{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/23.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"23.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nKtóra z form - C czy D - wywiera silniejszy wpływ na zasoby wód podziemnych\nobszaru przedstawionego na reliefie? Uzasadnij odpowiedź.\nForma:\nUzasadnienie:\n23.1.\n0-1\n23.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce:\ngórnicz[ego] (np. obszar kopalni\nBełchatów).\nXVI.1) Zdający analizuje wpływ\nprzedsiębiorstwa przemysłowego na\nśrodowisko przyrodnicze […].\nPoziom podstawowy\nXIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na\nśrodowisko przyrodnicze na przykładzie\nodkrywkowych […] kopalni w Polsce […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna forma wraz z poprawnym uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nC\nPrzykładowe uzasadnienie:\n- Eksploatacja węgla brunatnego wymaga odwadniania kopalni/odkrywki, wskutek czego\nmaleją zasoby wód podziemnych.\n- Odwadnianie wyrobiska przyczynia się do obniżenia zwierciadła wód podziemnych /\npowstawania leja depresyjnego / leja depresji.\n- Jest to głębokie wyrobisko kopalniane, z którego stale odprowadza się wody podziemne,\naby nie zostało zalane wodą.\n- Forma D jest formą wypukłą, więc wody z jej obszaru szybko odpływają.","solution":"— **C** **Przykładowe uzasadnienie:** - Eksploatacja węgla brunatnego (np. **Bełchatów**) wymaga **odwadniania** kopalni → maleją zasoby wód podziemnych; - Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje **lej depresyjny / depresji**; - Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą; - Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-23.2.webp","solution_image":null,"topics":"górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 23.2. (0-1)<br>Która z form - C czy D - wywiera silniejszy wpływ na zasoby wód podziemnych<br>obszaru przedstawionego na reliefie? Uzasadnij odpowiedź.<br>Forma:<br>Uzasadnienie:<br>23.1.<br>0-1<br>23.2.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 23.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali<br>lokalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Analizowanie, interpretacja</li></ol>\n<p>i przetwarzanie informacji przedstawionych<br>na mapach wykonanych z wykorzystaniem<br>narzędzi GIS.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>XIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy<br>wybranych krajobrazów w Polsce:<br>górnicz[ego] (np. obszar kopalni<br>Bełchatów).<br>XVI.1) Zdający analizuje wpływ<br>przedsiębiorstwa przemysłowego na<br>środowisko przyrodnicze […].<br>Poziom podstawowy<br>XIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na<br>środowisko przyrodnicze na przykładzie<br>odkrywkowych […] kopalni w Polsce […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna forma wraz z poprawnym uzasadnieniem.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Rozwiązanie<br>C<br>Przykładowe uzasadnienie:</p>\n<ul><li>Eksploatacja węgla brunatnego wymaga odwadniania kopalni/odkrywki, wskutek czego</li></ul>\n<p>maleją zasoby wód podziemnych.</p>\n<ul><li>Odwadnianie wyrobiska przyczynia się do obniżenia zwierciadła wód podziemnych /</li></ul>\n<p>powstawania leja depresyjnego / leja depresji.</p>\n<ul><li>Jest to głębokie wyrobisko kopalniane, z którego stale odprowadza się wody podziemne,</li></ul>\n<p>aby nie zostało zalane wodą.</p>\n<ul><li>Forma D jest formą wypukłą, więc wody z jej obszaru szybko odpływają.