{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.\nNa geokompozycji przedstawiono fragment wybrzeża Morza Bałtyckiego położony na\nwschód od obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej. Literą X oznaczono latarnię\nmorską Stilo, a literą Y - miejsce wykonania fotografii przedstawionej na następnej stronie.\nCzerwoną strzałką wskazano kierunek północny.\nNa podstawie: www.google.pl/maps\nX\nY\n4.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **5.1.** — **astronomicznego lata, wschód** **5.2.** $h_{gS} = 90° - \\varphi = 90° - 54°47' = $ **35°13′**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n5.1. — ruch obiegowy\n\nCztery kluczowe daty astronomiczne w półkuli północnej:\n- 21 marca — równonoc wiosenna (początek astronomicznej wiosny).\n- 22 czerwca — przesilenie letnie (początek astronomicznego lata).\n- 23 września — równonoc jesienna (początek astronomicznej jesieni).\n- 22 grudnia — przesilenie zimowe (początek astronomicznej zimy).\n\nW zadaniu kontekst miesiąca lub zjawiska → przyporządkuj porę roku. Druga luka (kierunek wschodu Słońca) → wschód (Słońce zawsze \"wschodzi na wschodzie\", choć dokładny punkt wschodu zmienia się: latem na NE, zimą na SE, w równonoc dokładnie na E).\n\n5.2. — wysokość górowania Słońca w dniu równonocy\n\nWzór w dniu równonocy (Słońce nad równikiem, deklinacja = 0°):\n\n$$h_{gS} = 90° - \\varphi$$\n\ngdzie $\\varphi$ to szerokość geograficzna.\n\nPodstawienie: $\\varphi = 54°47'\\,\\text{N}$.\n\n$$h_{gS} = 90° - 54°47' = 89°60' - 54°47' = 35°13'$$\n\nWskazówka rachunkowa: $90° = 89°60'$ (jak $1 = 0,59 + 0,01$). Po odjęciu dostajemy $35°13'$.\n\nPunktacja CKE\n\n- 5.1: 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- 5.2: 1 pkt — poprawny sposób obliczenia i wynik.\n\nPo co to umieć\n\nWysokość Słońca w południe (górowanie) to klucz astronomicznej geografii. Wzory:\n- Równonoc (21 III, 23 IX): $h = 90° - \\varphi$\n- Przesilenie letnie (22 VI): $h = 90° - \\varphi + 23°27'$ (półkula N)\n- Przesilenie zimowe (22 XII): $h = 90° - \\varphi - 23°27'$ (półkula N)\n\nW zadaniach maturalnych ten wzór wraca co rok. Trening: dla Polski $\\varphi \\approx 50°$–$54°$, więc latem $h \\approx 60°$, zimą $h \\approx 15°$.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"astronomia, równonoce i przesilenia, obliczanie wysokości Słońca","page_from":8,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5.
Na geokompozycji przedstawiono fragment wybrzeża Morza Bałtyckiego położony na
wschód od obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej. Literą X oznaczono latarnię
morską Stilo, a literą Y - miejsce wykonania fotografii przedstawionej na następnej stronie.
Czerwoną strzałką wskazano kierunek północny.
Na podstawie: www.google.pl/maps
X
Y
4.
0-1
MGEP-R0_100

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: 5.1. — astronomicznego lata, wschód 5.2. $h_{gS} = 90° - \\varphi = 90° - 54°47' = $ 35°13′

\n

Tresc zadania (CKE)

\n

Co zrobić?

\n

5.1. — ruch obiegowy

\n

Cztery kluczowe daty astronomiczne w półkuli północnej:

\n\n

W zadaniu kontekst miesiąca lub zjawiska → przyporządkuj porę roku. Druga luka (kierunek wschodu Słońca) → wschód (Słońce zawsze "wschodzi na wschodzie", choć dokładny punkt wschodu zmienia się: latem na NE, zimą na SE, w równonoc dokładnie na E).

\n

5.2. — wysokość górowania Słońca w dniu równonocy

\n

Wzór w dniu równonocy (Słońce nad równikiem, deklinacja = 0°):

\n

$$h_{gS} = 90° - \\varphi$$

\n

gdzie $\\varphi$ to szerokość geograficzna.

\n

Podstawienie: $\\varphi = 54°47'\\,\\text{N}$.

