{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/23.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"23.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nCharakterystyczną cechą Wyżyny Sandomierskiej jest występowanie lessu.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nFormy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności\nwiatru.\nP\nF\n2.\nForma, której przebieg wyznaczają litery B1 i B2, powstała w wyniku\ndziałalności wody.\nP\nF","answer":"— **FP**","answer_text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nFP","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Formy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności wiatru. | **F** |\n| 2. Forma, której przebieg wyznaczają litery B₁ i B₂, powstała w wyniku działalności wody. | **P** |\n\nOdpowiedź klucza CKE: **F, P**\n\n## Sposób 1 - analiza genezy form terenu na reliefie Wyżyny Sandomierskiej\n\n### Stwierdzenie 1 - FAŁSZ\n\nNa reliefie 1 litera A wskazuje **wąwozy lessowe** (co potwierdzają strzałki spływu wody naniesione na ilustrację w arkuszu). Wąwozy lessowe to formy wklęsłe o stromych, niemal pionowych ścianach, typowe właśnie dla Wyżyny Sandomierskiej i Lubelskiej.\n\nJak powstają wąwozy lessowe?\n- Less (osad pylasty) jest skałą **bardzo podatną na erozję wodną** - jest porowaty, ale słabo przepuszczalny, więc woda opadowa spływa powierzchniowo i szybko wcina się w zbocze.\n- Wąwozy tworzą **spływy powierzchniowe i wody roztopowe** (erozja linearna i wgłębna).\n- Wiatr **nie eroduje** wąwozów - wiatr jedynie **akumulował** less (nawiał go w plejstocenie ze stref peryglacjalnych). Samo istnienie lessu jest efektem akumulacji eolicznej, ale **rzeźba wąwozowa to efekt erozji wodnej**.\n\n**Stwierdzenie „erozja wiatru\" jest fałszywe** - mylenie genezy osadu (akumulacja eoliczna lessu) z genezą formy (erozja wodna wąwozu) to klasyczna pułapka.\n\n### Stwierdzenie 2 - PRAWDA\n\nLitery B₁ i B₂ wyznaczają krańce **formy liniowej** na Wyżynie Sandomierskiej. Przy skali 1 cm = 130 m forma ta ma długość kilkuset metrów. Na cieniowanym reliefie Wyżyny Sandomierskiej liniowe formy o takim zasięgu to typowe:\n- **doliny rzeczne lub suche doliny** (suche dolinki boczne),\n- ewentualnie **krawędź terasu rzecznego** Wisły lub jej dopływów.\n\nWyżyna Sandomierska jest odwadniana przez Wisłę i jej dopływy (San, Opatówka, Kamiennica). Liniowe formy terenu w tym obszarze są rezultatem **erozji rzecznej** (doliny V-kształtne, tarasy) lub **erozji wód roztopowych** (suche doliny peryglacjalne).\n\n**Stwierdzenie „działalność wody\" jest prawdziwe.**\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i kontekst geograficzny\n\n**Dla stwierdzenia 1:** Gdyby wiatr erodował formy A, byłyby to **nisze deflacyjne, grzyby skalne lub wydmy** - tymczasem arkusz jednoznacznie wskazuje wąwozy z kierunkami spływu wody. Erozja eoliczna nie tworzy form wciosowych z pionowymi ścianami w lessie. Eliminacja: wiatr → deflacja → brak pionowych ścian → **F**.\n\n**Dla stwierdzenia 2:** Na Wyżynie Sandomierskiej dominują procesy fluwialne i erozja wodna (brak wulkanizmu, tektoniki, brak czynnych lodowców). Skala formy (~kilkaset metrów długości liniowej) wyklucza genezę tektoniczną lub krasową o dużym zasięgu. Jedyna siła odpowiadająca za liniowe, wydłużone formy w tym regionie to **woda płynąca** → **P**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - obie odpowiedzi poprawne: **F** i **P** (w tej kolejności)\n> - **0 pkt** - jedna lub obie odpowiedzi błędne; brak odpowiedzi; odpowiedź niekompletna\n\n> **Rozwiązanie wg klucza:** F, P\n\nUwaga: zadanie jest za **1 punkt łącznie** - nie ma punktów cząstkowych. Jedna błędna odpowiedź = 0 punktów za całe zadanie. Musisz mieć rację w obu stwierdzeniach jednocześnie.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Geneza lessów i rzeźby lessowej:**\n> Less = osad pylasty (frakcja 0,02-0,05 mm) akumulowany przez wiatr w plejstocenie ze stref peryglacjalnych. **Akumulacja eoliczna ≠ erozja eoliczna**. Wąwozy lessowe powstają przez erozję liniową wód spływowych - są charakterystyczne dla Wyżyny Lubelskiej i **Wyżyny Sandomierskiej**.\n\n> 🇵🇱 **Wyżyna Sandomierska** - pas wyżyn południowych (między Wisłą a Sanem), podłoże kredowe przykryte lessami, rzeźba urozmaicona przez gęstą sieć wąwozów lessowych i dolin rzecznych. Regiony z podobną rzeźbą: Roztocze, Wyżyna Lubelska (wąwozy Kazimierza Dolnego).\n\n> W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z **geomorfologii** (geneza form) i **geologii czwartorzędu** (akumulacja eoliczna lessów).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Treść błędu | Dlaczego błędna |\n| 1 → P (wiatr eroduje wąwozy) | Mylenie genezy osadu z genezą formy | Wiatr **nawiał** less, ale wąwóz **wyciął** spływ powierzchniowy - to erozja wodna |\n| 2 → F (woda nie tworzyła formy B) | Nieznajomość rzeźby Wyżyny Sandomierskiej | Wszystkie liniowe formy tej wyżyny (doliny, suche doliny, terasy) mają genezę fluwialną |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Less = eoliczny, ale wąwóz lessowy ≠ forma eoliczna. Wiatr **deponuje** less, woda **rzeźbi** w nim formy. To najczęstszy błąd prowadzący do zaznaczenia P w stwierdzeniu 1.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Zadanie jest za 1 punkt łącznie - błąd w jednym stwierdzeniu kosztuje cały punkt. Nie ma sensu „strzelać\" jednej odpowiedzi: musisz wiedzieć obie.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Nie mylić reliefu 1 (Wyżyna Sandomierska - naturalne formy) z reliewem 2 (kopalnia odkrywkowa - antropogeniczne formy C i D). Stwierdzenia 1 i 2 dotyczą wyłącznie **reliefu 1** - naturalnego krajobrazu lessowego.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-23.1.webp","solution_image":null,"topics":"górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 23.1. (0-1)
Charakterystyczną cechą Wyżyny Sandomierskiej jest występowanie lessu.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest
prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.
1.
Formy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności
wiatru.
P
F
2.
Forma, której przebieg wyznaczają litery B1 i B2, powstała w wyniku
działalności wody.
P
F

