{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nNa rysunku przedstawiono wiek skał bazaltowych dna oceanów.\nNa podstawie: www.ngdc.noaa.gov\nWyjaśnij - odwołując się do tektoniki płyt litosfery - dlaczego wschodnie wybrzeża\nAmeryki Południowej i zachodnie wybrzeża Afryki mają podobny zarys. W odpowiedzi\nodnieś się do położenia kontynentów w przeszłości oraz do właściwego procesu\ntektonicznego.\n7.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne […] w dziejach\nZiemi […].\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nV.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt\nlitosfery] na genezę procesów\nendogenicznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie uwzględniające, że kontynenty w przeszłości tworzyły jedną\ncałość, i odniesienie się do właściwego procesu (spreading, powstanie ryftu,\nrozsuwanie płyt, obecność rozbieżnych prądów konwekcyjnych).\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie uwzględniające, że kontynenty w przeszłości tworzyły jedną\ncałość.\nalbo\n- odniesienie się do właściwego procesu (spreading, powstanie ryftu, rozsuwanie płyt,\nobecność rozbieżnych prądów konwekcyjnych).\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Wiek skał bazaltowych świadczy o obecności pośrodku Oceanu Atlantyckiego strefy\nryftowej, w której występuje zjawisko spreadingu, co przyczyniło się do oderwania się\nAfryki i Ameryki Południowej od siebie.\n- Płyty afrykańska i południowoamerykańska odsuwają się pod wpływem prądów\nkonwekcyjnych, więc Afryka i Ameryka Południowa, które były połączone, oddalają się od\nsiebie.\n- W rejonie Grzbietu Południowoatlantyckiego zachodzi ekspansja/rozrastanie się dna\noceanicznego, co przyczyniło się do oddzielenia się Afryki i Ameryki Południowej od\nsiebie.\n- W przeszłości Afryka i obie Ameryki były połączone. Kontynenty zaczęły oddalać się od\nsiebie, gdyż utworzyła się strefa ryftowa.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: W przeszłości Afryka i obie Ameryki tworzyły **jeden kontynent (Pangea)**. W rejonie **Grzbietu Śródatlantyckiego** zachodzi zjawisko **spreadingu** (ekspansja / rozrastanie się dna oceanicznego). Płyty afrykańska i południowoamerykańska są **rozsuwane** przez **rozbieżne prądy konwekcyjne** w płaszczu Ziemi → kontynenty się oddalają. Wiek skał bazaltowych w pobliżu osi grzbietu potwierdza obecność strefy ryftowej i spreadingu.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nPunkt wyjścia: kontynenty były połączone. Około 250-300 mln lat temu (era paleozoiczna, perm) wszystkie kontynenty tworzyły Pangeę — jeden superkontynent. Dowodami są m.in.:\n- Zbieżność kształtów wybrzeży (zachodnie wybrzeże Afryki idealnie pasuje do wschodniego wybrzeża Ameryki Płd.).\n- Podobne formacje skalne po obu stronach Atlantyku.\n- Skamieniałości tych samych gatunków roślin i zwierząt lądowych.\n\nMechanizm oddalania (drugi punkt CKE) — spreading = ekspansja dna oceanicznego:\n- W połowie Atlantyku biegnie Grzbiet Śródatlantyczny — granica między płytami amerykańską i euroazjatycką/afrykańską.\n- Wzdłuż osi grzbietu ciekła magma wydobywa się na powierzchnię → twardnieje → tworzy nowe dno oceaniczne (skały bazaltowe).\n- Mechanizm napędu: prądy konwekcyjne w płaszczu Ziemi (gorąca magma wznosi się, ostygała opada — rozsuwając płyty na boki).\n\nKonstrukcja odpowiedzi (na 2 pkt) musi zawierać OBA elementy:\n1. Pangea / połączone kontynenty w przeszłości.