{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nNa mapie przedstawiono roczne sumy opadów atmosferycznych w Polsce. Literami A i B\noznaczono wybrane obszary.\nNa podstawie: A. Richling, K. Ostaszewska (red.), Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005.\nWyjaśnij - nawiązując do innego uwarunkowania niż odległość od Morza Bałtyckiego -\ndlaczego na obszarze oznaczonym na mapie literą A występuje inna roczna suma\nopadów atmosferycznych niż na obszarze B. W odpowiedzi odnieś się do obu\nobszarów.\n10.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXIV.6) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie\nklimatu […] w różnych regionach Polski.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obszarów A i B.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obszaru A lub B.\nalbo\n- podanie właściwego czynnika klimatotwórczego.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Obszar A leży w strefie cienia opadowego. Chmury deszczonośne, napływające\nz północnego zachodu, przyczyniają się do powstawania opadów na stokach wzgórz\nPojezierza Pomorskiego. Obszar B nie jest oddzielony od Morza Bałtyckiego barierą\norograficzną, więc opady są tam wyższe.\n- Obszar A ma rzeźbę mało zróżnicowaną / o małych deniwelacjach, która nie „zatrzymuje”\nchmur z opadami, przemieszczających się z kierunków północno-zachodnich. Na\nobszarze B występowanie wzgórz sprzyja kondensacji pary wodnej i - w konsekwencji -\nwystępowaniu opadów atmosferycznych.\n- Na obszarze A, z powodu jego równinnego ukształtowania, są utrudnione kondensacja\npary wodnej i powstawanie opadów orograficznych. Na obszarze B, wraz ze wzrostem\nwysokości n.p.m., roczna suma opadów atmosferycznych wzrasta.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **Obszar A** leży w strefie **cienia opadowego** — chmury deszczonośne napływające z północnego zachodu zatrzymują się na **wzgórzach Pojezierza Pomorskiego** i opady spadają na obszarze B. Obszar A ma rzeźbę **mało zróżnicowaną / równinną**, co utrudnia kondensację pary wodnej. **Obszar B** — nie jest oddzielony od Bałtyku barierą orograficzną → bezpośredni napływ wilgotnego powietrza znad morza + wzgórza Pojezierza wymuszają **opady orograficzne**. Wraz ze wzrostem n.p.m. roczna suma opadów wzrasta.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nMechanizm opadów orograficznych (od podstaw):\n1. Wilgotne powietrze znad morza napływa nad ląd.\n2. Napotyka wzniesienie (Pojezierze Pomorskie).\n3. Wymuszone wznoszenie powietrza → ekspansja adiabatyczna → schłodzenie.\n4. Para wodna kondensuje → chmury → opady na nawietrznej stronie wzgórz.\n5. Powietrze przechodzi grzbiet i opada po drugiej stronie → ogrzewanie adiabatyczne → brak opadów (cień opadowy).\n\nObszar B (Pojezierze): bezpośrednio za Bałtykiem, wzgórza są barierą orograficzną → wymuszone wznoszenie → wysokie opady.\n\nObszar A: leży za Pojezierzem (po stronie zawietrznej) → cień opadowy → niskie opady. Brak własnych wzniesień, więc nie wymusza ponownej kondensacji.\n\nKonstrukcja odpowiedzi na 2 pkt musi odnosić się do obu obszarów:\n- A: cień opadowy / mało zróżnicowana rzeźba.\n- B: bariera orograficzna wzgórz Pojezierza → opady orograficzne.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do obu obszarów.\n- 1 pkt — wyjaśnienie tylko jednego albo poprawny czynnik klimatotwórczy.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy typy opadów (atmosferycznych w klimatologii):\n- Orograficzne — wymuszone przez ukształtowanie (góry, wzgórza).\n- Konwekcyjne — od grzania powierzchni latem (burze popołudniowe).\n- Frontalne — przy zderzeniu mas powietrza ciepłego i zimnego (fronty atmosferyczne).\n\nW Polsce wszystkie trzy są aktywne, ale opady orograficzne dominują w pasie pojeziernym i górskim.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"klimaty Polski, cień opadowy, opady orograficzne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10. (0-2)<br>Na mapie przedstawiono roczne sumy opadów atmosferycznych w Polsce. Literami A i B<br>oznaczono wybrane obszary.<br>Na podstawie: A. Richling, K. Ostaszewska (red.), Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005.