{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-2)\nNa fotografii przedstawiono jedną ze skał występujących w Polsce.\nPodaj nazwę przedstawionej skały, a następnie wyjaśnij, jak dochodzi do jej\npowstawania. Nazwę skały wybierz spośród podanych poniżej.\nbazalt gnejs granit łupek\nSkała:\nWyjaśnienie:\n14.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.3) Zdający […] przedstawia genezę skał\nmagmowych […].\nPoziom podstawowy\nV.4) Zdający rozpoznaje wybrane rodzaje\nskał […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna nazwa skały i poprawne wyjaśnienie uwzględniające magmową genezę.\n1 pkt - poprawna nazwa skały albo poprawne wyjaśnienie uwzględniające magmową\ngenezę.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\ngranit\nPrzykładowe wyjaśnienie:\nSkała powstaje w wyniku zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod\npowierzchnią Ziemi, w warunkach, w których zachodzi powolna krystalizacja minerałów,\ndzięki czemu powstaje skała jawnokrystaliczna.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **Nazwa skały: granit** **Wyjaśnienie:** Skała powstaje w wyniku **zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod powierzchnią Ziemi**. Warunki głębinowe — **powolna krystalizacja minerałów** — dają skałę **jawnokrystaliczną** (z wyraźnie widocznymi ziarnami: kwarc, skaleń, mika).\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nKlasyfikacja skał magmowych:\n\nTyp | Gdzie powstaje | Cecha | Przykład\nGłębinowa (plutoniczna) | głęboko pod powierzchnią | jawnokrystaliczna (widoczne ziarna) | granit, sjenit, gabro\nWylewna (wulkaniczna) | na powierzchni Ziemi | drobnokrystaliczna lub szklista | bazalt, andezyt, ryolit\nHipoabysalna | płytko pod powierzchnią | mieszana struktura | dolerit\n\nSkała głębinowa = granit (najbardziej znany). Wyróżniki:\n- Jawnokrystaliczność — gołym okiem widać ziarna minerałów.\n- Główne minerały: kwarc, skaleń, mika.\n- Kolor: jasny (różowo-szary).\n\nMechanizm genezy:\n- Magma intruduje (wciska się) w głąb skorupy ziemskiej.\n- Powolnie stygnie (głęboko, dobra izolacja termiczna).\n- Powolne stygnięcie → duże kryształy mają czas się utworzyć → struktura jawnokrystaliczna.\n\nKonstrukcja odpowiedzi na 2 pkt:\n1. Nazwa: granit.\n2. Geneza: powolne stygnięcie magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi (dlatego widoczne kryształy).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawna nazwa skały oraz wyjaśnienie uwzględniające magmową genezę.\n- 1 pkt — sama nazwa albo samo wyjaśnienie genezy.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy rodziny skał w geologii:\n- Magmowe — z magmy (głębinowe / wylewne).\n- Osadowe — z osadów (mechanicznie z piasku, chemicznie z roztworów, organicznie z resztek).\n- Metamorficzne — przeobrażone (gnejs z granitu, marmur z wapienia).\n\nW Polsce: granit (Karkonosze, Sudety), bazalt (Dolny Śląsk), wapień (Jura), piaskowiec (Karpaty), gnejs (Sudety). Każdy region ma swoją \"wizytówkę\" skalną.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"skały magmowe, granit, geneza","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14. (0-2)<br>Na fotografii przedstawiono jedną ze skał występujących w Polsce.<br>Podaj nazwę przedstawionej skały, a następnie wyjaśnij, jak dochodzi do jej<br>powstawania. Nazwę skały wybierz spośród podanych poniżej.<br>bazalt gnejs granit łupek<br>Skała:<br>Wyjaśnienie:<br>14.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozumienie specjalistycznych pojęć</li></ol>\n<p>i posługiwanie się terminami<br>geograficznymi.</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.3) Zdający […] przedstawia genezę skał<br>magmowych […].<br>Poziom podstawowy<br>V.4) Zdający rozpoznaje wybrane rodzaje<br>skał […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawna nazwa skały i poprawne wyjaśnienie uwzględniające magmową genezę.<br>1 pkt - poprawna nazwa skały albo poprawne wyjaśnienie uwzględniające magmową<br>genezę.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Rozwiązanie<br>granit<br>Przykładowe wyjaśnienie:<br>Skała powstaje w wyniku zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod<br>powierzchnią Ziemi, w warunkach, w których zachodzi powolna krystalizacja minerałów,<br>dzięki czemu powstaje skała jawnokrystaliczna.