{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/25","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"25","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 25. (0-2)\nNa mapie oznaczono literami A i B wybrane łowiska na świecie.\nNa podstawie: www.zpe.gov.pl [za: www.fao.org]\nPrzedstaw przyczynę społeczno-gospodarczą sprzyjającą dużym połowom na łowisku\noznaczonym literą A oraz przyczynę przyrodniczą sprzyjającą dużym połowom na\nłowisku oznaczonym literą B.\nŁowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:\nŁowisko B - przyczyna przyrodnicza:\n24.\n0-1-2\n25.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 25. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nX.5) Zdający wyjaśnia rozmieszczenie\ngłównych łowisk […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwie poprawne przyczyny.\n1 pkt - jedna poprawna przyczyna.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nŁowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:\n- Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe państw nadbrzeżnych wynikające z dużej liczby\nludności.\n- Tradycja spożywania ryb i owoców morza.\n- Dobrze rozwinięta flota połowowa państw nadbrzeżnych.\nŁowisko B - przyczyna przyrodnicza:\n- Występowanie zimnego Prądu Peruwiańskiego.\n- Wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni / upwelling.\n- Wysoka liczebność populacji ryb.","solution":"Odpowiedź: **Łowisko A — przyczyna społeczno-gospodarcza (jedna z):** - **Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe** państw nadbrzeżnych (duża populacja). - **Tradycja spożywania ryb** i owoców morza. - Dobrze rozwinięta **flota połowowa** państw nadbrzeżnych. **Łowisko B — przyczyna przyrodnicza (jedna z):** - Występowanie **zimnego Prądu Peruwiańskiego**. - **Upwelling** — wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni. - **Wysoka liczebność populacji ryb** dzięki bogactwu fitoplanktonu.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nKlucz: rozróżnij typy przyczyn:\n- Społeczno-gospodarcze — związane z ludźmi, kulturą, ekonomią (popyt, tradycja, technologia, flota).\n- Przyrodnicze — związane z naturą (klimat, prądy, ukształtowanie, zasoby biologiczne).\n\nŁowisko A (z opisu CKE — np. NW Pacyfik koło Japonii) — przyczyny społeczno-gospodarcze:\n- Wysokie zapotrzebowanie na ryby (duże populacje Japonii, Chin, Korei — kraje \"rybne\").\n- Tradycja kulinarna — sushi, ryby świeże, długa kultura konsumpcji.\n- Rozwinięta flota połowowa (Japonia ma jedną z największych flot).\n\nŁowisko B (np. Peruwiańskie / Humboldta) — przyczyny przyrodnicze:\n- Zimny Prąd Peruwiański (Humboldta) wzdłuż wybrzeża Ameryki Płd.\n- Upwelling — wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze wód głębinowych na powierzchnię.\n- Składniki odżywcze + światło → bujny rozwój fitoplanktonu → bogactwo zooplanktonu → ryb (anchois!).\n- Łowisko anchois — jedno z największych na świecie.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (2 pkt):\n- A: jedna przyczyna społ-gosp.\n- B: jedna przyczyna przyrodnicza.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwie poprawne przyczyny.\n- 1 pkt — jedna poprawna przyczyna.\n\nPo co to umieć\n\nGłówne łowiska świata:\n- NW Pacyfik (Japonia, Kuryle) — ciepły + zimny prąd, plankton.\n- NE Atlantyk (Norwegia, Islandia) — Prąd Zatokowy + zimne wody.\n- Peruwiańskie (anchois) — upwelling Humboldta.\n- Beringa, Aleuckie (USA, Rosja) — łosoś, dorsz.\n\nŁowiska to trzy filary: prąd zimny (lub upwelling) + szelf kontynentalny + dostęp dla flot.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-25.webp","solution_image":null,"topics":"rybołówstwo, łowiska świata, upwelling, Prąd Peruwiański","page_from":33,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 25. (0-2)<br>Na mapie oznaczono literami A i B wybrane łowiska na świecie.<br>Na podstawie: www.zpe.gov.pl [za: www.fao.org]<br>Przedstaw przyczynę społeczno-gospodarczą sprzyjającą dużym połowom na łowisku<br>oznaczonym literą A oraz przyczynę przyrodniczą sprzyjającą dużym połowom na<br>łowisku oznaczonym literą B.