</li></ul>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>— <strong>C</strong> <strong>Przykładowe uzasadnienie:</strong> - Eksploatacja węgla brunatnego (np. <strong>Bełchatów</strong>) wymaga <strong>odwadniania</strong> kopalni → maleją zasoby wód podziemnych; - Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje <strong>lej depresyjny / depresji</strong>; - Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą; - Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Forma: C</strong></p>\n<p>Uzasadnienie: Eksploatacja węgla brunatnego w odkrywce (forma C) wymaga ciągłego odwadniania wyrobiska, co powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych i powstanie <strong>leja depresyjnego</strong> na rozległym obszarze wokół kopalni. Forma D jest wypukłą formą terenu, z której wody szybko spływają powierzchniowo i nie gromadzą się jako zasoby podziemne.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza wpływu form na bilans wód podziemnych</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Rozpoznaj formy terenu z reliefu:</strong></p>\n<ul><li>Forma <strong>C</strong> = głębokie wyrobisko kopalniane (kopalnia węgla brunatnego metodą odkrywkową) - forma wklęsła, głęboka, sztuczna.</li><li>Forma <strong>D</strong> = wzgórze / wzniesienie - naturalna forma <strong>wypukła</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Wpływ formy C (kopalni odkrywkowej) na wody podziemne:</strong></p>\n<p>Kopalnia odkrywkowa węgla brunatnego sięga dziesiątek metrów w głąb ziemi - często poniżej poziomu wód gruntowych. Aby kopalnia mogła funkcjonować, wodę podziemną trzeba <strong>aktywnie pompować</strong> ze dna wyrobiska 24 godziny na dobę.</p>\n<p>Skutki dla wód podziemnych:</p>\n<ul><li><strong>Obniżenie zwierciadła wód podziemnych</strong> na dużym obszarze wokół odkrywki.</li><li>Powstanie <strong>leja depresyjnego</strong> (stożka depresji) - strefy obniżonego ciśnienia wód podziemnych, która może obejmować kilkanaście km² wokół wyrobiska.</li><li>Trwałe <strong>uszczuplenie zasobów wód podziemnych</strong> - część wód jest odprowadzana poza obieg lokalny (do rzek lub kanałów odprowadzających).</li><li>Efekty długotrwałe: wysychanie studni, zanik mokradeł i źródeł w promieniu kilku-kilkunastu km od kopalni.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Wpływ formy D (wzniesienia) na wody podziemne:</strong></p>\n<p>Forma wypukła (wzgórze, wał morenowy, pagórek) wpływa na wody podziemne <strong>pasywnie</strong> - jej wpływ wynika wyłącznie z ukształtowania terenu:</p>\n<ul><li>Opad atmosferyczny spływa po stokach <strong>powierzchniowo</strong> (szybki odpływ), a tylko niewielka część infiltruje w głąb.</li><li>Obszar wyniesiony stanowi <strong>dział wodny</strong> - rozdziela zlewnie, ale sam nie pobiera wód podziemnych.</li><li>Brak aktywnego oddziaływania na poziom wód gruntowych w otoczeniu.</li></ul>\n<p><strong>Krok 4 - Porównanie:</strong></p>\n<p>| Cecha | Forma C (kopalnia) | Forma D (wzniesienie) |<br>| Charakter oddziaływania | <strong>Aktywny, ciągły, mechaniczny</strong> | Pasywny, geomorfologiczny |<br>| Zasięg wpływu | Kilka-kilkanaście km | Lokalny, wyłącznie grawitacyjny |<br>| Efekt netto | Silne <strong>zmniejszenie</strong> zasobów wód podziemnych | Nieznaczne zmniejszenie zasilania (szybki odpływ) |<br>| Czas trwania | Przez cały okres eksploatacji | Stały, wynikający z rzeźby |</p>\n<p><strong>Wniosek: Forma C wywiera silniejszy i bardziej destrukcyjny wpływ na zasoby wód podziemnych.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację (dlaczego nie D)</h4>\n<p>Gdyby odpowiedzią była forma D, musielibyśmy wskazać, że <strong>wzniesienie aktywnie niszczy lub pobiera wody podziemne</strong> - a tak nie jest. Pagórek czy wzgórze nie pompuje wody, nie tworzy leja depresyjnego, nie obniża zwierciadła wód gruntowych w sąsiedztwie. Jedyny jego wpływ to lokalny szybszy spływ powierzchniowy, który zmniejsza infiltrację na jego własnym obszarze - ale nie oddziałuje na otoczenie.</p>\n<p>Forma C (kopalnia odkrywkowa) działa jak ogromna <strong>pompownia wód podziemnych</strong> - aktywnie i stale usuwa wodę z warstw wodonośnych na rozległym obszarze. Porównanie jest więc jednoznaczne: <strong>C &gt; D</strong> pod każdym względem.