\n2. Spreading / ryft / prądy konwekcyjne / rozsuwanie płyt w teraźniejszości.\n\nBrak jednego = -1 pkt.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — wyjaśnienie uwzględniające jedność kontynentów w przeszłości oraz odniesienie do procesu (spreading, ryft, rozsuwanie płyt, prądy konwekcyjne).\n- 1 pkt — tylko jedno z dwóch.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy typy granic płyt litosferycznych to obowiązkowa wiedza:\n- Rozbieżne (spreading) — np. Grzbiet Śródatlantycki, Wielki Rów Afrykański.\n- Zbieżne (subdukcja, kolizja) — np. Andy, Himalaje, Wyspy Japońskie.\n- Przesuwcze (transform) — np. uskok San Andreas.\n\nKażdy typ ma swoje zjawiska (wulkanizm, trzęsienia ziemi, góry, ryfty) i typowe lokalizacje.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika płyt, spreading, Grzbiet Śródatlantycki","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7. (0-2)<br>Na rysunku przedstawiono wiek skał bazaltowych dna oceanów.<br>Na podstawie: www.ngdc.noaa.gov<br>Wyjaśnij - odwołując się do tektoniki płyt litosfery - dlaczego wschodnie wybrzeża<br>Ameryki Południowej i zachodnie wybrzeża Afryki mają podobny zarys. W odpowiedzi<br>odnieś się do położenia kontynentów w przeszłości oraz do właściwego procesu<br>tektonicznego.<br>7.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 7. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>[…].</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze<br>wydarzenia geologiczne […] w dziejach<br>Ziemi […].<br>V.7) Zdający dostrzega prawidłowości<br>w rozmieszczeniu zjawisk i procesów<br>geologicznych na Ziemi.<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map […].<br>V.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt<br>litosfery] na genezę procesów<br>endogenicznych.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne wyjaśnienie uwzględniające, że kontynenty w przeszłości tworzyły jedną<br>całość, i odniesienie się do właściwego procesu (spreading, powstanie ryftu,<br>rozsuwanie płyt, obecność rozbieżnych prądów konwekcyjnych).<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie uwzględniające, że kontynenty w przeszłości tworzyły jedną<br>całość.<br>albo</p>\n<ul><li>odniesienie się do właściwego procesu (spreading, powstanie ryftu, rozsuwanie płyt,</li></ul>\n<p>obecność rozbieżnych prądów konwekcyjnych).<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Wiek skał bazaltowych świadczy o obecności pośrodku Oceanu Atlantyckiego strefy</li></ul>\n<p>ryftowej, w której występuje zjawisko spreadingu, co przyczyniło się do oderwania się<br>Afryki i Ameryki Południowej od siebie.</p>\n<ul><li>Płyty afrykańska i południowoamerykańska odsuwają się pod wpływem prądów</li></ul>\n<p>konwekcyjnych, więc Afryka i Ameryka Południowa, które były połączone, oddalają się od<br>siebie.</p>\n<ul><li>W rejonie Grzbietu Południowoatlantyckiego zachodzi ekspansja/rozrastanie się dna</li></ul>\n<p>oceanicznego, co przyczyniło się do oddzielenia się Afryki i Ameryki Południowej od<br>siebie.</p>\n<ul><li>W przeszłości Afryka i obie Ameryki były połączone. Kontynenty zaczęły oddalać się od</li></ul>\n<p>siebie, gdyż utworzyła się strefa ryftowa.