<br>Wyjaśnij - nawiązując do innego uwarunkowania niż odległość od Morza Bałtyckiego -<br>dlaczego na obszarze oznaczonym na mapie literą A występuje inna roczna suma<br>opadów atmosferycznych niż na obszarze B. W odpowiedzi odnieś się do obu<br>obszarów.<br>10.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali […]<br>regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk i współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map […]<br>tematycznych.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map […].<br>XIV.6) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie<br>klimatu […] w różnych regionach Polski.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obszarów A i B.<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obszaru A lub B.<br>albo</p>\n<ul><li>podanie właściwego czynnika klimatotwórczego.</li></ul>\n<p>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Obszar A leży w strefie cienia opadowego. Chmury deszczonośne, napływające</li></ul>\n<p>z północnego zachodu, przyczyniają się do powstawania opadów na stokach wzgórz<br>Pojezierza Pomorskiego. Obszar B nie jest oddzielony od Morza Bałtyckiego barierą<br>orograficzną, więc opady są tam wyższe.</p>\n<ul><li>Obszar A ma rzeźbę mało zróżnicowaną / o małych deniwelacjach, która nie „zatrzymuje”</li></ul>\n<p>chmur z opadami, przemieszczających się z kierunków północno-zachodnich. Na<br>obszarze B występowanie wzgórz sprzyja kondensacji pary wodnej i - w konsekwencji -<br>występowaniu opadów atmosferycznych.</p>\n<ul><li>Na obszarze A, z powodu jego równinnego ukształtowania, są utrudnione kondensacja</li></ul>\n<p>pary wodnej i powstawanie opadów orograficznych. Na obszarze B, wraz ze wzrostem<br>wysokości n.p.m., roczna suma opadów atmosferycznych wzrasta.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Obszar A</strong> leży w strefie <strong>cienia opadowego</strong> — chmury deszczonośne napływające z północnego zachodu zatrzymują się na <strong>wzgórzach Pojezierza Pomorskiego</strong> i opady spadają na obszarze B. Obszar A ma rzeźbę <strong>mało zróżnicowaną / równinną</strong>, co utrudnia kondensację pary wodnej. <strong>Obszar B</strong> — nie jest oddzielony od Bałtyku barierą orograficzną → bezpośredni napływ wilgotnego powietrza znad morza + wzgórza Pojezierza wymuszają <strong>opady orograficzne</strong>. Wraz ze wzrostem n.p.m. roczna suma opadów wzrasta.</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Mechanizm opadów orograficznych (od podstaw):</p>\n<ol><li>Wilgotne powietrze znad morza napływa nad ląd.</li><li>Napotyka wzniesienie (Pojezierze Pomorskie).</li><li>Wymuszone wznoszenie powietrza → ekspansja adiabatyczna → schłodzenie.</li><li>Para wodna kondensuje → chmury → opady na nawietrznej stronie wzgórz.</li><li>Powietrze przechodzi grzbiet i opada po drugiej stronie → ogrzewanie adiabatyczne → brak opadów (cień opadowy).</li></ol>\n<p>Obszar B (Pojezierze): bezpośrednio za Bałtykiem, wzgórza są barierą orograficzną → wymuszone wznoszenie → wysokie opady.</p>\n<p>Obszar A: leży za Pojezierzem (po stronie zawietrznej) → cień opadowy → niskie opady. Brak własnych wzniesień, więc nie wymusza ponownej kondensacji.</p>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi na 2 pkt musi odnosić się do obu obszarów:</p>\n<ul><li>A: cień opadowy / mało zróżnicowana rzeźba.</li><li>B: bariera orograficzna wzgórz Pojezierza → opady orograficzne.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do obu obszarów.</li><li>1 pkt — wyjaśnienie tylko jednego albo poprawny czynnik klimatotwórczy.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Trzy typy opadów (atmosferycznych w klimatologii):</p>\n<ul><li>Orograficzne — wymuszone przez ukształtowanie (góry, wzgórza).</li><li>Konwekcyjne — od grzania powierzchni latem (burze popołudniowe).</li><li>Frontalne — przy zderzeniu mas powietrza ciepłego i zimnego (fronty atmosferyczne).</li></ul>\n<p>W Polsce wszystkie trzy są aktywne, ale opady orograficzne dominują w pasie pojeziernym i górskim.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Czynnik uwarunkowania:</strong> rzeźba terenu (orografia).</p>\n<ul><li><strong>Obszar A</strong> (okolice Poznania) leży na równinnym terenie <strong>za barierą orograficzną</strong> Pojezierza Pomorskiego - w cieniu opadowym. Masy powietrza napływające z północnego zachodu oddają opady na stokach wzgórz pojeziernych i docierają do Wielkopolski już jako powietrze zubożone w wilgoć → niższe opady (ok. 500 mm).