\n

$$h_{gS} = 90° - 54°47' = 89°60' - 54°47' = 35°13'$$

\n

Wskazówka rachunkowa: $90° = 89°60'$ (jak $1 = 0,59 + 0,01$). Po odjęciu dostajemy $35°13'$.

\n

Punktacja CKE

\n\n

Po co to umieć

\n

Wysokość Słońca w południe (górowanie) to klucz astronomicznej geografii. Wzory:

\n\n

W zadaniach maturalnych ten wzór wraca co rok. Trening: dla Polski $\\varphi \\approx 50°$–$54°$, więc latem $h \\approx 60°$, zimą $h \\approx 15°$.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Miejsce: C

\n

Uzasadnienie:

\n
  1. Maksimum temperatury w grudniu-lutym i minimum w lipcu wskazuje na półkulę południową (odwrócone pory roku względem Polski).
  2. Temperatura nawet w najzimniejszym miesiącu wynosi ~17°C, a amplituda roczna jest niewielka (~8°C) - wskazuje to na niskie szerokości geograficzne (strefa zwrotnikowa lub podzwrotnikowa), nie równikową.
\n

Sposób 1 - Analiza termiczna: półkula i szerokość geograficzna

\n

Krok 1 - ustal półkulę na podstawie przebiegu temperatury.

\n

Krzywa temperatur osiąga maksimum w styczniu/lutym (~25 °C) i minimum w lipcu (~17 °C).

\n

Na półkuli północnej lato przypada na czerwiec-sierpień → maximum temperatury byłoby w lipcu/sierpniu.
Tutaj jest odwrotnie - zatem miejsce leży na półkuli południowej.

\n

Eliminuje to natychmiast każde miejsce A, B, D, jeśli leżą na półkuli północnej. Miejsce C musi leżeć na południe od równika.

\n

Krok 2 - ustal strefę szerokościową na podstawie wartości temperatury.

\n\n

Porównanie ze strefami:
| Strefa | T_min | T_max | Amplituda |
| Równikowa (Af) | >18 °C | ~27 °C | <3-5 °C |
| Zwrotnikowa / podzwrotnikowa | ~15-20 °C | ~25-28 °C | ~8-12 °C |
| Umiarkowana ciepła (C) | 0-15 °C | 20-25 °C | >10 °C |

\n

Minimalna temperatura ~17 °C i amplituda ~8 °C pasuje do strefy zwrotnikowej lub podzwrotnikowej półkuli południowej.
Klimat równikowy miałby wyrównane temperatury (amplituda <5 °C), co tu nie zachodzi.

\n

Krok 3 - analiza opadów.

\n

Maksimum opadów w lutym (~125 mm) pokrywa się z letnią porą roku na półkuli S - typowe dla klimatu sawannowego (Aw) lub monsunowego (Am) albo wilgotnego subtropikalnego (Cwa/Cfa).
Minimum w lipcu (~25 mm) - wyraźna pora sucha w "zimie" australnej.
Suma roczna opadów szacunkowo: około 700-900 mm - wartość typowa dla obszarów nadbrzeżnych w pobliżu ciepłych prądów oceanicznych lub obszarów zwrotnikowych wilgotnych.

\n

Wniosek: Miejsce C to punkt na półkuli południowej, w niskich szerokościach geograficznych (strefa zwrotnikowa lub podzwrotnikowa), z letnią porą deszczową - np. wschodnie wybrzeże Afryki Południowej, Brazylii lub NE Australii.

\n

Sposób 2 - Eliminacja przez analizę mapy

\n

Na mapie oznaczono cztery punkty A-D. Stosując dwa kryteria:

\n

Kryterium 1 - półkula:
Temperatury najwyższe zimą (styczeń) → miejsce na półkuli południowej.
→ Eliminujemy wszystkie punkty leżące na półkuli północnej.

\n

Kryterium 2 - szerokość geograficzna:
T_min ~17 °C → strefa zwrotnikowa (ok. 15°-30° S), nie równikowa ani umiarkowana.
→ Eliminujemy punkty przy równiku (amplituda byłaby za mała) i w strefach umiarkowanych (T_min byłoby poniżej 10 °C).

\n

Kryterium 3 - reżim opadów:
Deszcze letnie (styczeń/luty), susza zimowa (lipiec) → klimat Aw (sawannowy) lub Am (monsunowy), nie śródziemnomorski (Cs - tu pora sucha jest latem) ani równikowy (Af - deszcze cały rok).