","answer_text_html":"

Zadanie 23.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Poziom rozszerzony
I. Wiedza geograficzna

\n
  1. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do
\n

zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru
i dynamiki procesów zachodzących
w środowisku geograficznym w skali
lokalnej […].
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce

\n
  1. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk
\n

i procesów geograficznych oraz
zróżnicowania przyrodniczego […] świata.

\n
  1. Analizowanie, interpretacja
\n

i przetwarzanie informacji przedstawionych
na mapach wykonanych z wykorzystaniem
narzędzi GIS.
Poziom rozszerzony
I.3) Zdający identyfikuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między elementami przestrzeni
geograficznej […].
Poziom podstawowy
V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy
zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi
[…].
Zasady oceniania
1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Rozwiązanie
FP

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Ocena |
| 1. Formy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności wiatru. | F |
| 2. Forma, której przebieg wyznaczają litery B₁ i B₂, powstała w wyniku działalności wody. | P |

\n

Odpowiedź klucza CKE: F, P

\n

Sposób 1 - analiza genezy form terenu na reliefie Wyżyny Sandomierskiej

\n
Stwierdzenie 1 - FAŁSZ
\n

Na reliefie 1 litera A wskazuje wąwozy lessowe (co potwierdzają strzałki spływu wody naniesione na ilustrację w arkuszu). Wąwozy lessowe to formy wklęsłe o stromych, niemal pionowych ścianach, typowe właśnie dla Wyżyny Sandomierskiej i Lubelskiej.

\n

Jak powstają wąwozy lessowe?

\n\n

Stwierdzenie „erozja wiatru" jest fałszywe - mylenie genezy osadu (akumulacja eoliczna lessu) z genezą formy (erozja wodna wąwozu) to klasyczna pułapka.