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Nazwa skały: granit</strong> <strong>Wyjaśnienie:</strong> Skała powstaje w wyniku <strong>zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod powierzchnią Ziemi</strong>. Warunki głębinowe — <strong>powolna krystalizacja minerałów</strong> — dają skałę <strong>jawnokrystaliczną</strong> (z wyraźnie widocznymi ziarnami: kwarc, skaleń, mika).</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Klasyfikacja skał magmowych:</p>\n<p>Typ | Gdzie powstaje | Cecha | Przykład<br>Głębinowa (plutoniczna) | głęboko pod powierzchnią | jawnokrystaliczna (widoczne ziarna) | granit, sjenit, gabro<br>Wylewna (wulkaniczna) | na powierzchni Ziemi | drobnokrystaliczna lub szklista | bazalt, andezyt, ryolit<br>Hipoabysalna | płytko pod powierzchnią | mieszana struktura | dolerit</p>\n<p>Skała głębinowa = granit (najbardziej znany). Wyróżniki:</p>\n<ul><li>Jawnokrystaliczność — gołym okiem widać ziarna minerałów.</li><li>Główne minerały: kwarc, skaleń, mika.</li><li>Kolor: jasny (różowo-szary).</li></ul>\n<p>Mechanizm genezy:</p>\n<ul><li>Magma intruduje (wciska się) w głąb skorupy ziemskiej.</li><li>Powolnie stygnie (głęboko, dobra izolacja termiczna).</li><li>Powolne stygnięcie → duże kryształy mają czas się utworzyć → struktura jawnokrystaliczna.</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi na 2 pkt:</p>\n<ol><li>Nazwa: granit.</li><li>Geneza: powolne stygnięcie magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi (dlatego widoczne kryształy).</li></ol>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — poprawna nazwa skały oraz wyjaśnienie uwzględniające magmową genezę.</li><li>1 pkt — sama nazwa albo samo wyjaśnienie genezy.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Trzy rodziny skał w geologii:</p>\n<ul><li>Magmowe — z magmy (głębinowe / wylewne).</li><li>Osadowe — z osadów (mechanicznie z piasku, chemicznie z roztworów, organicznie z resztek).</li><li>Metamorficzne — przeobrażone (gnejs z granitu, marmur z wapienia).</li></ul>\n<p>W Polsce: granit (Karkonosze, Sudety), bazalt (Dolny Śląsk), wapień (Jura), piaskowiec (Karpaty), gnejs (Sudety). Każdy region ma swoją &quot;wizytówkę&quot; skalną.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Skała:</strong> granit</p>\n<p><strong>Wyjaśnienie:</strong> Granit powstaje w wyniku powolnego krzepnięcia (krystalizacji) magmy głęboko w skorupie ziemskiej, z dala od powierzchni Ziemi. Powolne stygnięcie pozwala na wykształcenie dużych, dobrze widocznych kryształów minerałów - dlatego granit ma strukturę jawnokrystaliczną.</p>\n<h4>Sposób 1 - rozpoznanie po wyglądzie skały</h4>\n<p>Na fotografii widać trzy rodzaje minerałów tworzących skałę:</p>\n<ul><li><strong>białoróżowe kryształy</strong> - skaleń (dominujący składnik),</li><li><strong>szare, szkliste ziarna</strong> - kwarc,</li><li><strong>czarne płytki</strong> - biotyt (łyszczyk czarny).</li></ul>\n<p>Kryształy są <strong>duże i wyraźnie widoczne gołym okiem</strong> - to cecha tzw. <strong>struktury jawnokrystalicznej</strong> (pełnokrystalicznej). Taka struktura może powstać tylko wtedy, gdy magma stygnęła <strong>bardzo powoli</strong>, głęboko pod powierzchnią, bez gwałtownych zmian temperatury. Skała spełniająca te warunki to <strong>granit</strong> - skała magmowa głębinowa (plutonowa).</p>\n<p><strong>Geneza:</strong></p>\n<ol><li>Magma wdziera się w głębokie partie skorupy ziemskiej (kilka do kilkunastu km głębokości).</li><li>Otoczona skałami o wysokiej temperaturze stygnie <strong>przez miliony lat</strong>.</li><li>Powolna krystalizacja → minerały zdążają urosnąć do dużych rozmiarów.</li><li>W wyniku erozji i wyniesienia tektonicznego granit pojawia się na powierzchni (np. <strong>Tatry</strong>, <strong>Karkonosze</strong>).