<br>Łowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:<br>Łowisko B - przyczyna przyrodnicza:<br>24.<br>0-1-2<br>25.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 25. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] gospodarczych […]<br>w przestrzeni geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>i społeczno-gospodarczego oraz<br>wzajemnych zależności w systemie<br>człowiek - przyroda - gospodarka.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map […].<br>X.5) Zdający wyjaśnia rozmieszczenie<br>głównych łowisk […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - dwie poprawne przyczyny.<br>1 pkt - jedna poprawna przyczyna.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Łowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:</p>\n<ul><li>Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe państw nadbrzeżnych wynikające z dużej liczby</li></ul>\n<p>ludności.</p>\n<ul><li>Tradycja spożywania ryb i owoców morza.</li><li>Dobrze rozwinięta flota połowowa państw nadbrzeżnych.</li></ul>\n<p>Łowisko B - przyczyna przyrodnicza:</p>\n<ul><li>Występowanie zimnego Prądu Peruwiańskiego.</li><li>Wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni / upwelling.</li><li>Wysoka liczebność populacji ryb.</li></ul>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Łowisko A — przyczyna społeczno-gospodarcza (jedna z):</strong> - <strong>Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe</strong> państw nadbrzeżnych (duża populacja). - <strong>Tradycja spożywania ryb</strong> i owoców morza. - Dobrze rozwinięta <strong>flota połowowa</strong> państw nadbrzeżnych. <strong>Łowisko B — przyczyna przyrodnicza (jedna z):</strong> - Występowanie <strong>zimnego Prądu Peruwiańskiego</strong>. - <strong>Upwelling</strong> — wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni. - <strong>Wysoka liczebność populacji ryb</strong> dzięki bogactwu fitoplanktonu.</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Klucz: rozróżnij typy przyczyn:</p>\n<ul><li>Społeczno-gospodarcze — związane z ludźmi, kulturą, ekonomią (popyt, tradycja, technologia, flota).</li><li>Przyrodnicze — związane z naturą (klimat, prądy, ukształtowanie, zasoby biologiczne).</li></ul>\n<p>Łowisko A (z opisu CKE — np. NW Pacyfik koło Japonii) — przyczyny społeczno-gospodarcze:</p>\n<ul><li>Wysokie zapotrzebowanie na ryby (duże populacje Japonii, Chin, Korei — kraje &quot;rybne&quot;).</li><li>Tradycja kulinarna — sushi, ryby świeże, długa kultura konsumpcji.</li><li>Rozwinięta flota połowowa (Japonia ma jedną z największych flot).</li></ul>\n<p>Łowisko B (np. Peruwiańskie / Humboldta) — przyczyny przyrodnicze:</p>\n<ul><li>Zimny Prąd Peruwiański (Humboldta) wzdłuż wybrzeża Ameryki Płd.</li><li>Upwelling — wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze wód głębinowych na powierzchnię.</li><li>Składniki odżywcze + światło → bujny rozwój fitoplanktonu → bogactwo zooplanktonu → ryb (anchois!).</li><li>Łowisko anchois — jedno z największych na świecie.</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (2 pkt):</p>\n<ul><li>A: jedna przyczyna społ-gosp.</li><li>B: jedna przyczyna przyrodnicza.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — dwie poprawne przyczyny.</li><li>1 pkt — jedna poprawna przyczyna.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Główne łowiska świata:</p>\n<ul><li>NW Pacyfik (Japonia, Kuryle) — ciepły + zimny prąd, plankton.</li><li>NE Atlantyk (Norwegia, Islandia) — Prąd Zatokowy + zimne wody.</li><li>Peruwiańskie (anchois) — upwelling Humboldta.</li><li>Beringa, Aleuckie (USA, Rosja) — łosoś, dorsz.</li></ul>\n<p>Łowiska to trzy filary: prąd zimny (lub upwelling) + szelf kontynentalny + dostęp dla flot.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Łowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:</strong><br>Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe wynikające z bardzo dużej liczby ludności państw nadbrzeżnych (Chiny, Japonia, Korea Płd.) oraz silna tradycja spożywania ryb i owoców morza w kulturach tego regionu; dodatkowo dobrze rozwinięta flota połowowa.