{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nNa wykresach przedstawiono miesięczne współczynniki przepływu (w %) w wybranym\nokresie XX w. dwóch rzek w Polsce. Wykres 1. odnosi się do punktu pomiarowego\npołożonego na Słupi wypływającej z Pojezierza Pomorskiego, a wykres 2. - do punktu\npomiarowego w górnym biegu Narwi na Nizinie Podlaskiej przed utworzeniem na tej rzece\nZbiornika Siemianowskiego. Współczynnik przepływu jest stosunkiem średniego\nmiesięcznego przepływu do średniego rocznego przepływu rzeki.\n1\n2\nNa podstawie: L. Starkel (red.), Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.\nWyjaśnij, dlaczego Słupia charakteryzowała się mniejszym zróżnicowaniem\nprzepływów niż Narew w okresie, z którego pochodzą pomiary przepływów tych rzek.\n0\n50\n100\n150\n200\n250\n300\nI\nII\nIII IV V VI VII VIII IX X XI XII\n0\n50\n100\n150\n200\n250\n300\nI\nII\nIII IV V VI VII VIII IX X XI XII\n11.\n0-1\n%\n%\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.2) Zdający rozpoznaje i opisuje cechy\nustrojów rzecznych na świecie.\nPoziom podstawowy\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nXIV.7) Zdający identyfikuje cechy sieci\nrzecznej Polski.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się krótszym okresem występowania / mniejszą\nmiąższością pokrywy śnieżnej, więc w niewielkim stopniu zaznacza się tam wiosenne\nwezbranie roztopowe.\n- Rozkład opadów atmosferycznych na Pojezierzu Pomorskim charakteryzuje się\nmniejszymi różnicami miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie\nPodlaskiej, więc wezbrania i niżówki są mniej widoczne.\n- Dorzecze Słupi charakteryzuje się obecnością jezior, więc ta rzeka ma mało\nzróżnicowane przepływy.\n- Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się dużą retencją dzięki dużej liczbie jezior /\nzagłębień bezodpływowych, więc rzeki tego obszaru mają wyrównane przepływy.\n- Rzeka Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego charakteryzowała się\nsilniejszymi wezbraniami roztopowymi, a przepływy Słupi są mało zróżnicowane.","solution":"Odpowiedź: Przykładowe wyjaśnienie: - Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się **krótszym okresem występowania / mniejszą miąższością pokrywy śnieżnej** → w niewielkim stopniu zaznacza się **wezbranie roztopowe**. - **Rozkład opadów** na Pojezierzu Pomorskim — mniejsze różnice miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie Podlaskiej → wezbrania i niżówki są mniej widoczne. - **Dorzecze Słupi** charakteryzuje się obecnością **jezior** → wyrównane przepływy. - Pojezierze Pomorskie — duża **retencja** dzięki liczbie jezior i zagłębień bezodpływowych. - Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego — **silniejsze wezbrania roztopowe**.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nUstrój rzeczny = sezonowy rozkład przepływów rzeki w ciągu roku. Zależy od:\n- Klimat (opady, śnieg, parowanie).\n- Retencja (jeziora, mokradła, las).\n- Ukształtowanie dorzecza.\n\nPojezierze Pomorskie (Słupia):\n- Liczne jeziora → duża retencja → wyrównane przepływy.\n- Wpływ Bałtyku → łagodniejsza zima → mniej śniegu → mniejsze wezbranie roztopowe wiosną.\n- Wyrównane opady przez cały rok (klimat morski).\n→ Ustrój wyrównany, niewielkie różnice sezonowe.\n\nNizina Podlaska (Narew):\n- Klimat bardziej kontynentalny → ostrzejsza zima, gruba pokrywa śnieżna.\n- Wezbranie roztopowe wiosną (silne).\n- Brak dużych jezior → mała retencja.\n→ Ustrój nieregularny, duże różnice między wiosną (wysokie stany) a latem (niżówki).\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymień co najmniej jedną cechę kontrastującą obie rzeki (retencja jeziorna, klimat, śnieg, wezbrania roztopowe).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie.\n\nPo co to umieć\n\nUstroje rzeczne w Polsce (podział uproszczony):\n- Śnieżno-deszczowy (większość Polski) — wezbranie wiosenne + letnie.\n- Wyrównany (Pojezierza) — jeziora wyrównują przepływy.\n- Górski (Karpaty, Sudety) — wezbrania od wiosny do jesieni od deszczu.