{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nWykaż, przytaczając odpowiednią informację z mapy szczegółowej, dlaczego podczas\npółnocnych wiatrów występujących podczas sztormów na Morzu Bałtyckim dochodzi\ndo przejściowego wzrostu zasolenia wschodniej części jeziora Łebsko.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Jezioro Łebsko poprzez rzekę Łebę ma połączenie z Morzem Bałtyckim. Dlatego\npodczas sztormów może dochodzić do napływu słonych wód morskich do jeziora Łebsko.\n- Sztormy na Morzu Bałtyckim sprzyjają podsiąkaniu do jeziora Łebsko zasolonych wód\npodziemnych.\n- Podczas sztormów może wystąpić zjawisko cofki na rzece Łebie.","solution":"Odpowiedź: Jezioro **Łebsko** poprzez **rzekę Łebę** ma połączenie z Morzem Bałtyckim. Podczas sztormów może dochodzić do **napływu słonych wód morskich** do jeziora (zjawisko **cofki** na rzece Łebie). Sztormy sprzyjają też **podsiąkaniu zasolonych wód podziemnych** do jeziora.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 4. (0–1) Trasa wycieczki przebiegała w pobliżu jeziora Łebsko. Wyjaśnij, dlaczego w jeziorze Łebsko podczas sztormów na Bałtyku może dochodzić do zasolenia wód.\n\nCo zrobić?\n\nZauważ połączenie wodne. Łebsko nie jest jeziorem zamkniętym — rzeka Łeba wypływa z niego i uchodzi do Bałtyku. To znaczy, że jezioro ma kontakt z morzem poprzez rzekę.\n\nCo się dzieje podczas sztormu?\n- Silny wiatr od strony morza spiętrza wodę przy brzegu (wzrost poziomu Bałtyku).\n- Woda morska \"wpycha się\" w dół rzeki w stronę jej źródła — to cofka (woda płynie wstecznie).\n- Słona woda morska dociera przez Łebę do jeziora Łebsko.\n\nDrugi mechanizm: spiętrzona woda morska może też podsiąkać przez piaszczyste podłoże (mierzeja jest przepuszczalna) → słone wody podziemne wlewają się do jeziora.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymienić mechanizm (cofka / napływ przez Łebę) + przyczynę (sztorm spiętrza wodę morską).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nCofka = przepływ rzeki w odwrotnym kierunku z powodu spiętrzenia wody w ujściu (sztorm, przypływ, wiatr). Klasyk dla wybrzeża Bałtyku: Wisła w Gdańsku, Łeba, Odra. Skutki: zasolenie wód jeziora, podtopienia, zniszczenie ekosystemów słodkowodnych.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"hydrologia, jezioro Łebsko, sztormy, cofka","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>Wykaż, przytaczając odpowiednią informację z mapy szczegółowej, dlaczego podczas<br>północnych wiatrów występujących podczas sztormów na Morzu Bałtyckim dochodzi<br>do przejściowego wzrostu zasolenia wschodniej części jeziora Łebsko.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk […] zachodzących</li></ol>\n<p>w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map<br>ogólnogeograficznych […].<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map, w tym topograficznych.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Jezioro Łebsko poprzez rzekę Łebę ma połączenie z Morzem Bałtyckim. Dlatego</li></ul>\n<p>podczas sztormów może dochodzić do napływu słonych wód morskich do jeziora Łebsko.</p>\n<ul><li>Sztormy na Morzu Bałtyckim sprzyjają podsiąkaniu do jeziora Łebsko zasolonych wód</li></ul>\n<p>podziemnych.</p>\n<ul><li>Podczas sztormów może wystąpić zjawisko cofki na rzece Łebie.</li></ul>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Jezioro <strong>Łebsko</strong> poprzez <strong>rzekę Łebę</strong> ma połączenie z Morzem Bałtyckim. Podczas sztormów może dochodzić do <strong>napływu słonych wód morskich</strong> do jeziora (zjawisko <strong>cofki</strong> na rzece Łebie). Sztormy sprzyjają też <strong>podsiąkaniu zasolonych wód podziemnych</strong> do jeziora.