</li><li><strong>Obszar B</strong> (okolice Suwałk) leży na obszarze <strong>pagórkowatego Pojezierza Suwalskiego</strong>, który nie jest osłonięty żadną wcześniejszą barierą orograficzną od zachodu/północnego zachodu. Wzgórza morenowe wymuszają wznoszenie powietrza, co sprzyja kondensacji pary wodnej i powstawaniu opadów orograficznych → wyższe opady (ok. 600-700 mm).</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - cień opadowy i opady orograficzne</h4>\n<p><strong>Co odczytujemy z mapy:</strong></p>\n<ul><li>Izohiety (linie jednakowych opadów) pokazują, że obszar A (Wielkopolska) zamknięty jest poniżej izohiety 550 mm, podczas gdy obszar B (Suwalszczyzna) leży powyżej izohiety 600 mm.</li><li>Obszar A leży na południe i wschód od Pojezierza Pomorskiego; obszar B leży na pojezierzu bez takiej bariery po stronie nawietrznej.</li></ul>\n<p><strong>Krok 1 - zidentyfikuj dominujący kierunek napływu wilgotnych mas powietrza.</strong><br>Polska leży w strefie przeważających wiatrów zachodnich i północno-zachodnich. Wilgotne masy powietrza znad Atlantyku i Bałtyku napływają z kierunków <strong>NW i W</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2 - oceń, co dzieje się z powietrzem nad obszarem A.</strong><br>Na drodze mas powietrza ze strony NW stoi <strong>Pojezierze Pomorskie</strong> - pas wzgórz morenowych sięgających 100-200 m n.p.m. Powietrze wznosi się na stokach dowietrznych (zachodnich i północno-zachodnich), chłodzi adiabatycznie, para wodna skrapla się → <strong>opady orograficzne na Pojezierzu Pomorskim</strong>. Po przekroczeniu kulminacji powietrze opada, ogrzewa się, staje się suchsze. Obszar A (Wielkopolska) leży w <strong>cieniu opadowym</strong> - powietrze jest już odwodnione.</p>\n<p><strong>Krok 3 - oceń, co dzieje się z powietrzem nad obszarem B.</strong><br>Obszar B (Pojezierze Suwalskie) <strong>nie jest poprzedzony żadną wyraźną barierą orograficzną</strong> od strony napływu wilgotnych mas powietrza. Wilgotne powietrze dociera tu stosunkowo odwodnione. Co więcej, <strong>pagórkowate wzgórza morenowe Pojezierza Suwalskiego</strong> (160-270 m n.p.m.) wymuszają lokalne wznoszenie powietrza → sprzyja to kondensacji pary wodnej i powstawaniu <strong>opadów orograficznych in situ</strong>.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> Obszar A - deficyt opadów z powodu cienia opadowego za Pojezierzem Pomorskim. Obszar B - względna obfitość opadów ze względu na pagórkowatą rzeźbę sprzyjającą kondensacji.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację innych czynników</h4>\n<p>Zadanie każe pominąć odległość od Bałtyku - czyli nie możemy napisać &quot;A jest dalej od morza&quot;. Sprawdźmy, czy sam relief to wystarczające wyjaśnienie:</p>\n<ul><li><strong>Szerokość geograficzna</strong>: A i B leżą na zbliżonych szerokościach (52-54° N) → różnica w nasłonecznieniu/parowaniu minimalna → nie tłumaczy różnicy opadów.</li><li><strong>Kontynentalizm</strong>: Oba obszary mają zbliżony stopień kontynentalizmu → nie wyróżnia A względem B.</li><li><strong>Szata roślinna</strong>: nie jest czynnikiem klimatotwórczym na tym poziomie.</li></ul>\n<p><strong>Jedynym pozostałym czynnikiem</strong> (zgodnym z kluczem CKE) jest <strong>rzeźba terenu</strong>:</p>\n<ul><li>A: teren równinny → nie inicjuje wznoszenia → brak opadów orograficznych + cień za Pojezierzem Pomorskim.</li><li>B: teren pagórkowaty (pojezierze) → inicjuje wznoszenie → sprzyja kondensacji i opadom.</li></ul>\n<p>Weryfikacja jest jednoznaczna - orografia wyjaśnia obie anomalie.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie <strong>odwołujące się do obu obszarów A i B</strong>, z podaniem roli rzeźby terenu. Muszą pojawić się dwa odrębne wyjaśnienia: jedno dla A (cień opadowy / teren równinny bez możliwości kondensacji), drugie dla B (pagórkowatość / wzgórza morenowe sprzyjające kondensacji lub brak bariery orograficznej od strony nawietrznej).<br><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie odnoszące się <strong>tylko do obszaru A lub tylko do B</strong>, albo ogólne podanie właściwego czynnika (np. &quot;rzeźba terenu&quot;) bez rozwinięcia.