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: W przeszłości Afryka i obie Ameryki tworzyły <strong>jeden kontynent (Pangea)</strong>. W rejonie <strong>Grzbietu Śródatlantyckiego</strong> zachodzi zjawisko <strong>spreadingu</strong> (ekspansja / rozrastanie się dna oceanicznego). Płyty afrykańska i południowoamerykańska są <strong>rozsuwane</strong> przez <strong>rozbieżne prądy konwekcyjne</strong> w płaszczu Ziemi → kontynenty się oddalają. Wiek skał bazaltowych w pobliżu osi grzbietu potwierdza obecność strefy ryftowej i spreadingu.</p>\n<p>Tresc zadania (CKE)</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Punkt wyjścia: kontynenty były połączone. Około 250-300 mln lat temu (era paleozoiczna, perm) wszystkie kontynenty tworzyły Pangeę — jeden superkontynent. Dowodami są m.in.:</p>\n<ul><li>Zbieżność kształtów wybrzeży (zachodnie wybrzeże Afryki idealnie pasuje do wschodniego wybrzeża Ameryki Płd.).</li><li>Podobne formacje skalne po obu stronach Atlantyku.</li><li>Skamieniałości tych samych gatunków roślin i zwierząt lądowych.</li></ul>\n<p>Mechanizm oddalania (drugi punkt CKE) — spreading = ekspansja dna oceanicznego:</p>\n<ul><li>W połowie Atlantyku biegnie Grzbiet Śródatlantyczny — granica między płytami amerykańską i euroazjatycką/afrykańską.</li><li>Wzdłuż osi grzbietu ciekła magma wydobywa się na powierzchnię → twardnieje → tworzy nowe dno oceaniczne (skały bazaltowe).</li><li>Mechanizm napędu: prądy konwekcyjne w płaszczu Ziemi (gorąca magma wznosi się, ostygała opada — rozsuwając płyty na boki).</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (na 2 pkt) musi zawierać OBA elementy:</p>\n<ol><li>Pangea / połączone kontynenty w przeszłości.</li><li>Spreading / ryft / prądy konwekcyjne / rozsuwanie płyt w teraźniejszości.</li></ol>\n<p>Brak jednego = -1 pkt.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — wyjaśnienie uwzględniające jedność kontynentów w przeszłości oraz odniesienie do procesu (spreading, ryft, rozsuwanie płyt, prądy konwekcyjne).</li><li>1 pkt — tylko jedno z dwóch.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Trzy typy granic płyt litosferycznych to obowiązkowa wiedza:</p>\n<ul><li>Rozbieżne (spreading) — np. Grzbiet Śródatlantycki, Wielki Rów Afrykański.</li><li>Zbieżne (subdukcja, kolizja) — np. Andy, Himalaje, Wyspy Japońskie.</li><li>Przesuwcze (transform) — np. uskok San Andreas.</li></ul>\n<p>Każdy typ ma swoje zjawiska (wulkanizm, trzęsienia ziemi, góry, ryfty) i typowe lokalizacje.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej i zachodnie wybrzeże Afryki mają podobny zarys, ponieważ <strong>w przeszłości oba kontynenty tworzyły jeden ląd (Pangea / Gondwana)</strong>, który następnie uległ rozpadowi w wyniku <strong>spreadingu (ekspansji dna oceanicznego)</strong> wzdłuż Grzbietu Południowoatlantyckiego. Rozsuwające się płyty litosfery - afrykańska i południowoamerykańska - oddaliły się od siebie, zachowując lustrzany zarys dawnej granicy lądowej.</p>\n<h4>Sposób 1 - od historii kontynentu do procesu tektonicznego</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Pangea i Gondwana</strong></p>\n<p>Około 200-180 milionów lat temu (trias/jura) wszystkie kontynenty tworzyły jeden superkontynent <strong>Pangeę</strong>, a jej południowa część - <strong>Gondwana</strong> - obejmowała Amerykę Południową i Afrykę jako jedną całość. Linie wybrzeży obu kontynentów były wtedy bezpośrednio ze sobą połączone - dziś widać to wyraźnie: wyraźne „wklęśnięcie&quot; Zatoki Gwinejskiej pasuje kształtem do „wypuklenia&quot; wybrzeży Brazylii.