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 4. (0–1) Trasa wycieczki przebiegała w pobliżu jeziora Łebsko. Wyjaśnij, dlaczego w jeziorze Łebsko podczas sztormów na Bałtyku może dochodzić do zasolenia wód.</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Zauważ połączenie wodne. Łebsko nie jest jeziorem zamkniętym — rzeka Łeba wypływa z niego i uchodzi do Bałtyku. To znaczy, że jezioro ma kontakt z morzem poprzez rzekę.</p>\n<p>Co się dzieje podczas sztormu?</p>\n<ul><li>Silny wiatr od strony morza spiętrza wodę przy brzegu (wzrost poziomu Bałtyku).</li><li>Woda morska &quot;wpycha się&quot; w dół rzeki w stronę jej źródła — to cofka (woda płynie wstecznie).</li><li>Słona woda morska dociera przez Łebę do jeziora Łebsko.</li></ul>\n<p>Drugi mechanizm: spiętrzona woda morska może też podsiąkać przez piaszczyste podłoże (mierzeja jest przepuszczalna) → słone wody podziemne wlewają się do jeziora.</p>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymienić mechanizm (cofka / napływ przez Łebę) + przyczynę (sztorm spiętrza wodę morską).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawna odpowiedź.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Cofka = przepływ rzeki w odwrotnym kierunku z powodu spiętrzenia wody w ujściu (sztorm, przypływ, wiatr). Klasyk dla wybrzeża Bałtyku: Wisła w Gdańsku, Łeba, Odra. Skutki: zasolenie wód jeziora, podtopienia, zniszczenie ekosystemów słodkowodnych.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Jezioro Łebsko połączone jest z Morzem Bałtyckim przez rzekę Łebę. Podczas sztormów z kierunku północnego dochodzi do zjawiska <strong>cofki</strong> na rzece Łebie - słone wody morskie cofają się w górę rzeki i wpływają do wschodniej części jeziora, przejściowo podwyższając jego zasolenie.</p>\n<h4>Sposób 1 - odczyt z mapy szczegółowej + mechanizm cofki</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co odczytujemy z mapy?</strong></p>\n<p>Z mapy szczegółowej odczytujemy, że <strong>rzeka Łeba</strong> uchodzi do Morza Bałtyckiego i jednocześnie odprowadza wody z jeziora Łebsko. Ujście Łeby do Bałtyku i wschodnia część jeziora Łebsko są <strong>połączone tym samym korytem rzecznym</strong> - rzeka Łeba stanowi jedyne naturalne połączenie jeziora z morzem. Właśnie ta informacja kartograficzna jest kluczowa w odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Krok 2: Mechanizm zjawiska</strong></p>\n<p>W normalnych warunkach rzeka Łeba odprowadza wodę słodką z jeziora do morza - prąd skierowany jest od jeziora ku Bałtykowi.</p>\n<p>Podczas sztormu z kierunku <strong>północnego</strong>:</p>\n<ul><li>Silny wiatr z północy piętrzy wodę morską przy brzegu (zjawisko <strong>sztormu przybrzeżnego / surge</strong>).</li><li>Poziom wody w Bałtyku przy ujściu Łeby gwałtownie rośnie i <strong>przekracza poziom wody w jeziorze</strong>.</li><li>Gradient hydrauliczny odwraca się - zasolona woda morska <strong>cofa się w górę koryta Łeby</strong> (zjawisko cofki).</li><li>Słona woda wpływa do <strong>wschodniej części jeziora</strong>, bo tam właśnie ujście Łeby łączy się z jeziorem.</li></ul>\n<p><strong>Wynik:</strong> Wschodnia część jeziora Łebsko otrzymuje słone wody bałtyckie → przejściowy wzrost zasolenia.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez mechanizm podziemny (drugie akceptowane wyjaśnienie)</h4>\n<p>Alternatywny mechanizm podany w kluczu CKE: podczas sztormu może dochodzić do <strong>podsiąkania zasolonych wód podziemnych</strong> do jeziora. Morze Bałtyckie sąsiaduje z jeziorem Łebsko (oddziela je wąska mierzeja i pas wydm widoczny na mapie). Wzrost ciśnienia hydrostatycznego po stronie morskiej podczas sztormu może wymuszać filtrację zasolonej wody przez piaszczyste podłoże mierzei ku jeziornej misie. Efekt ten jest słabszy i wolniejszy niż cofka, ale klucz CKE akceptuje oba wyjaśnienia jako równorzędne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź musi zawierać <strong>dwa elementy jednocześnie</strong>:<br>1. <strong>Informację z mapy</strong> - wskazanie, że jezioro Łebsko ma połączenie z Morzem Bałtyckim (przez rzekę Łebę lub przez podłoże mierzei).