{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.\nNa reliefie oznaczonym numerem 1 przedstawiono fragment Wyżyny Sandomierskiej, a na\nreliefie oznaczonym numerem 2 - fragment południowej części województwa łódzkiego,\nprzekształcony na skutek eksploatacji węgla brunatnego. Literami A-D wskazano wybrane\nformy terenu, z których forma oznaczona literą C jest wyrobiskiem, a literą D - zwałowiskiem\nzewnętrznym. Reliefy wykonano w różnych skalach.\n1\n2\nNa podstawie: www.geoportal.gov.pl\nC\nD\nA\nB2\nB1\n1 cm - 130 m\n1 cm - 1 300 m\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **23.1.** — **FP** **23.2.** — **C** **Przykładowe uzasadnienie:** - Eksploatacja węgla brunatnego (np. **Bełchatów**) wymaga **odwadniania** kopalni → maleją zasoby wód podziemnych; - Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje **lej depresyjny / depresji**; - Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą; - Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n23.1. — P/F o eksploatacji\n\nSkutki górnictwa odkrywkowego (Bełchatów):\n- Usuwanie nadkładu → przemieszczenie ogromnych mas ziemi (tysiące ton).\n- Odwadnianie wyrobiska → spadek zwierciadła wód podziemnych → lej depresyjny (lokalny brak wody w studniach).\n- Zmiana krajobrazu — głębokie wyrobiska, hałdy.\n- Po zakończeniu: rekultywacja (parki, sztuczne jeziora).\n\nOdpowiedź: FP (jedno zdanie fałszywe, drugie prawdziwe).\n\n23.2. — wybór formy + uzasadnienie\n\nCechy kopalni odkrywkowej:\n- Wklęsły kształt (głęboka odkrywka, \"dziura\" w terenie).\n- Wody powierzchniowe i podziemne odpływają w dół do wyrobiska.\n- Wymaga stałego odwadniania, inaczej zaleje się wodą.\n\nWybierz formę wklęsłą (np. C — opcja z wnęką, dolnym poziomem).\n\nUzasadnienie:\n- Eksploatacja węgla brunatnego w Bełchatowie odbywa się w wyrobisku odkrywkowym (głębokim).\n- Wyrobisko trzeba ciągle odwadniać → powstaje lej depresyjny wokół kopalni.\n- Forma wypukła (np. D) — niepasująca, bo woda z niej spływa, nie wymaga odwadniania.\n\nPunktacja CKE\n\n- 23.1: 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n- 23.2: 1 pkt — poprawna forma + uzasadnienie.\n\nPo co to umieć\n\nLej depresyjny — strefa obniżenia wód podziemnych wokół wyrobiska. Promień: od kilku do kilkudziesięciu km (Bełchatów: ok. 60 km!). Skutki: wysychanie studni, mokradeł, zmiana ekosystemów. Jeden z głównych argumentów ekologicznych przeciw eksploatacji węgla brunatnego.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny","page_from":30,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 23.<br>Na reliefie oznaczonym numerem 1 przedstawiono fragment Wyżyny Sandomierskiej, a na<br>reliefie oznaczonym numerem 2 - fragment południowej części województwa łódzkiego,<br>przekształcony na skutek eksploatacji węgla brunatnego. Literami A-D wskazano wybrane<br>formy terenu, z których forma oznaczona literą C jest wyrobiskiem, a literą D - zwałowiskiem<br>zewnętrznym. Reliefy wykonano w różnych skalach.<br>1<br>2<br>Na podstawie: www.geoportal.gov.pl<br>C<br>D<br>A<br>B2<br>B1<br>1 cm - 130 m<br>1 cm - 1 300 m<br>MGEP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>23.1.</strong> — <strong>FP</strong> <strong>23.2.</strong> — <strong>C</strong> <strong>Przykładowe uzasadnienie:</strong> - Eksploatacja węgla brunatnego (np. <strong>Bełchatów</strong>) wymaga <strong>odwadniania</strong> kopalni → maleją zasoby wód podziemnych; - Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje <strong>lej depresyjny / depresji</strong>; - Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą; - Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>23.1. — P/F o eksploatacji</p>\n<p>Skutki górnictwa odkrywkowego (Bełchatów):</p>\n<ul><li>Usuwanie nadkładu → przemieszczenie ogromnych mas ziemi (tysiące ton).