\n\nCzynniki wpływające na ustrój: opady, śnieg, lesistość, jeziora, ukształtowanie. Każde z nich CKE może w zadaniu wykorzystać.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"ustroje rzeczne, Pojezierze Pomorskie vs Nizina Podlaska","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11. (0-1)<br>Na wykresach przedstawiono miesięczne współczynniki przepływu (w %) w wybranym<br>okresie XX w. dwóch rzek w Polsce. Wykres 1. odnosi się do punktu pomiarowego<br>położonego na Słupi wypływającej z Pojezierza Pomorskiego, a wykres 2. - do punktu<br>pomiarowego w górnym biegu Narwi na Nizinie Podlaskiej przed utworzeniem na tej rzece<br>Zbiornika Siemianowskiego. Współczynnik przepływu jest stosunkiem średniego<br>miesięcznego przepływu do średniego rocznego przepływu rzeki.<br>1<br>2<br>Na podstawie: L. Starkel (red.), Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.<br>Wyjaśnij, dlaczego Słupia charakteryzowała się mniejszym zróżnicowaniem<br>przepływów niż Narew w okresie, z którego pochodzą pomiary przepływów tych rzek.<br>0<br>50<br>100<br>150<br>200<br>250<br>300<br>I<br>II<br>III IV V VI VII VIII IX X XI XII<br>0<br>50<br>100<br>150<br>200<br>250<br>300<br>I<br>II<br>III IV V VI VII VIII IX X XI XII<br>11.<br>0-1<br>%<br>%<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali […]<br>regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>IV.2) Zdający rozpoznaje i opisuje cechy<br>ustrojów rzecznych na świecie.<br>Poziom podstawowy<br>I.4) Zdający interpretuje dane liczbowe<br>przedstawione w postaci […] wykresów.<br>XIV.7) Zdający identyfikuje cechy sieci<br>rzecznej Polski.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się krótszym okresem występowania / mniejszą</li></ul>\n<p>miąższością pokrywy śnieżnej, więc w niewielkim stopniu zaznacza się tam wiosenne<br>wezbranie roztopowe.</p>\n<ul><li>Rozkład opadów atmosferycznych na Pojezierzu Pomorskim charakteryzuje się</li></ul>\n<p>mniejszymi różnicami miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie<br>Podlaskiej, więc wezbrania i niżówki są mniej widoczne.</p>\n<ul><li>Dorzecze Słupi charakteryzuje się obecnością jezior, więc ta rzeka ma mało</li></ul>\n<p>zróżnicowane przepływy.</p>\n<ul><li>Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się dużą retencją dzięki dużej liczbie jezior /</li></ul>\n<p>zagłębień bezodpływowych, więc rzeki tego obszaru mają wyrównane przepływy.</p>\n<ul><li>Rzeka Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego charakteryzowała się</li></ul>\n<p>silniejszymi wezbraniami roztopowymi, a przepływy Słupi są mało zróżnicowane.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Przykładowe wyjaśnienie: - Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się <strong>krótszym okresem występowania / mniejszą miąższością pokrywy śnieżnej</strong> → w niewielkim stopniu zaznacza się <strong>wezbranie roztopowe</strong>. - <strong>Rozkład opadów</strong> na Pojezierzu Pomorskim — mniejsze różnice miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie Podlaskiej → wezbrania i niżówki są mniej widoczne. - <strong>Dorzecze Słupi</strong> charakteryzuje się obecnością <strong>jezior</strong> → wyrównane przepływy. - Pojezierze Pomorskie — duża <strong>retencja</strong> dzięki liczbie jezior i zagłębień bezodpływowych. - Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego — <strong>silniejsze wezbrania roztopowe</strong>.</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Ustrój rzeczny = sezonowy rozkład przepływów rzeki w ciągu roku. Zależy od:</p>\n<ul><li>Klimat (opady, śnieg, parowanie).</li><li>Retencja (jeziora, mokradła, las).</li><li>Ukształtowanie dorzecza.</li></ul>\n<p>Pojezierze Pomorskie (Słupia):</p>\n<ul><li>Liczne jeziora → duża retencja → wyrównane przepływy.</li><li>Wpływ Bałtyku → łagodniejsza zima → mniej śniegu → mniejsze wezbranie roztopowe wiosną.</li><li>Wyrównane opady przez cały rok (klimat morski).</li></ul>\n<p>→ Ustrój wyrównany, niewielkie różnice sezonowe.