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Rifting i powstanie strefy ryftowej</strong></p>\n<p>Pod wpływem <strong>prądów konwekcyjnych</strong> w astenosferze magma zaczęła unosić się ku górze, rozrywając litosferę kontynentalną. Powstał <strong>ryft</strong> - podłużna szczelina, wzdłuż której oba bloki kontynentalne zaczęły się od siebie odsuwać.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Spreading (ekspansja dna oceanicznego)</strong></p>\n<p>Wzdłuż strefy ryftowej - dziś tworzącej <strong>Grzbiet Południowoatlantycki</strong> - nieprzerwanie wypływa nowa bazaltowa magma, krzepnie i tworzy nowe dno oceaniczne. Proces ten nazywamy <strong>spreadingiem</strong> (rozrastaniem się dna oceanu). Potwierdzenie na mapie z zadania: <strong>czerwone strefy przy Grzbiecie Śródatlantyckim</strong> = skały najmłodsze (0 mln lat), a im dalej od grzbietu ku wybrzeżom - tym skały są <strong>starsze</strong> (fioletowe ≈ 180 mln lat). To symetryczny wzorzec: najstarsze skały leżą tuż przy wybrzeżach obu kontynentów.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Skutek: podobny zarys wybrzeży</strong></p>\n<p>Ponieważ Ameryka Południowa i Afryka były kiedyś jedną bryłą, a rozpadły się wzdłuż jednej linii pęknięcia, ich brzegi zachowały <strong>lustrzane, komplementarne kształty</strong>. Kontynenty odsunęły się od siebie jak dwie puzzle, których linie łamania pasują do siebie.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> Podobieństwo zarysów wybrzeży = efekt wspólnego pochodzenia z Gondwany + rozdzielenia przez spreading wzdłuż Grzbietu Południowoatlantyckiego.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez mapę wieku skał bazaltowych</h4>\n<p>Mapa z zadania dostarcza niezależnego dowodu:</p>\n<ol><li><strong>Symetria stref wiekowych</strong>: pasy skał o tym samym wieku biegną równolegle po obu stronach Grzbietu Południowoatlantyckiego - po stronie amerykańskiej i po stronie afrykańskiej. To dowód, że nowe dno oceaniczne powstaje w centrum i przesuwa starsze fragmenty ku obu kontynentom.</li><li><strong>Wiek skał przy wybrzeżach</strong>: skały bazaltowe bezpośrednio przy wschodnim wybrzeżu Ameryki Pd. i zachodnim wybrzeżu Afryki mają wiek zbliżony do <strong>ok. 150-180 mln lat</strong> - dokładnie ten sam po obu stronach. Oznacza to, że rozpad nastąpił w tym samym czasie i od tej samej strefy.</li><li><strong>Wniosek weryfikujący</strong>: gdyby kontynenty nie były połączone, symetria wiekowa skał nie istniałaby, a kształty wybrzeży byłyby przypadkowe.</li></ol>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - odpowiedź zawiera <strong>oba</strong> elementy:<br>1. Informację, że kontynenty <strong>w przeszłości tworzyły jedną całość</strong> (Pangea / Gondwana / były połączone / oderwały się od siebie);<br>2. Odniesienie do <strong>właściwego procesu tektonicznego</strong>: spreading / ekspansja dna oceanicznego / ryft / strefa ryftowa / rozsuwanie płyt / prądy konwekcyjne powodujące odsuwanie się płyt.<br><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź zawiera <strong>tylko jeden</strong> z powyższych elementów:<br>- Albo samo stwierdzenie o dawnym połączeniu kontynentów (bez mechanizmu);<br>- Albo sam opis spreadingu / ryftu (bez nawiązania do dawnego połączenia).<br><br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólnikowa (np. „bo są blisko siebie&quot;), błędna, lub nie na temat.