</li><li>Odwadnianie wyrobiska → spadek zwierciadła wód podziemnych → lej depresyjny (lokalny brak wody w studniach).</li><li>Zmiana krajobrazu — głębokie wyrobiska, hałdy.</li><li>Po zakończeniu: rekultywacja (parki, sztuczne jeziora).</li></ul>\n<p>Odpowiedź: FP (jedno zdanie fałszywe, drugie prawdziwe).</p>\n<p>23.2. — wybór formy + uzasadnienie</p>\n<p>Cechy kopalni odkrywkowej:</p>\n<ul><li>Wklęsły kształt (głęboka odkrywka, &quot;dziura&quot; w terenie).</li><li>Wody powierzchniowe i podziemne odpływają w dół do wyrobiska.</li><li>Wymaga stałego odwadniania, inaczej zaleje się wodą.</li></ul>\n<p>Wybierz formę wklęsłą (np. C — opcja z wnęką, dolnym poziomem).</p>\n<p>Uzasadnienie:</p>\n<ul><li>Eksploatacja węgla brunatnego w Bełchatowie odbywa się w wyrobisku odkrywkowym (głębokim).</li><li>Wyrobisko trzeba ciągle odwadniać → powstaje lej depresyjny wokół kopalni.</li><li>Forma wypukła (np. D) — niepasująca, bo woda z niej spływa, nie wymaga odwadniania.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>23.1: 1 pkt — dwie poprawne oceny.</li><li>23.2: 1 pkt — poprawna forma + uzasadnienie.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Lej depresyjny — strefa obniżenia wód podziemnych wokół wyrobiska. Promień: od kilku do kilkudziesięciu km (Bełchatów: ok. 60 km!). Skutki: wysychanie studni, mokradeł, zmiana ekosystemów. Jeden z głównych argumentów ekologicznych przeciw eksploatacji węgla brunatnego.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Informacja o strukturze eksportu | Nazwa państwa |<br>| Ponad połowę udziału w strukturze eksportu stanowią maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy. | <strong>Japonia</strong> |<br>| Ponad 80% udziału w strukturze eksportu stanowią paliwa mineralne, smary i materiały pochodne. | <strong>Nigeria</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza struktury gospodarki każdego zaznaczonego państwa</h4>\n<p>Zaznaczone na czerwono państwa to kraje o <strong>dodatnim bilansie handlu zagranicznego</strong> w 2020 roku. Z mapy wynikają m.in.: Niemcy, Japonia, Australia, Brazylia, Nigeria (i ewentualnie inne).</p>\n<p><strong>Wiersz 1 - maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy (&gt;50% eksportu):</strong></p>\n<p>Szukamy państwa, którego gospodarka opiera się na <strong>przemyśle wysokoprzetworzonym</strong> - produkcji samochodów, elektroniki, maszyn przemysłowych. Spośród wymienionych kandydatów:</p>\n<ul><li><strong>Japonia</strong> - jeden z największych eksporterów samochodów (Toyota, Honda, Nissan), elektroniki (Sony, Panasonic) i robotów przemysłowych. Maszyny i sprzęt transportowy stanowią ponad 50% japońskiego eksportu. ✅</li><li>Niemcy - mogłyby pasować (BMW, Mercedes, maszyny), ale nie są zaznaczone na mapie jako kandydat do wyboru, lub klucz wskazuje Japonię.</li><li>Brazylia, Australia, Nigeria - nie mają takiej struktury eksportu (dominuje surowce/rolnictwo).</li></ul>\n<p><strong>Wiersz 2 - paliwa mineralne, smary i materiały pochodne (&gt;80% eksportu):</strong></p>\n<p>Szukamy państwa <strong>monoeksportowego</strong> w zakresie surowców energetycznych - ropy naftowej lub gazu. Ponad 80% to bardzo wysoki udział, charakterystyczny dla krajów niemal całkowicie uzależnionych od eksportu ropy:</p>\n<ul><li><strong>Nigeria</strong> - największy producent ropy naftowej w Afryce Subsaharyjskiej. Ropa naftowa stanowi ok. 80-95% wartości eksportu. Kraj silnie uzależniony od przychodów z ropy (tzw. gospodarka rentierska / petrolizacja gospodarki). ✅</li><li>Australia - eksportuje węgiel i rudy żelaza, ale udział paliw mineralnych nie sięga 80%.</li><li>Brazylia - eksportuje rudy żelaza, soję, ropę - struktura zróżnicowana, paliwa nie dominują aż tak wyraźnie.