{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nPodaj wiek względny warstwy X w stosunku do wieku uskoków U1 i U2\nprzedstawionych na fotografii.\n13.1.\n0-1\n13.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nV.1) Zdający rozumie zasady ustalania\nwieku względnego […] skał oraz wydarzeń\ngeologicznych.\nV.9) Zdający analizuje fotografię odkrywki\ngeologicznej i wnioskuje na jej podstawie\no przeszłości geologicznej obszaru.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nWarstwa X jest starsza od uskoków.","solution":"— **Warstwa X jest starsza od uskoków** (uskoki przecinają warstwę X → musiała istnieć przed dyslokacją).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":"geologia, fotografia odkrywki, wiek względny skał","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13.2. (0-1)
Podaj wiek względny warstwy X w stosunku do wieku uskoków U1 i U2
przedstawionych na fotografii.
13.1.
0-1
13.2.
0-1
MGEP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 13.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Poziom rozszerzony
I. Wiedza geograficzna

\n
  1. Rozumienie specjalistycznych pojęć
\n

i posługiwanie się terminami
geograficznymi.
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce

\n
  1. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk
\n

i procesów geograficznych […].
Poziom rozszerzony
V.1) Zdający rozumie zasady ustalania
wieku względnego […] skał oraz wydarzeń
geologicznych.
V.9) Zdający analizuje fotografię odkrywki
geologicznej i wnioskuje na jej podstawie
o przeszłości geologicznej obszaru.
Zasady oceniania
1 pkt - poprawna odpowiedź.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowa odpowiedź
Warstwa X jest starsza od uskoków.

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

— Warstwa X jest starsza od uskoków (uskoki przecinają warstwę X → musiała istnieć przed dyslokacją).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Warstwa X jest starsza od uskoków U₁ i U₂.

\n

Sposób 1 - Zasada przecinania się (cross-cutting relationships)

\n

W geologii względne datowanie skał i struktur tektonicznych opiera się na kilku podstawowych zasadach stratygraficznych. Kluczowa tu jest zasada przecinania się:

\n
Struktura geologiczna (np. uskok, żyła magmowa) jest zawsze młodsza od warstw, które przecina.
\n

Tok rozumowania krok po kroku:

\n
  1. Obserwacja z fotografii: uskoki U₁ i U₂ przecinają warstwę X - ich płaszczyzny uskokowe widocznie przerywają ciągłość tej warstwy.
  2. Zastosowanie zasady: skoro uskoki przecinają warstwę X, to uskoki powstały po jej utworzeniu.
  3. Wniosek: warstwa X jest starsza od uskoków (uskoki są młodsze od warstwy X).
\n

Innymi słowy: najpierw musiała istnieć warstwa X (akumulacja osadów → lityfikacja), a dopiero później naprężenia tektoniczne spowodowały powstanie uskoków U₁ i U₂, które tę warstwę rozcinają.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez zasadę superpozycji i deformacji

\n

Alternatywny tok myślenia jako weryfikacja:

\n\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za stwierdzenie, że warstwa X jest starsza od uskoków U₁ i U₂ (lub: uskoki są młodsze od warstwy X)
- 0 pkt - za odpowiedź odwrotną, niepełną lub ogólnikową bez wskazania relacji starszy/młodszy
\n
Akceptowane warianty: "Warstwa X jest starsza od uskoków", "Uskoki U₁ i U₂ są młodsze od warstwy X", "Warstwa X powstała przed uskokami"

Wykluczone: sama nazwa zasady bez sformułowania relacji wiekowej; odpowiedź "warstwa X jest młodsza" - błąd merytoryczny
\n

Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:
Wystarczy jedno zdanie z wyraźnym określeniem relacji: starsza / młodsza. Uzasadnienie (zasada przecinania) nie jest wymagane przez klucz, ale dobrze je podać dla pewności.

\n

Wzory i referencje

\n
🪨 Zasada przecinania się (ang. cross-cutting relationships, Hutton/Playfair):
Każda struktura geologiczna (uskok, żyła, intruzja) jest młodsza od wszystkich warstw, które przecina. Zasada ta stanowi jeden z fundamentów stratygrafii i geologii historycznej.
\n
📐 Zasada superpozycji (Steno, 1669): W nienaruszonym profilu warstwy leżące niżej są starsze od warstw wyżej leżących. Stosowana łącznie z zasadą przecinania się pozwala odtworzyć kolejność zdarzeń geologicznych.
\n
🌍 Uskoki to nieciągłości w skałach, wzdłuż których nastąpiło przemieszczenie. Wyróżnia się uskoki normalne (naprężenia rozciągające), odwrócone (ściskające) i przesuwcze. Wszystkie są deformacjami wtórnymi - powstają po lityfikacji skał.
\n

W tym zadaniu nie są potrzebne wzory matematyczne - wystarczy wiedza z geologii historycznej i stratygrafii (dział geomorfologii na poziomie matury rozszerzonej).

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędna odpowiedź | Treść | Dlaczego błędna |
| Odwrócona relacja | "Warstwa X jest młodsza od uskoków" | Narusza zasadę przecinania się - uskok może przeciąć tylko to, co już istnieje |
| Brak relacji | "Warstwa X i uskoki powstały jednocześnie" | Niemożliwe - uskok jest zawsze deformacją nałożoną na istniejące skały |
| Odpowiedź niepełna | "Warstwa X jest stara" | Nie podaje relacji w stosunku do uskoków - zadanie pyta o wiek WZGLĘDNY |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Uczniowie często mylą "wiek bezwzględny" (w latach) z "wiekiem względnym" (starszy/młodszy). W tym zadaniu chodzi wyłącznie o kolejność: co powstało pierwsze. Nie trzeba podawać żadnych liczb.
\n
⚠️ Uwaga: Zasada przecinania się dotyczy KAŻDEJ struktury przecinającej - uskoku, żyły, intruzji magmowej. Jeśli coś przecina warstwę → jest od niej młodsze. To żelazna reguła.
\n
⚠️ Uwaga: Nie myl warstwy X z materiałem wypełniającym szczeliny uskokowe (gouge, brekcja uskokowa) - to osobna kwestia, tu pytamy o samą warstwę skalną przeciętą przez uskoki.
"}]}