<br>2. <strong>Wyjaśnienie mechanizmu</strong> - cofka na rzece Łebie / napływ słonych wód morskich do jeziora / podsiąkanie zasolonych wód podziemnych podczas sztormu.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niepełna: samo stwierdzenie „jezioro jest blisko morza&quot; bez wskazania konkretnego połączenia z mapy; albo opis mechanizmu bez odwołania do mapy.<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> „cofka na Łebie&quot;, „napływ wód morskich przez rzekę Łebę&quot;, „podsiąkanie zasolonych wód podziemnych&quot;, „sztorm piętrzy wodę morską przy ujściu Łeby&quot;.<br>- <strong>Wykluczone:</strong> ogólne stwierdzenie „sztorm powoduje wzrost zasolenia&quot; bez wskazania drogi transportu wody; mylenie jeziora Łebsko z Łebieniem lub innymi jeziorami.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje (jeśli używane)</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Referencja: typy jezior przybrzeżnych</strong> - jezioro Łebsko jest jeziorem <strong>przybrzeżnym (lagunowym)</strong>, oddzielonym od Bałtyku mierzeją i wydmami. Tego typu jeziora zachowują połączenie z morzem przez rzekę lub kanał - stąd wrażliwość na cofki. Analogiczne jeziora: Gardno, Jamno (Pobrzeże Słowińskie).</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Referencja kartograficzna</strong> - na mapie 1 : 50 000 rzeka Łeba jest wyraźnie zaznaczona jako ciek łączący jezioro z wybrzeżem. Wschodnia część jeziora Łebsko to właśnie rejon ujścia Łeby do misy jeziornej - stąd wzrost zasolenia pojawia się najpierw tutaj, a nie w zachodniej głębszej części.</blockquote>\n<blockquote>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy geograficzna wiedza o hydrologii jezior przybrzeżnych i zjawisko cofki.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne podejścia są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie dostaje punktu |<br>| „Jezioro leży blisko morza, więc woda jest słona&quot; | Brak wskazania konkretnego połączenia z mapy - odpowiedź ogólna, nieoparta na materiale kartograficznym |<br>| „Podczas sztormu wzrasta parowanie z powierzchni jeziora&quot; | Parowanie nie zwiększa zasolenia przez napływ słonych wód; mechanizm całkowicie błędny |<br>| „Wiatr północny niesie aerozol morski nad jezioro&quot; | Aerozol może minimalnie podnosić zasolenie, ale klucz CKE wymaga wskazania połączenia wodnego z mapy - ta odpowiedź go nie zawiera |<br>| „Rzeka Łeba jest słona, bo przepływa przez Bałtyk&quot; | Błąd topograficzny - rzeka wypływa z jeziora i uchodzi do morza, a nie „przepływa przez&quot; Bałtyk |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Klucz CKE <strong>wymaga odwołania do mapy</strong> - samo wytłumaczenie mechanizmu cofki bez wskazania połączenia jezioro-rzeka-morze widocznego na mapie = <strong>0 punktów</strong>. Napisz wprost: „Na mapie widoczne jest, że rzeka Łeba łączy jezioro Łebsko z Morzem Bałtyckim&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Wschodnia część jeziora - nie zachodnia. Łeba wpada do jeziora od strony wschodniej, więc cofka wpływa tam <strong>jako pierwsza</strong>. Jeśli zadanie pyta o wschód, musisz to uzasadnić lokalizacją ujścia rzeki.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Jezioro Łebsko to jezioro <strong>słodkowodne z lekkim zasoleniem</strong> - nie jest ono stale słone jak wody Bałtyku. Wzrost zasolenia jest <strong>przejściowy</strong> i dotyczy tylko okresu sztormu. Klucz CKE używa słowa „przejściowy&quot; - warto je powtórzyć w odpowiedzi.</blockquote>"}]}