</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja pozostałych nazw</h4>\n<p>| Skała | Typ genetyczny | Struktura | Dlaczego NIE pasuje do zdjęcia |<br>| <strong>bazalt</strong> | magmowa wylewna | drobnokrystaliczna / szklista | stygnie szybko na powierzchni → kryształy niewidoczne gołym okiem; barwa czarna/ciemnoszara |<br>| <strong>gnejs</strong> | metamorficzna | foliacja (smugowanie) | powstaje przez metamorfizm skał magmowych lub osadowych pod wpływem T i P; widoczna smugowata tekstura - brak na zdjęciu |<br>| <strong>łupek</strong> | metamorficzna | łupliwa (foliacja płytkowa) | wyraźna łupliwość, brak dużych kryształów skaleni i kwarcu |<br>| <strong>granit</strong> ✅ | magmowa głębinowa | jawnokrystaliczna | duże kryształy skaleni, kwarcu i biotytu → pasuje idealnie |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawna nazwa skały (<strong>granit</strong>) ORAZ poprawne wyjaśnienie uwzględniające <strong>magmową genezę</strong> (zastyganie/krystalizacja magmy głęboko w skorupie ziemskiej / powolna krystalizacja → struktura jawnokrystaliczna)<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawna nazwa skały <strong>albo</strong> poprawne wyjaśnienie genezy (jedno bez drugiego)<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów (np. sama nazwa bez wyjaśnienia, błędna nazwa, wyjaśnienie bez odniesienia do genezy magmowej)<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:</strong><br>1. Napisać słowo „<strong>granit</strong>&quot; (nie wystarczy „skała magmowa głębinowa&quot;).<br>2. Wyjaśnić <strong>mechanizm genezy</strong>: magma → krzepnięcie <strong>głęboko w skorupie ziemskiej</strong> → <strong>powolna krystalizacja</strong> → duże kryształy (jawnokrystaliczna struktura).<br><br><strong>Akceptowane sformułowania wyjaśnienia:</strong> „zastyganie magmy w skorupie ziemskiej&quot;, „krystalizacja magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi&quot;, „powolne stygnięcie magmy umożliwia wzrost dużych kryształów&quot;.<br><br><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong> samo napisanie „skała magmowa&quot; bez wskazania głębokości/powolności procesu; „powstaje z lawy&quot; (lawa = wylewna → bazalt, NIE granit).</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Podział skał - geneza:</strong><br>- Skały <strong>magmowe głębinowe (plutoniczne)</strong>: magma zastyga głęboko w skorupie → powolna krystalizacja → <strong>jawnokrystaliczne</strong> (granit, sjenit, gabro, dioryt).<br>- Skały <strong>magmowe wylewne (wulkaniczne)</strong>: lawa zastyga na powierzchni → szybkie chłodzenie → <strong>drobnokrystaliczne lub szkliste</strong> (bazalt, ryolit, obsydian).<br>- Skały <strong>metamorficzne</strong>: istniejące skały przekształcone przez wysoką T i P → foliacja, smugowanie (gnejs, łupki, marmur, kwarcyt).<br>- Skały <strong>osadowe</strong>: odłamki, osady chemiczne lub organiczne → warstwowanie (piaskowiec, wapień, zlepieniec).</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Granit w Polsce:</strong><br>- <strong>Tatry Zachodnie</strong> (masyw Czerwonych Wierchów i Dolina Kościeliska): granit tatrzański.<br>- <strong>Karkonosze</strong> (Sudety): masyw granitowy Karkonoszy - najwyższy szczyt Śnieżka (1602 m n.p.m.).<br>- <strong>Strzelin</strong> (Dolny Śląsk): kamieniołomy granitu strzelińskiego.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Typ | Typowy błąd ucznia |<br>| bazalt | magmowa wylewna | Uczeń myli skały magmowe głębinowe z wylewymi; bazalt jest czarny, drobnoziarnisty - przeciwieństwo tego co na zdjęciu |<br>| gnejs | metamorficzna | Uczeń widzi kryształy i myśli „metamorfizm&quot;; gnejs ma smugowatą teksturę (foliację) i jest pochodną granitu, NIE samym granitem |<br>| łupek | metamorficzna | Uczeń kojarzy skałę „z Polska&quot; z łupkami; łupki mają wyraźną łupliwość, brak dużych kryształów skaleni |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie pisz „granit powstaje z lawy&quot; - to błąd! <strong>Lawa</strong> to magma, która <strong>wydostała się na powierzchnię</strong> i szybko zastyga → bazalt. Granit powstaje z magmy zastygłej <strong>wewnątrz skorupy</strong>, zanim zdąży wypłynąć na powierzchnię.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Klucz CKE wymaga <strong>obu elementów</strong>: nazwy i wyjaśnienia. Sam „granit&quot; bez wyjaśnienia to tylko 1 pkt. Wyjaśnienie musi zawierać słowo „głęboko&quot; lub równoważnik - samo „zastyganie magmy&quot; bez lokalizacji procesu może być niewystarczające.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Gnejs bywa mylony z granitem, bo oba zawierają podobne minerały (skaleń, kwarc, mika). Różnica: gnejs ma <strong>smugowatą teksturę</strong> (paski jasnych i ciemnych minerałów) wynikającą z metamorfizmu; granit jest <strong>jednorodny, masywny</strong>, bez smugowania.</blockquote>"}]}