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - wskazanie formy <strong>C</strong> WRAZ Z poprawnym uzasadnieniem (oba elementy razem, jedno nie wystarczy).<br>- <strong>0 pkt</strong> - wskazanie formy D (błędna odpowiedź), lub wskazanie C bez uzasadnienia, lub uzasadnienie ogólnikowe nieodnoszące się do mechanizmu odwadniania.<br><br><strong>Akceptowane uzasadnienia (wg klucza CKE):</strong><br>- &quot;Eksploatacja węgla brunatnego wymaga <strong>odwadniania kopalni/odkrywki</strong>, wskutek czego maleją zasoby wód podziemnych.&quot;<br>- &quot;Odwadnianie wyrobiska przyczynia się do <strong>obniżenia zwierciadła wód podziemnych</strong> / powstawania <strong>leja depresyjnego</strong>.&quot;<br>- &quot;Jest to głębokie wyrobisko, z którego stale odprowadza się wody podziemne, aby nie zostało zalane.&quot;<br>- &quot;Forma D jest wypukłą formą, więc wody z jej obszaru <strong>szybko odpływają</strong>&quot; (to uzasadnienie jedynie pomocnicze - samo w sobie NIE wystarczy do 1 pkt bez wskazania C).<br><br><strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:</strong><br>Nazwij formę (<strong>C</strong>) + napisz, że kopalnia/odkrywka <strong>wymaga odwadniania</strong> i powoduje <strong>obniżenie zwierciadła wód podziemnych</strong> lub <strong>lej depresyjny</strong>. Samo słowo &quot;kopalnia wpływa na wodę&quot; - za ogólnikowe.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>💧 <strong>Bilans wodny zlewni</strong>: \\(P = E + H + R \\pm \\Delta S\\). Odwadnianie kopalni bezpośrednio zwiększa \\(H\\) (odpływ) i zmniejsza \\(\\Delta S\\) (retencję w warstwie wodonośnej), prowadząc do trwałego ubytku zasobów.</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Formy terenu a infiltracja</strong>: Formy wypukłe → dominacja spływu powierzchniowego nad infiltracją. Formy wklęsłe → koncentracja spływu, możliwość zasilania wód podziemnych - jednak w przypadku kopalni odkrywkowej ten mechanizm jest <strong>odwrócony</strong>: woda jest aktywnie usuwana zamiast gromadzona.</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>Lej depresyjny (lej depresji)</strong>: strefa obniżonego zwierciadła wód podziemnych wokół wyrobiska/studni eksploatacyjnej. Dla dużych kopalń odkrywkowych (np. Bełchatów, Konin, Turów) zasięg leja depresyjnego wynosi 10-30 km od granicy wyrobiska.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych - kluczowa jest wiedza z <strong>hydrologii stosowanej</strong> i <strong>geomorfologii antropogenicznej</strong> (wpływ działalności człowieka na rzeźbę i stosunki wodne).</p>\n<h4>Dlaczego forma D jest błędną odpowiedzią</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| <strong>D</strong> | Naturalna forma wypukła (wzgórze) | Wpływa na wody podziemne tylko pasywnie - przyspiesza spływ powierzchniowy, ale <strong>nie pobiera aktywnie</strong> wód z warstw wodonośnych. Nie tworzy leja depresyjnego. Jej wpływ jest lokalny i nieporównywalnie słabszy niż ciągłe pompowanie wody z kopalni. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Błędem jest stwierdzenie, że &quot;kopalnia zatruca wody podziemne&quot; - zadanie pyta o <strong>zasoby</strong> (ilość), nie o jakość. Kluczowy mechanizm to <strong>odwadnianie i obniżenie zwierciadła</strong>, nie zanieczyszczenie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Samo napisanie &quot;forma C to kopalnia i wpływa na wodę&quot; bez użycia pojęcia <strong>odwadnianie</strong> / <strong>lej depresyjny</strong> / <strong>obniżenie zwierciadła</strong> jest zbyt ogólnikowe - klucz CKE wymaga konkretnego mechanizmu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Forma D (wypukła) NIE zasilana wodami podziemnymi - to ważne. Wzniesienia są <strong>działami wód</strong>, a nie ich akumulatorami. Nie myl form wypukłych (szybki odpływ) z formami wklęsłymi (potencjalne zasilanie warstw wodonośnych).</blockquote>"}]}