{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-2)\nPoniżej zamieszczono reprodukcję wybranego dzieła sztuki przedstawiającego krajobraz\nTatr Wysokich.\nStanisław Gałek, Morskie Oko\nNa podstawie: www.scianatatr.pl\nUzupełnij tabelę. Wpisz nazwy dwóch form rzeźby, które są charakterystyczne dla\nobszaru przedstawionego na obrazie, oraz podaj ich genezę. Nazwy form dobierz\nz podanych poniżej.\nkocioł lodowcowy ostaniec krasowy pradolina stożek piargowy\nLp.\nNazwa formy rzeźby\nGeneza formy rzeźby\n(wpisz: akumulacyjna albo erozyjna)\n1.\n2.\n12.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej […].\n6. Integrowanie wiedzy przyrodniczej […]\ni humanistycznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nV.4) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia fizycznego […] oraz opisuje\nprodukty i formy powstałe w wyniku tych\nprocesów.\nV.5) Zdający wykazuje wpływ czynników\nprzyrodniczych […] na grawitacyjne ruchy\nmasowe […].\nXIV.1) Zdający […] na podstawie\nmateriałów źródłowych […] wyróżnia główne\ncechy wybranych krajobrazów w Polsce:\ngórski[ego] ponad granicą lasu [ ].\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności rzek, wiatru,\nlodowców, lądolodu i mórz oraz wietrzenia.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy w tabeli.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie jednego wiersza albo kolumny z nazwą formy rzeźby w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nNazwa formy rzeźby\nGeneza formy rzeźby\nkocioł lodowcowy\nerozyjna\nstożek piargowy\nakumulacyjna\nalbo\nNazwa formy rzeźby\nGeneza formy rzeźby\nstożek piargowy\nakumulacyjna\nkocioł lodowcowy\nerozyjna\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | Nazwa formy rzeźby | Geneza | |---|---| | **kocioł lodowcowy** | erozyjna | | **stożek piargowy** | akumulacyjna |\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nDwie kategorie procesów rzeźbotwórczych:\n- Erozyjne — niszczenie / zdzieranie / wycinanie powierzchni przez wodę, lód, wiatr.\n- Akumulacyjne — osadzanie / nadbudowywanie materiału (piasek, żwir, gleba, lód).\n\nFormy w krajobrazie górskim (typowe na maturze):\n\nForma | Geneza | Mechanizm\nKocioł lodowcowy (cyrk) | erozyjna | Lodowiec żłobi wgłębienie w stoku.\nStożek piargowy | akumulacyjna | Piargi (luźne odłamki skalne) osypują się ze stoku i tworzą stożek u jego podnóża.\nMorena | akumulacyjna | Materiał niesiony przez lodowiec.\nDolina U-kształtna | erozyjna | Lodowiec poszerza i pogłębia dolinę.\nŻleb | erozyjna | Erozja wodna i grawitacyjna w wąwozie.\n\nUzupełnij tabelę:\n- Kocioł lodowcowy → erozyjna (lodowiec wycina wnękę).\n- Stożek piargowy → akumulacyjna (osypywanie się luźnego materiału).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — uzupełnienie obu wierszy.\n- 1 pkt — jeden wiersz albo sama kolumna z nazwą formy rzeźby.\n\nPo co to umieć\n\nRozróżnianie erozji vs akumulacji jest podstawą geomorfologii:\n- Erozja: lodowiec żłobi → kocioł, U-dolina; rzeka żłobi → V-dolina, wąwóz; wiatr żłobi → grzyb skalny.\n- Akumulacja: lodowiec składa → morena; rzeka składa → delta, mada; wiatr składa → wydma; grawitacja składa → stożek piargowy.\n\nPamiętaj parę przyczyna→skutek dla każdej formy.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"formy glacjalne i grawitacyjne, kocioł lodowcowy, stożek piargowy","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12. (0-2)<br>Poniżej zamieszczono reprodukcję wybranego dzieła sztuki przedstawiającego krajobraz<br>Tatr Wysokich.<br>Stanisław Gałek, Morskie Oko<br>Na podstawie: www.scianatatr.pl<br>Uzupełnij tabelę. Wpisz nazwy dwóch form rzeźby, które są charakterystyczne dla<br>obszaru przedstawionego na obrazie, oraz podaj ich genezę. Nazwy form dobierz<br>z podanych poniżej.<br>kocioł lodowcowy ostaniec krasowy pradolina stożek piargowy<br>Lp.<br>Nazwa formy rzeźby<br>Geneza formy rzeźby<br>(wpisz: akumulacyjna albo erozyjna)<br>1.<br>2.<br>12.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 12. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali<br>lokalnej […].</p>\n<ol><li>Integrowanie wiedzy przyrodniczej […]</li></ol>\n<p>i humanistycznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>Poziom rozszerzony<br>V.4) Zdający charakteryzuje zjawiska<br>wietrzenia fizycznego […] oraz opisuje<br>produkty i formy powstałe w wyniku tych<br>procesów.