</p>\n<p><strong>Łowisko B - przyczyna przyrodnicza:</strong><br>Występowanie zimnego <strong>Prądu Peruwiańskiego</strong> (Humboldta), który powoduje wynoszenie żyznych, natlenionych wód z głębin ku powierzchni (<strong>upwelling</strong>) - tworzy to warunki do masowego rozwoju planktonu i bardzo wysokiej liczebności ławic ryb.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza każdego łowiska osobno</h4>\n<h5>Łowisko A - Pacyfik Północno-Zachodni (okolice Japonii, Chin, Korei)</h5>\n<p><strong>Krok 1: Zidentyfikuj region.</strong><br>Łowisko A obejmuje wody przybrzeżne Japonii, Chin, Korei Południowej - to najważniejszy obszar połowów na świecie (26,9% światowych połowów). Polecenie pyta wyłącznie o <strong>przyczynę społeczno-gospodarczą</strong> - nie przyrodniczą.</p>\n<p><strong>Krok 2: Powiąż z cechami społeczno-ekonomicznymi regionu.</strong></p>\n<ul><li><strong>Liczba ludności</strong>: Chiny (~1,4 mld), Japonia (~125 mln), Korea Płd. (~52 mln). To jeden z najbardziej zaludnionych regionów świata → ogromne zapotrzebowanie na białko zwierzęce.</li><li><strong>Tradycja kulinarna</strong>: w kulturze japońskiej, chińskiej i koreańskiej ryby i owoce morza stanowią podstawę diety od tysięcy lat.</li><li><strong>Flota połowowa</strong>: Chiny posiadają największą flotę rybacką na świecie; Japonia i Korea Pd. dysponują nowoczesnymi statkami dalekomorskimi i przetwórniami pływającymi.</li></ul>\n<p><strong>Wynik</strong>: Każdy z tych argumentów jest akceptowany przez klucz CKE. Najsilniejszy (najłatwiej uzasadnić) to <strong>duża liczba ludności → wysokie zapotrzebowanie żywnościowe</strong>.</p>\n<h5>Łowisko B - Pacyfik Południowo-Wschodni (wybrzeża Peru i Chile)</h5>\n<p><strong>Krok 1: Zidentyfikuj region.</strong><br>Wybrzeże Peru i Chile - mimo że to obszar zdala od głównych centrów przemysłowych, odpowiada za 10,4% połowów światowych. Polecenie pyta o <strong>przyczynę przyrodniczą</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2: Wyjaśnij mechanizm przyrodniczy.</strong></p>\n<p>Wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej płynie <strong>zimny Prąd Peruwiański (Humboldta)</strong>, kierując się z południa ku równikowi. Powoduje on zjawisko zwane <strong>upwellingiem</strong>:</p>\n<ul><li>Stałe wiatry (pasaty i wiatry lokalne) odpychają powierzchniowe wody oceanu od brzegu w kierunku zachodnim.</li><li>Na ich miejsce wypływają ku powierzchni <strong>zimne wody głębinowe</strong>, bogate w sole mineralne (azotany, fosforany) i tlen.</li><li>Sole mineralne → masowy rozwój <strong>fitoplanktonu</strong> → zooplankton → ogromne ławice ryb (anchois, sardynki, makrele).</li></ul>\n<p><strong>Wynik</strong>: Łańcuch przyczynowo-skutkowy: <strong>Prąd Peruwiański → upwelling → bogactwo substancji odżywczych → wysokie zagęszczenie planktonu → duże ławice ryb → rekordowe połowy</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędnych skojarzeń</h4>\n<p><strong>Dla łowiska A</strong> - student mógłby napisać &quot;dobre warunki naturalne&quot; (np. zimne prądy morskie). To BŁĄD - zadanie wymaga wyraźnie przyczyny <strong>społeczno-gospodarczej</strong>. Sprawdzamy:</p>\n<ul><li>Region ma zarówno przyczyny naturalne, jak i społeczno-gospodarcze.</li><li>Klucz wymaga <strong>wyłącznie</strong> przyczyny społeczno-gospodarczej → wymagana jest kategoria np. ludność / tradycja / flota.</li></ul>\n<p><strong>Dla łowiska B</strong> - student mógłby napisać &quot;dużo ryb&quot;. To zbyt ogólne - klucz wymaga podania mechanizmu przyrodniczego (prąd morski lub upwelling). Sprawdzamy:</p>\n<ul><li>Wybrzeże Peru/Chile to obszar o niskim zaludnieniu i słabszej flocie niż Azja → argument społeczno-gospodarczy byłby słaby.</li><li>Kluczową przyczyną jest prąd i upwelling → koncentrujemy się na tym mechaniźmie fizycznym.</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 25, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - za poprawne podanie OBU przyczyn: społeczno-gospodarczej dla A <strong>i</strong> przyrodniczej dla B.