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania:</strong><br>- „Pangea&quot;, „Gondwana&quot;, „były połączone&quot;, „stanowiły jedną całość&quot;, „oderwały się&quot;<br>- „spreading&quot;, „ekspansja dna oceanicznego&quot;, „ryft&quot;, „strefa ryftowa&quot;, „rozsuwanie płyt litosfery&quot;, „prądy konwekcyjne&quot; (jako przyczyna odsuwania)<br><br><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong><br>- „Dryfowanie kontynentów&quot; bez wyjaśnienia mechanizmu - daje max 1 pkt (tylko element historyczny)<br>- „Trzęsienia ziemi&quot; / „subdukcja&quot; / „kolizja płyt&quot; - błędny proces, 0 pkt za element mechanizmu<br>- „Są na tej samej szerokości geograficznej&quot; - 0 pkt</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Teoria tektoniki płyt (Wegener / Hess):</strong> Kontynenty przemieszczają się po powierzchni Ziemi na poruszających się płytach litosfery. Napęd: <strong>prądy konwekcyjne</strong> w astenosferze (gorąca plastyczna warstwa płaszcza).</blockquote>\n<blockquote>🔴 <strong>Spreading (ekspansja dna oceanicznego):</strong> W strefach <strong>grzbietów śródoceanicznych</strong> (granice dywergentne płyt) wypływa magma bazaltowa, krzepnie i tworzy nowe dno. Płyty odsuwają się od osi grzbietu z prędkością <strong>1-10 cm/rok</strong>. Grzbiet Południowoatlantycki rozsuwa się z prędkością ok. <strong>2-3 cm/rok</strong>.</blockquote>\n<blockquote>📅 <strong>Skala czasu - rozpad Gondwany:</strong> ok. <strong>180-130 mln lat temu</strong> (jura-kreda). Wiek najstarszych skał bazaltowych przy wybrzeżach Atlantyku: ok. <strong>160-180 mln lat</strong> - zgodny z mapą.</blockquote>\n<blockquote>🧩 <strong>Hipoteza Wegenera (1912):</strong> Zarys wybrzeży Ameryki Pd. i Afryki jako dowód nr 1 na istnienie Pangei; późniejsze badania oceaniczne (Hess, lata 60. XX w.) dostarczyły dowodu przez symetrię anomalii magnetycznych dna oceanicznego.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie stosuje się wzorów matematycznych</strong> - wymagana jest wiedza z geologii strukturalnej i tektoniki.</p>\n<h4>Dlaczego błędne podejścia nie dają pełnych punktów</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego niewystarczająca |<br>| „Podobny zarys to przypadek&quot; | Brak odniesienia do tektoniki - 0 pkt |<br>| „Ameryka i Afryka leżą symetrycznie względem równika&quot; | Błędne rozumowanie geograficzne - 0 pkt |<br>| „Kontynenty były połączone, bo subdukcja&quot; | Subdukcja to zderzenie/wchodzenie płyt pod siebie (strefa konwergentna), nie rozpad - błędny proces |<br>| „Dryfowały kontynenty&quot; (samo stwierdzenie) | Tylko element historyczny bez mechanizmu - max 1 pkt |<br>| „Prądy morskie ukształtowały podobnie oba wybrzeża&quot; | Mylenie procesów egzogenicznych z endogenicznymi - 0 pkt |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Wielu uczniów pisze tylko „kontynenty dryfowały&quot; - to za mało na 2 pkt. <strong>Musisz nazwać mechanizm</strong>: spreading / ryft / prądy konwekcyjne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie mylić <strong>spreadingu</strong> (strefa ryftu = granica dywergentna, płyty się rozsuwają) z <strong>subdukcją</strong> (strefa rowu oceanicznego = granica konwergentna, płyta wchodzi pod płytę). Na Atlantyku działa spreading, nie subdukcja.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Samo „podobieństwo kształtów&quot; to spostrzeżenie - pytanie wymaga WYJAŚNIENIA przyczynowego. Klucz CKE wymaga 2 konkretnych elementów: <strong>historia (dawne połączenie)</strong> + <strong>proces (spreading/ryft)</strong>. Jeden bez drugiego = tylko 1 pkt.</blockquote>"}]}