<br><br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólnikowa (&quot;A ma mniej opadów bo jest dalej od morza&quot;), błędna, lub bez nawiązania do rzeźby terenu.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania dla obszaru A:</strong><br>- &quot;leży w cieniu opadowym Pojezierza Pomorskiego&quot;<br>- &quot;teren równinny nie &#x27;zatrzymuje&#x27; chmur&quot;<br>- &quot;brak wzgórz utrudnia kondensację pary wodnej&quot;<br>- &quot;opady orograficzne powstają już na Pojezierzu Pomorskim, nie docierając do A&quot;<br><br><strong>Akceptowane sformułowania dla obszaru B:</strong><br>- &quot;wzgórza morenowe sprzyjają kondensacji / opadom orograficznym&quot;<br>- &quot;brak bariery orograficznej od strony nawietrznej&quot;<br>- &quot;wraz ze wzrostem wysokości n.p.m. roczna suma opadów rośnie&quot;<br>- &quot;pagórkowata rzeźba inicjuje wznoszenie powietrza&quot;<br><br><strong>Wykluczone (0 pkt):</strong><br>- Samo stwierdzenie &quot;A jest dalej od morza&quot; (to zakazany czynnik)<br>- &quot;A ma gorszy klimat&quot; - zbyt ogólne<br>- Podanie jednego obszaru bez drugiego → max 1 pkt</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🏔️ <strong>Opady orograficzne</strong> - mechanizm: wilgotna masa powietrza napotyka barierę górską/wzgórza → wznosi się → chłodzi się adiabatycznie (ok. <strong>0,6 °C / 100 m</strong> w powietrzu wilgotnym) → osiąga punkt rosy → kondensacja → opady. Po przekroczeniu szczytu powietrze opada i ociepla się - <strong>efekt fenu/cienia opadowego</strong> po stronie zawietrznej.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Krainy geograficzne Polski:</strong> Obszar A - <strong>Nizina Wielkopolska</strong> (pas nizin środkowych), teren płaski, silnie przekształcony glacjalnie, dominuje wysoczyzna dennomorenowa. Obszar B - <strong>Pojezierze Suwalskie</strong> (pas pojezierzy), wzgórza czołowomorenowe 160-280 m n.p.m., duże deniwelacje na krótkich dystansach.</blockquote>\n<blockquote>🌧️ <strong>Rozkład opadów w Polsce</strong> (wiedza ogólna): najniższe opady mają Kujawy i środkowa Wielkopolska (ok. 450-500 mm), najwyższe - Tatry i Beskidy (&gt;1000 mm) oraz Sudety. Pojezierze Suwalskie i Mazurskie wyróżnia się wyraźnie wyższymi opadami niż centrum kraju właśnie z powodów orograficznych i braku cienia opadowego.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne wyjaśnienia są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Treść | Dlaczego błędna |<br>| Czynnik morski | &quot;A ma mniej opadów bo jest dalej od Bałtyku&quot; | <strong>Zakazane przez treść zadania</strong> - polecenie wprost mówi &quot;inne uwarunkowanie niż odległość od Morza Bałtyckiego&quot; |<br>| Temperatura | &quot;W B jest zimniej, więc więcej opadów&quot; | Temperatura wpływa na maksymalną zawartość pary wodnej, ale nie jest tu głównym czynnikiem różnicującym; nie tłumaczy mechanizmu |<br>| Lasy/roślinność | &quot;W B jest więcej lasów, więc więcej opadów&quot; | Lasy zwiększają parowanie lokalne, ale to czynnik drugorzędny, nie wymieniony w kluczu CKE |<br>| Szerokość geograficzna | &quot;B jest bardziej na północ, bliżej Bałtyku&quot; | Wraca do zakazanego czynnika odległości od morza; poza tym A i B mają podobną szerokość geograficzną |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 - zakazany czynnik:</strong> Uczniowie odruchowo piszą &quot;bo A jest dalej od morza&quot; - to właśnie czynnik, który polecenie wyklucza. Uważaj: sam fakt opisania odległości od morza innymi słowami (np. &quot;słabszy wpływ Bałtyku&quot;) też <strong>nie wystarczy</strong> do punktu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 - oba obszary w odpowiedzi:</strong> Za 2 punkty <strong>musisz napisać o obu obszarach</strong> (A i B). Wyjaśnienie tylko jednego z nich to maksymalnie 1 punkt. Użyj konstrukcji: &quot;Obszar A natomiast obszar B &quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 - mechanizm, nie tylko stwierdzenie:</strong> Nie wystarczy napisać &quot;A leży na nizinie, B na pojezierzu&quot;. Musisz wyjaśnić <strong>mechanizm</strong>: teren pagórkowaty → wznoszenie powietrza → kondensacja → opady (i odpowiednio dla cienia opadowego). Bez mechanizmu - ryzyko 1 pkt zamiast 2.</blockquote>"}]}