<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne podanie TYLKO JEDNEJ z dwóch wymaganych przyczyn.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą wymagań lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi dla łowiska A (społeczno-gospodarcza):</strong><br>- „wysokie zapotrzebowanie żywnościowe wynikające z dużej liczby ludności&quot;<br>- „tradycja spożywania ryb i owoców morza&quot;<br>- „dobrze rozwinięta/duża flota połowowa państw nadbrzeżnych&quot;<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi dla łowiska B (przyrodnicza):</strong><br>- „występowanie zimnego Prądu Peruwiańskiego (Humboldta)&quot;<br>- „wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni&quot; / „upwelling&quot;<br>- „wysoka liczebność populacji ryb&quot; (jako skutek - ale akceptowane jeśli wynika z ww.)<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- Dla A: przyczyny przyrodnicze zamiast społeczno-gospodarczych (np. „zimne wody sprzyjają rybom&quot;).<br>- Dla B: przyczyny społeczno-gospodarcze zamiast przyrodniczych (np. „bliskość Peru do rynków&quot;).<br>- Ogólnikowe „dużo ryb&quot; bez wyjaśnienia mechanizmu przyrodniczego.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Używamy:</p>\n<blockquote>🌊 <strong>Prąd Peruwiański (Humboldta)</strong>: zimny prąd morski płynący wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej z S ku N. Powoduje <strong>upwelling</strong> - wynoszenie zimnych, bogatych w sole mineralne wód z głębin oceanu ku powierzchni. Upwelling → fitoplankton → zooplankton → ławice anchois i sardynki → Peru przez dekady zajmowało 1. lub 2. miejsce na świecie w połowach (do czasu El Nińo).</blockquote>\n<blockquote>👥 <strong>Demograficzna presja na zasoby morskie</strong>: region Azji Wschodniej skupia ok. 1,6 mld ludzi na wybrzeżach Pacyfiku (same Chiny mają ~23% ludności Ziemi). Ryby dostarczają ok. 20% białka zwierzęcego w Azji Wschodniej - stąd bezpośredni związek między liczebnością populacji a wielkością połowów.</blockquote>\n<blockquote>🚢 <strong>Flota rybacka</strong>: Chiny posiadają ponad 560 000 statków rybackich (ponad 50% światowej floty), w tym flotylle dalekomorskie operujące daleko od własnych wód terytorialnych.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne podejścia są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie spełnia klucza |<br>| Dla A: „zimne prądy morskie przy Japonii&quot; | To przyczyna przyrodnicza - zadanie wymaga społeczno-gospodarczej |<br>| Dla A: „bliskość portów&quot; | Zbyt ogólne; klucz nie akceptuje bez powiązania z liczebnością ludności lub flotą |<br>| Dla B: „bliskość rybołówstwa do wybrzeży Peru&quot; | To nie jest przyczyna przyrodnicza - to cecha geograficzna bez mechanizmu |<br>| Dla B: „ciepłe wody oceanu&quot; | Błąd merytoryczny - Prąd Peruwiański jest <strong>zimny</strong>; to ciepło (El Nińo) niszczy upwelling i drastycznie zmniejsza połowy |<br>| Dla B: „duże tradycje rybackie Peru&quot; | Społeczno-gospodarcza, a polecenie wymaga przyrodniczej |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zadanie celowo przydziela <strong>różne typy przyczyn</strong> do różnych łowisk - A wymaga społeczno-gospodarczej, B przyrodniczej. Przestawianie tych kategorii (np. pisanie o przyrodzie dla A lub o społeczeństwie dla B) daje 0 pkt za daną część.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Prąd Peruwiański jest <strong>zimny</strong> - nie mylić z ciepłymi prądami (np. Golfsztrom). Właśnie dlatego, że jest zimny i gęsty, nie miesza się z ciepłymi wodami powierzchniowymi, tylko wypycha je na bok → mechanizm upwellingu działa. El Nińo (ocieplenie) blokuje upwelling i jest katastrofą dla połowów peruwiańskich.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Samo napisanie „duże ławice ryb&quot; lub „bogate łowisko&quot; dla B to odpowiedź kołowa - nie wyjaśnia <strong>przyczyny</strong>. Klucz CKE wymaga wskazania mechanizmu: Prąd Peruwiański <strong>i/lub</strong> upwelling.</blockquote>"}]}