\n

Po eliminacji pozostaje C jako jedyne miejsce spełniające wszystkie trzy warunki.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5.3, max 2 pkt):
- 2 pkt - wybór poprawnego miejsca obserwacji (C) oraz dwóch poprawnych argumentów (z listy poniżej lub równoważnych)
- 1 pkt - wybór poprawnego miejsca (C) oraz jednego poprawnego argumentu
- 0 pkt - błędny wybór miejsca, brak argumentów lub argumenty niepowiązane z danymi klimatogramu
\n
Akceptowane argumenty (wystarczy wskazać 2):
- Najwyższa temperatura powietrza od grudnia do lutego → półkula południowa (odwrócone pory roku)
- Wysoka temperatura powietrza przez cały rok (~17-25 °C) → niskie szerokości geograficzne
- Amplituda roczna temperatury (~8 °C) wskazuje na strefę zwrotnikową, nie równikową (gdzie amplituda byłaby <5 °C)
- Suma opadów i ich rozkład (max zimą astronomiczną półkuli N = latem austral.) → sąsiedztwo ciepłych wód oceanicznych / klimat monsunowy/sawannowy PH
\n
Wykluczone:
- Argument wyłącznie o opadach bez powiązania z półkulą lub szerokością
- Ogólnikowe "klimat ciepły" bez wskazania półkuli lub strefy
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Amplituda roczna temperatury:
\\[ A_T = T_\\text{najcieplej} - T_\\text{najzimniej} = 25 - 17 = 8\\,°C \\]
Mała amplituda (8 °C) typowa dla strefy zwrotnikowej wilgotnej lub podzwrotnikowej nadbrzeżnej. Klimat równikowy miałby \\(A_T < 5\\,°C\\); klimat kontynentalny strefy umiarkowanej \\(A_T > 20\\,°C\\).
\n
🌍 Klasyfikacja Köppena dla tego klimatogramu:
- T_najzimn ≈ 17 °C → przekracza próg 18 °C (klimat A) lub leży tuż poniżej (klimat C) - diagnoza: typ Aw (sawannowy, pora sucha zimą) lub Am (monsunowy).
- Maksimum opadów w lecie austral. (styczeń/luty), minimum zimą → litera "w" (suche zimą) lub "m" (monsunowy).
\n
🌐 Półkule i pory roku:
Na półkuli południowej lato astronomiczne = grudzień-luty, zima = czerwiec-sierpień.
Dlatego maksimum temperatury w styczniu/lutym to jednoznaczny sygnał półkuli południowej.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Typowy błąd prowadzący do wyboru tego miejsca |
| A | Uczeń widzi wysokie opady i ciepły klimat → myśli o tropikach, ale ignoruje fakt, że T_max jest w zimie astronomicznej PH N (grudzień) → A musi leżeć na PH północnej, co jest sprzeczne |
| B | Podobny błąd jak A - B może leżeć na PH północnej lub w innej strefie niż zwrotnikowa; amplituda lub rozkład opadów nie pasuje |
| D | Może leżeć na PH południowej, ale w innej szerokości (np. strefa umiarkowana chłodna) - T_min ~17 °C byłoby zbyt wysokie dla D w strefie umiarkowanej; lub rozkład opadów inny |

\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Uwaga 1: Najczęstszy błąd to nieodczytanie półkuli z przebiegu temperatury. Uczeń widzi "wysokie temperatury" i wskazuje miejsce w Afryce równikowej lub SE Azji (PH północna), ignorując że T_max jest w grudniu-lutym, nie w czerwcu-sierpniu.
\n
⚠️ Uwaga 2: Nie mylić klimatu zwrotnikowego z równikowym. Klimat równikowy (Af) ma wyrównaną temperaturę cały rok i opady przez cały rok bez wyraźnej pory suchej. Tu amplituda ~8 °C i wyraźne minimum opadów w lipcu eliminują klimat równikowy.
\n
⚠️ Uwaga 3: W zadaniu wymagane są DWA argumenty - nie wystarczy samo wskazanie półkuli. Trzeba dodać drugi argument (np. strefa zwrotnikowa na podstawie amplitudy temperatury lub sumy opadów). Jeden argument = tylko 1 punkt z 2 możliwych.
"}]}