<br>V.5) Zdający wykazuje wpływ czynników<br>przyrodniczych […] na grawitacyjne ruchy<br>masowe […].<br>XIV.1) Zdający […] na podstawie<br>materiałów źródłowych […] wyróżnia główne<br>cechy wybranych krajobrazów w Polsce:<br>górski[ego] ponad granicą lasu [ ].<br>Poziom podstawowy<br>V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi<br>(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki<br>rzeźbotwórczej działalności rzek, wiatru,<br>lodowców, lądolodu i mórz oraz wietrzenia.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy w tabeli.<br>1 pkt - poprawne uzupełnienie jednego wiersza albo kolumny z nazwą formy rzeźby w tabeli.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Rozwiązanie<br>Nazwa formy rzeźby<br>Geneza formy rzeźby<br>kocioł lodowcowy<br>erozyjna<br>stożek piargowy<br>akumulacyjna<br>albo<br>Nazwa formy rzeźby<br>Geneza formy rzeźby<br>stożek piargowy<br>akumulacyjna<br>kocioł lodowcowy<br>erozyjna<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: | Nazwa formy rzeźby | Geneza | |---|---| | <strong>kocioł lodowcowy</strong> | erozyjna | | <strong>stożek piargowy</strong> | akumulacyjna |</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Dwie kategorie procesów rzeźbotwórczych:</p>\n<ul><li>Erozyjne — niszczenie / zdzieranie / wycinanie powierzchni przez wodę, lód, wiatr.</li><li>Akumulacyjne — osadzanie / nadbudowywanie materiału (piasek, żwir, gleba, lód).</li></ul>\n<p>Formy w krajobrazie górskim (typowe na maturze):</p>\n<p>Forma | Geneza | Mechanizm<br>Kocioł lodowcowy (cyrk) | erozyjna | Lodowiec żłobi wgłębienie w stoku.<br>Stożek piargowy | akumulacyjna | Piargi (luźne odłamki skalne) osypują się ze stoku i tworzą stożek u jego podnóża.<br>Morena | akumulacyjna | Materiał niesiony przez lodowiec.<br>Dolina U-kształtna | erozyjna | Lodowiec poszerza i pogłębia dolinę.<br>Żleb | erozyjna | Erozja wodna i grawitacyjna w wąwozie.</p>\n<p>Uzupełnij tabelę:</p>\n<ul><li>Kocioł lodowcowy → erozyjna (lodowiec wycina wnękę).</li><li>Stożek piargowy → akumulacyjna (osypywanie się luźnego materiału).</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — uzupełnienie obu wierszy.</li><li>1 pkt — jeden wiersz albo sama kolumna z nazwą formy rzeźby.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Rozróżnianie erozji vs akumulacji jest podstawą geomorfologii:</p>\n<ul><li>Erozja: lodowiec żłobi → kocioł, U-dolina; rzeka żłobi → V-dolina, wąwóz; wiatr żłobi → grzyb skalny.</li><li>Akumulacja: lodowiec składa → morena; rzeka składa → delta, mada; wiatr składa → wydma; grawitacja składa → stożek piargowy.</li></ul>\n<p>Pamiętaj parę przyczyna→skutek dla każdej formy.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Lp. | Nazwa formy rzeźby | Geneza formy rzeźby |<br>| 1. | kocioł lodowcowy | erozyjna |<br>| 2. | stożek piargowy | akumulacyjna |</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza obrazu i wiedza o rzeźbie glacjalnej Tatr</h4>\n<p>Obraz Stanisława Gałka przedstawia <strong>Morskie Oko</strong> - jezioro polodowcowe leżące w Tatrach Wysokich, otoczone stromymi, urwistymi ścianami granitowych szczytów.</p>\n<p><strong>Krok 1 - identyfikacja form na obrazie:</strong></p>\n<p>Widoczne są dwie charakterystyczne formy:</p>\n<ol><li><strong>Kocioł lodowcowy (cyrk lodowcowy)</strong> - zagłębienie w zboczu górskim o kształcie amfiteatru, w którym dawniej zbierał się lodowiec górski. Morskie Oko leży właśnie w dnie kotła lodowcowego. Strome ściany skalne wokół jeziora to klasyczny przykład tej formy.</li></ol>\n<ol><li><strong>Stożek piargowy</strong> - klino-stożkowate nagromadzenie luźnych okruchów skalnych (piargu) u podnóża stromych ścian. Na obrazie widoczne są szarawe osypy gruzu skalnego u podstawy urwisk.</li></ol>\n<p><strong>Krok 2 - określenie genezy:</strong></p>\n<ul><li><strong>Kocioł lodowcowy → geneza erozyjna.</strong> Lodowiec i lód przetwarzał skałę podłoża, wykuwając (eksaracją) zagłębienie w zboczu. To proces usuwania materiału skalnego.</li></ul>\n<ul><li><strong>Stożek piargowy → geneza akumulacyjna.</strong> Luźne okruchy skalne (piarg) odpadają ze ścian pod wpływem wietrzenia mrozowego, staczają się i gromadzą u podnóża zbocza. To proces nagromadzenia (akumulacji) materiału.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - odrzucenie form niepasujących:</strong></p>\n<ul><li><strong>Ostaniec krasowy</strong> - forma krasowa (rozpuszczanie wapieni). Tatry Wysokie zbudowane są ze <strong>skał metamorficznych i magmowych (granit, gnejs)</strong>, nie z wapieni. Ostańce krasowe nie występują w krajobrazie Morskiego Oka.