\n
Stwierdzenie 2 - PRAWDA
\n

Litery B₁ i B₂ wyznaczają krańce formy liniowej na Wyżynie Sandomierskiej. Przy skali 1 cm = 130 m forma ta ma długość kilkuset metrów. Na cieniowanym reliefie Wyżyny Sandomierskiej liniowe formy o takim zasięgu to typowe:

\n\n

Wyżyna Sandomierska jest odwadniana przez Wisłę i jej dopływy (San, Opatówka, Kamiennica). Liniowe formy terenu w tym obszarze są rezultatem erozji rzecznej (doliny V-kształtne, tarasy) lub erozji wód roztopowych (suche doliny peryglacjalne).

\n

Stwierdzenie „działalność wody" jest prawdziwe.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i kontekst geograficzny

\n

Dla stwierdzenia 1: Gdyby wiatr erodował formy A, byłyby to nisze deflacyjne, grzyby skalne lub wydmy - tymczasem arkusz jednoznacznie wskazuje wąwozy z kierunkami spływu wody. Erozja eoliczna nie tworzy form wciosowych z pionowymi ścianami w lessie. Eliminacja: wiatr → deflacja → brak pionowych ścian → F.

\n

Dla stwierdzenia 2: Na Wyżynie Sandomierskiej dominują procesy fluwialne i erozja wodna (brak wulkanizmu, tektoniki, brak czynnych lodowców). Skala formy (~kilkaset metrów długości liniowej) wyklucza genezę tektoniczną lub krasową o dużym zasięgu. Jedyna siła odpowiadająca za liniowe, wydłużone formy w tym regionie to woda płynąca → P.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - obie odpowiedzi poprawne: F i P (w tej kolejności)
- 0 pkt - jedna lub obie odpowiedzi błędne; brak odpowiedzi; odpowiedź niekompletna
\n
Rozwiązanie wg klucza: F, P
\n

Uwaga: zadanie jest za 1 punkt łącznie - nie ma punktów cząstkowych. Jedna błędna odpowiedź = 0 punktów za całe zadanie. Musisz mieć rację w obu stwierdzeniach jednocześnie.

\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Geneza lessów i rzeźby lessowej:
Less = osad pylasty (frakcja 0,02-0,05 mm) akumulowany przez wiatr w plejstocenie ze stref peryglacjalnych. Akumulacja eoliczna ≠ erozja eoliczna. Wąwozy lessowe powstają przez erozję liniową wód spływowych - są charakterystyczne dla Wyżyny Lubelskiej i Wyżyny Sandomierskiej.
\n
🇵🇱 Wyżyna Sandomierska - pas wyżyn południowych (między Wisłą a Sanem), podłoże kredowe przykryte lessami, rzeźba urozmaicona przez gęstą sieć wąwozów lessowych i dolin rzecznych. Regiony z podobną rzeźbą: Roztocze, Wyżyna Lubelska (wąwozy Kazimierza Dolnego).
\n
W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geomorfologii (geneza form) i geologii czwartorzędu (akumulacja eoliczna lessów).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędna odpowiedź | Treść błędu | Dlaczego błędna |
| 1 → P (wiatr eroduje wąwozy) | Mylenie genezy osadu z genezą formy | Wiatr nawiał less, ale wąwóz wyciął spływ powierzchniowy - to erozja wodna |
| 2 → F (woda nie tworzyła formy B) | Nieznajomość rzeźby Wyżyny Sandomierskiej | Wszystkie liniowe formy tej wyżyny (doliny, suche doliny, terasy) mają genezę fluwialną |

\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Pułapka 1: Less = eoliczny, ale wąwóz lessowy ≠ forma eoliczna. Wiatr deponuje less, woda rzeźbi w nim formy. To najczęstszy błąd prowadzący do zaznaczenia P w stwierdzeniu 1.
\n
⚠️ Pułapka 2: Zadanie jest za 1 punkt łącznie - błąd w jednym stwierdzeniu kosztuje cały punkt. Nie ma sensu „strzelać" jednej odpowiedzi: musisz wiedzieć obie.
\n
⚠️ Pułapka 3: Nie mylić reliefu 1 (Wyżyna Sandomierska - naturalne formy) z reliewem 2 (kopalnia odkrywkowa - antropogeniczne formy C i D). Stwierdzenia 1 i 2 dotyczą wyłącznie reliefu 1 - naturalnego krajobrazu lessowego.
"}]}