód (piasek wilgotniejszy lub utrwalony roślinnością - wolniej przemieszczany).<br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź wyjaśnia tylko <strong>jedną</strong> z powyższych kwestii (samo czoło lub same ramiona) <strong>LUB</strong> podaje tylko, że dominują wiatry zachodnie, bez wyjaśnienia mechanizmu czoła i ramion.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólna, błędna lub niezwiązana z pytaniem.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania:</strong><br>- „piasek w czole jest suchszy/luźniejszy → łatwiej przemieszczany przez wiatr&quot;<br>- „ramiona są utrwalone przez roślinność / piasek wilgotny → wolniej się przesuwają&quot;<br>- „przeważające wiatry zachodnie przenoszą piasek na wschód&quot;<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 punkty:</strong> Napisz o obu elementach - <strong>o czole</strong> (wiatr zachodni, suchy piasek, przemieszczanie na wschód) I <strong>o ramionach</strong> (wilgoć lub roślinność, wolniejszy ruch, pozostają z tyłu). Samo wymienienie kierunku wiatru to tylko 1 punkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Wydmy paraboliczne</strong> - typ wydm eolicznych typowy dla wybrzeży morskich ze zwartą roślinnością lub wysoką wilgotnością piasku. Czoło (wypukłe, suchy piasek) przesuwa się szybciej niż ramiona (wilgotne, porośnięte trawą). Rezultat: forma w kształcie litery U lub podkowy, otwarta w stronę nawietrzną.</blockquote>\n<blockquote>🌬️ <strong>Cyrkulacja atmosferyczna na wybrzeżu Bałtyku</strong>: dominuje <strong>zachodnia cyrkulacja umiarkowana</strong> - przeważające wiatry wieją z zachodu lub południowego zachodu. To one są motorem transportu eolicznego na Łebskiej Mierzei i w Słowińskim PN.</blockquote>\n<blockquote>📌 <strong>Lokalizacja</strong>: Wydmy Piaszczysta (J2) i Stilo (M2) to ruchome wydmy w rejonie Słowińskiego Parku Narodowego. Należą do największych ruchomych wydm w Europie Środkowej, przesuwając się nawet kilka metrów rocznie w kierunku wschodnim.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie używamy wzorów matematycznych - wystarczy mechanistyczne wyjaśnienie procesu eolicznego.</p>\n<h4>Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktów</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie wystarczy |<br>| „Wiatry zachodnie są dominujące&quot; | Prawda, ale to tylko 1 pkt - brakuje wyjaśnienia mechanizmu czoła i ramion. |<br>| „Czoło skierowane na wschód bo wiatr wieje ze wschodu&quot; | Błąd - wiatr wieje z <strong>zachodu</strong>, przesuwa wydmę na <strong>wschód</strong>. Mylenie kierunku wiatru z kierunkiem przesuwania. |<br>| „Ramiona są na zachodzie, bo tam są drzewa&quot; | Zbyt ogólne i częściowo błędne - ważna jest wilgoć i utrwalenie roślinne <strong>samego piasku w ramionach</strong>, nie drzewa obok. |<br>| „Wydma jest zbudowana z różnych materiałów&quot; | Nie - piasek w czole i ramionach jest tego samego rodzaju; różnica to wilgotność i pokrywa roślinna. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie myl kierunku wiatru z kierunkiem ruchu wydmy. Wiatr wieje z zachodu → piasek przemieszcza się na wschód → czoło wysuwa się na <strong>wschód</strong>. To intuicyjnie może zmylić: wiatr zachodni = wydma przesuwa się na wschód (zgodnie z wiatrem).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Klucz CKE wymaga wyjaśnienia OBU części - czoła I ramion. Napisanie tylko o kierunku wiatru to maksymalnie 1 punkt. Bez wyjaśnienia roli wilgoci lub roślinności w spowalnianiu ramion - tracisz drugi punkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Wydma paraboliczna to NIE jest barchan. W barchanie ramiona są wysunięte do przodu (brak roślinności, pustynia). W wydmie parabolicznej jest odwrotnie - roślinność/wilgoć trzyma ramiona z tyłu. To częsty błąd przy pracy z mapą maturalną bez znajomości typologii wydm.</blockquote>"}]}