</li><li><strong>Pradolina</strong> - szeroka dolina wytopiskowa na nizinach, po której odpływały wody roztopowe z lądolodu. Krajobraz wysokogórski Tatr to nie obszar pradolin.</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację</h4>\n<p>Mamy do wyboru 4 nazwy. Odrzucamy 2, które <strong>nie pasują</strong> do środowiska wysokogórskiego Tatr Wysokich:</p>\n<p>| Forma | Pasuje do Tatr Wysokich? | Dlaczego NIE / TAK |<br>| kocioł lodowcowy | ✅ TAK | Tatry były zlodowacone; cyrki lodowcowe typowe dla Tatr Wysokich |<br>| ostaniec krasowy | ❌ NIE | Kras → wapień; Tatry Wysokie → granit, gnejs |<br>| pradolina | ❌ NIE | Forma nizinna, efekt lądolodu skandynawskiego, nie glacjacji górskiej |<br>| stożek piargowy | ✅ TAK | Strefy peryglacjalne Tatr; wietrzenie mrozowe + grawitacyjny opad okruchów |</p>\n<p>Zostają: <strong>kocioł lodowcowy</strong> i <strong>stożek piargowy</strong> - obie formy doskonale widoczne w krajobrazie Morskiego Oka.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne uzupełnienie <strong>obu</strong> wierszy tabeli: nazwa formy + poprawna geneza (kocioł lodowcowy → erozyjna; stożek piargowy → akumulacyjna)<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne uzupełnienie <strong>jednego</strong> wiersza (nazwa + geneza) <strong>albo</strong> poprawne wpisanie <strong>tylko nazw</strong> obu form (bez genezy albo z błędną genezą)<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niekompletna lub błędna, np. wpisanie ostańca krasowego lub pradoliny<br><br><strong>Akceptowane:</strong> kolejność wierszy 1. i 2. jest dowolna - możesz wpisać stożek piargowy jako pierwszy, kocioł jako drugi; ważne jest poprawne powiązanie nazwy z genezą.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> &quot;cyrk lodowcowy&quot; zamiast &quot;kocioł lodowcowy&quot; - sprawdź, czy klucz akceptuje synonim; bezpieczniej użyć nazwy z listy.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🏔️ <strong>Formy glacjalne - rzeźba polodowcowa gór (Tatry Wysokie):</strong><br>- <strong>Kocioł lodowcowy (cyrk)</strong> - zagłębienie wykute przez lodowiec górski. Geneza: <strong>erozyjna</strong> (eksaracja = żłobienie podłoża przez lodowiec). Dno często zajęte przez jezioro cyrku (np. Morskie Oko, Czarny Staw pod Rysami).<br>- <strong>Stożek piargowy</strong> - nagromadzenie gruzu skalnego u podnóża urwisk. Geneza: <strong>akumulacyjna</strong> (opad okruchów z wietrzenia mrozowego + grawitacja). Typowy dla stref peryglacjalnych wysokich gór.</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Budowa geologiczna Tatr:</strong><br>- Tatry Wysokie - granity i gnejsy (rdzeń krystaliczny).<br>- Tatry Zachodnie - wapienie i dolomity (kras obecny tam, nie w Wysokich).<br>- To dlatego ostaniec krasowy <strong>nie pasuje</strong> do obszaru Morskiego Oka.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Forma | Dlaczego błędna |<br>| <strong>ostaniec krasowy</strong> | Kras wymaga skał węglanowych (wapień, dolomit). Tatry Wysokie zbudowane z granitu - kras tu nie zachodzi. Ostańce krasowe to formy Jury Krakowsko-Częstochowskiej lub Tatr Zachodnich. |<br>| <strong>pradolina</strong> | Forma charakterystyczna dla nizin, związana z odpływem wód roztopowych lądolodu skandynawskiego wzdłuż czoła zlodowacenia. Nie występuje w strefie wysokogórskiej. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie mylić <strong>kras</strong> z <strong>glacjałem</strong> - obydwa mogą tworzyć zagłębienia, ale mechanizm jest zupełnie inny. Kocioł lodowcowy = erozja lodowcowa; lej krasowy = erozja chemiczna (rozpuszczanie). Morskie Oko to kocioł, NIE forma krasowa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Geneza form - wiele uczniów myli akumulacyjną z erozyjną. Proste reguły: <strong>erozyjna</strong> = materiał został zabrany / wyżłobiony; <strong>akumulacyjna</strong> = materiał został nagromadzony / osadzony. Kocioł = skała wyżłobiona → erozyjna. Stożek piargowy = gruz usypany → akumulacyjna.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Używaj <strong>dokładnie nazw z listy</strong> podanej w zadaniu. Jeśli w zestawie jest &quot;kocioł lodowcowy&quot;, nie wpisuj &quot;cyrk lodowcowy&quot; - klucz może nie akceptować synonimów.</blockquote>"}]}