</p>\n<p>Nizina Podlaska (Narew):</p>\n<ul><li>Klimat bardziej kontynentalny → ostrzejsza zima, gruba pokrywa śnieżna.</li><li>Wezbranie roztopowe wiosną (silne).</li><li>Brak dużych jezior → mała retencja.</li></ul>\n<p>→ Ustrój nieregularny, duże różnice między wiosną (wysokie stany) a latem (niżówki).</p>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymień co najmniej jedną cechę kontrastującą obie rzeki (retencja jeziorna, klimat, śnieg, wezbrania roztopowe).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne wyjaśnienie.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Ustroje rzeczne w Polsce (podział uproszczony):</p>\n<ul><li>Śnieżno-deszczowy (większość Polski) — wezbranie wiosenne + letnie.</li><li>Wyrównany (Pojezierza) — jeziora wyrównują przepływy.</li><li>Górski (Karpaty, Sudety) — wezbrania od wiosny do jesieni od deszczu.</li></ul>\n<p>Czynniki wpływające na ustrój: opady, śnieg, lesistość, jeziora, ukształtowanie. Każde z nich CKE może w zadaniu wykorzystać.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Słupia wykazywała mniejsze zróżnicowanie przepływów niż Narew głównie z dwóch powodów: <strong>obecności licznych jezior w dorzeczu</strong> (retencja jeziorna na Pojezierzu Pomorskim) oraz <strong>łagodniejszego, bardziej morskiego klimatu</strong> (słabsze wezbrania roztopowe, bardziej równomierny rozkład opadów).</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza czynników retencji i klimatu</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Odczyt z wykresów:</strong><br>Z wykresu 1 (Słupia) widać stabilne współczynniki przepływu w przedziale ok. 85-115% - brak wyraźnego piku. Wykres 2 (Narew) pokazuje gwałtowne wezbranie wiosenne w marcu-kwietniu (~270%), a następnie niżówki letnie i jesienne (~40-60%). To ogromna amplituda sezonowa.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Dlaczego Słupia jest tak wyrównana?</strong></p>\n<p><strong>Argument 1 - Retencja jeziorna:</strong><br>Pojezierze Pomorskie to obszar intensywnego zlodowacenia, który pozostawił setki jezior. Jeziora pełnią rolę <strong>naturalnych zbiorników retencyjnych</strong> - gromadzą wodę w okresach wysokich opadów lub roztopów i oddają ją powoli w okresach suszy. Słupia przepływa przez te jeziora lub pobiera ich odpływ, co znacznie wygładza przepływy. Na Nizinie Podlaskiej jezior jest nieporównywalnie mniej.</p>\n<p><strong>Argument 2 - Klimat morski vs. kontynentalny:</strong><br>Pojezierze Pomorskie leży blisko Bałtyku → klimat <strong>bardziej morski</strong> (typ Cfb): zimy łagodne, mało śniegu, pokrywa śnieżna krótkotrwała i cienka. <strong>Wiosenne wezbranie roztopowe jest przez to słabe lub prawie niewidoczne</strong> - niewiele śniegu do stopienia.</p>\n<p>Nizina Podlaska leży dalej od morza → klimat <strong>bardziej kontynentalny</strong>: zimy mroźniejsze, trwała pokrywa śnieżna przez kilka miesięcy. Roztopy w marcu-kwietniu dostarczają naraz ogromnej ilości wody → charakterystyczny wysoki pik przepływu Narwi (~270%).</p>\n<p><strong>Argument 3 - Równomierniejszy rozkład opadów:</strong><br>Na Pojezierzu Pomorskim różnice między miesięcznymi sumami opadów (lato vs. zima) są mniejsze niż na Nizinie Podlaskiej. Brak wyraźnej pory deszczowej i suchej → brak silnych wezbrań deszczowych i głębokich niżówek.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong><br>Słupia ma wyrównany reżim ze względu na <strong>duże jeziors = naturalna retencja</strong> + <strong>mniejszy zapas śniegu = słabsze roztopy wiosenne</strong>. Narew (przed budową Zbiornika Siemianowskiego) miała reżim typowo <strong>śnieżny</strong> z wyraźnym pikiem wiosennym i głębokimi niżówkami letnimi.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez typ reżimu rzek</h4>\n<p>Korzystam z typologii reżimów rzek:</p>\n<ul><li><strong>Narew (Nizina Podlaska)</strong>: reżim <strong>śnieżny</strong> - dominacja odpływu wiosennego z topnienia pokrywy śnieżnej; latem i jesienią rzeka ma niżówkę. To typowy reżim rzek polskich nizin wschodnich.