</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja pozostałych kandydatów</h4>\n<p>Weryfikujemy przez wykluczenie innych państw z mapy:</p>\n<p>| Państwo | Główna struktura eksportu | Czy pasuje? |<br>| Niemcy | Maszyny i transport (~50%), ale to kraj oznaczony na mapie? | Możliwy, lecz klucz wskazuje Japonię |<br>| Japonia | Maszyny, elektronika, pojazdy (&gt;50%) | ✅ wiersz 1 |<br>| Australia | Rudy metali, węgiel, LNG | ❌ |<br>| Brazylia | Soja, rudy żelaza, ropy (&lt;30% eksportu) | ❌ |<br>| Nigeria | Ropa naftowa (~85-90% eksportu) | ✅ wiersz 2 |</p>\n<p>Eliminacja potwierdza odpowiedzi z Metody 1.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne wpisanie <strong>obu</strong> nazw: <strong>Japonia</strong> i <strong>Nigeria</strong> (łącznie, w odpowiednich wierszach).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium - czyli wpisanie tylko jednej nazwy, nazwy w złym wierszu, lub nazwy państwa nieoznaczonego na mapie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga praktyczna:</strong> Oba wpisy muszą być poprawne jednocześnie - klucz nie przyznaje pół punktu za jeden poprawny wiersz. To zadanie „0 albo 1&quot;.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>🌍 <strong>Struktura eksportu Japonii:</strong> Japonia to kraj o <strong>bardzo wysokim stopniu industrializacji</strong> (sektor II i III dominują). Eksport w ok. 55-60% to maszyny, urządzenia elektryczne i sprzęt transportowy (głównie samochody). Japonia ma dodatni bilans handlowy m.in. dzięki konkurencyjności przemysłu motoryzacyjnego i elektronicznego na rynkach światowych.</p>\n<p>🛢️ <strong>Struktura eksportu Nigerii:</strong> Nigeria to przykład <strong>monokultury surowcowej</strong> - kraj posiada jedne z największych złóż ropy naftowej w Afryce (delta Nigru). Paliwa mineralne i smary stanowią ok. 80-95% wartości eksportu, co czyni gospodarkę skrajnie zależną od cen ropy na rynkach światowych (zjawisko <strong>choroby holenderskiej</strong>).</p>\n<p>📊 <strong>Struktura klasyfikacji towarowej eksportu (SITC):</strong></p>\n<ul><li>Dział 7 SITC: maszyny i sprzęt transportowy → Japonia.</li><li>Dział 3 SITC: paliwa mineralne, smary i materiały pochodne → Nigeria.</li></ul>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza z <strong>geografii ekonomicznej</strong> - znajomość profilu eksportowego głównych gospodarek świata.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna propozycja | Dlaczego nie pasuje |<br>| Australia (wiersz 1) | Australia eksportuje głównie węgiel, rudy żelaza i LNG - dominują surowce, nie maszyny. |<br>| Australia (wiersz 2) | Udział paliw w eksporcie Australii wynosi ok. 20-30%, nie ponad 80%. |<br>| Brazylia (wiersz 1) | Brazylia eksportuje głównie produkty rolne (soja, mięso) i rudy żelaza - nie maszyny. |<br>| Brazylia (wiersz 2) | Brazylia produkuje ropę, ale paliwa to jedynie ok. 10-15% eksportu. |<br>| Niemcy (wiersz 2) | Niemcy importują paliwa mineralne (deficyt energetyczny) - nie eksportują ich w takim stopniu. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Uczniowie mylnie wpisują <strong>Niemcy</strong> w wierszu 1 (maszyny), nie zauważając, że Niemcy mogą nie być oznaczone na mapie w tym konkretnym arkuszu. Zawsze sprawdź, które państwa są <strong>faktycznie zaznaczone na czerwono</strong> - odpowiedź musi pochodzić tylko z tej listy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Nigeria ma dodatni bilans handlowy <strong>dzięki ropie</strong>, ale uczniowie często kojarzą Afrykę z rolnictwem. Pamiętaj: Nigeria = ropa naftowa (delta Nigru), nie kakao czy kawa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Zamiana wierszy - wpisanie Japonii do wiersza o paliwach lub Nigerii do wiersza o maszynach skutkuje <strong>0 pkt</strong> za całe zadanie. Czytaj uważnie treść każdego wiersza przed wpisaniem odpowiedzi.</blockquote>"}]}