</li><li><strong>Słupia (Pojezierze Pomorskie)</strong>: reżim <strong>deszczowo-śnieżny z retencją jeziorną</strong> - morski charakter klimatu ogranicza wezbranie roztopowe; jeziora &quot;buforują&quot; przepływ. Wynik: małe zróżnicowanie sezonowe.</li></ul>\n<p>Obie rzeki mają reżim umiarkowany, ale <em>stopień kontynentalności klimatu</em> i <em>obecność jezior</em> decydują o tym, że Słupia jest znacznie bardziej wyrównana.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie odwołujące się do PRZYCZYNY + SKUTKU. Akceptowane jest wyjaśnienie przez DOWOLNY z poniższych mechanizmów (wystarczy jeden dobrze uzasadniony):<br>- Mniejsza/krótsza pokrywa śnieżna na Pojezierzu Pomorskim → słabsze wezbranie roztopowe wiosną<br>- Bardziej równomierny rozkład opadów na Pojezierzu Pomorskim (klimat morski) → mniejsze wezbrania i niżówki<br>- Obecność jezior w dorzeczu Słupi → naturalna retencja jeziorna → wyrównane przepływy<br>- Duża retencja (jeziora, zagłębienia bezodpływowe) na Pojezierzu Pomorskim → wyrównane przepływy Słupi<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólnikowa bez mechanizmu przyczynowo-skutkowego (np. &quot;bo mają inny klimat&quot; bez wyjaśnienia jak klimat wpływa na przepływ); błędna odpowiedź.<br><br><strong>Kluczowe:</strong> musisz napisać <strong>co jest przyczyną</strong> (klimat morski / jeziora / mała pokrywa śnieżna) ORAZ <strong>dlaczego to powoduje</strong> wyrównanie przepływu. Sam fakt &quot;jest inny klimat&quot; to 0 pkt.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> &quot;mniejszy zapas wody w śniegu&quot;, &quot;krótsza zalegająca pokrywa śnieżna&quot;, &quot;duże jeziora buforują odpływ&quot;, &quot;rzeka przepływa przez jeziora&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> samo stwierdzenie różnicy bez wyjaśnienia mechanizmu; mylenie Pojezierza Pomorskiego z Mazurskim jako przyczyna.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Typ reżimu rzek:</strong><br>- Reżim <strong>śnieżny</strong> (Narew): max przepływu wiosną (III-V) - topnienie pokrywy śnieżnej nagromadzonej przez kilka miesięcy zimy kontynentalnej. Charakterystyczny dla rzek wschodniej i środkowej Polski.<br>- Reżim <strong>deszczowo-śnieżny z wyrównaniem jeziornym</strong> (Słupia): morski klimat → słaby zapis wiosenny; jeziora buforują falę.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Klimatologia - kontynentalność vs. morskość:</strong><br>Im dalej od oceanu / im bliżej kontynentu → większa amplituda temperatury rocznej → dłuższa, mroźniejsza zima → większa pokrywa śnieżna → gwałtowniejsze roztopy. Pojezierze Pomorskie leży ~100-150 km od Bałtyku; Nizina Podlaska jest wyraźnie głębiej w kontynencie.</blockquote>\n<blockquote>💧 <strong>Retencja jeziorna:</strong><br>Jezioro w zlewni działa jak bufor: przy nadmiarze wody napełnia się, przy niedoborze oddaje zgromadzone zasoby. Efekt: łagodniejszy hydrogramm rzeki poniżej jeziora. Pojezierze Pomorskie ma ok. 500-1000 jezior; Nizina Podlaska - nieporównywalnie mniej.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy mechanizm geograficzny opisany słownie.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie wystarczy napisać &quot;Pojezierze Pomorskie ma jeziora, więc przepływ jest wyrównany&quot; - trzeba dodać MECHANIZM: &quot;jeziora pełnią rolę naturalnych zbiorników retencyjnych, gromadząc wodę przy nadmiarze i oddając ją przy niedoborze&quot;. Bez mechanizmu to 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie myl Pojezierza Pomorskiego z Mazurskim - oba mają jeziora, ale w tym zadaniu kluczowy jest KLIMAT (morski na Pomorzu vs. kontynentalny na Podlasiu). Obu argumentów (jeziora + klimat) możesz użyć, ale każdy osobno wystarczy na 1 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Zadanie dotyczy okresu PRZED budową Zbiornika Siemianowskiego na Narwi - to ważne, bo klucz CKE wprost zaznacza, że Narew bez zbiornika miała naturalne silne wezbrania. Nie odwołuj się do Zbiornika Siemianowskiego jako przyczyny wyrównania Narwi - on jeszcze nie istniał w analizowanym okresie.</blockquote>"}]}