Zadanie 10.
Na mapie fragmentu Europy literami A-D oznaczono wybrane stacje meteorologiczne:
Białystok, Bukareszt, Neapol i Paryż. Każda ze stacji jest położona poniżej 200 m n.p.m.
0°
10°
20°
30°
Odpowiedź: 10.1 (3 stacje umiarkowane — A, B, D): B, D, A | Styczeń T/O | Lipiec T/O | Rok | Stacja | |---|---|---|---| | −2,1 / 47 | 22,4 / 57 | 11,1 / 628 | B (Paryż) — umiarkowany morski | | 3,4 / 52 | 18,4 / 54 | 10,6 / 639 | D (Bukareszt) — umiarkowany kontynentalny | | −4,1 / 35 | 17,3 / 80 | 6,7 / 592 | A (Białystok) — chłodniejszy kontynentalny | 10.2 Najkrótsza noc 22 XII: C (Neapol) — najbardziej na S. Najdłuższa: A (Białystok) — najbardziej na N.
\nTreść zadania (CKE)
\nZadanie 10.
\nNa mapie fragmentu Europy literami A–D oznaczono wybrane stacje meteorologiczne: Białystok, Bukareszt, Neapol i Paryż. Każda ze stacji jest położona poniżej 200 m n.p.m.
\nZadanie 10.1. (0–2)
\nW tabeli przedstawiono dane z trzech stacji meteorologicznych – położonych w tej samej strefie klimatycznej – spośród czterech stacji oznaczonych na mapie literami A–D. Dane dotyczą stycznia oraz lipca XX wieku.
\nUzupełnij tabelę. Wpisz we właściwych miejscach litery, którymi oznaczono odpowiednie stacje meteorologiczne.
\nStacja | T styczeń | O styczeń | T lipiec | O lipiec | T rok | O rok
_ | −2,1 | 47 | 22,4 | 57 | 11,1 | 628
_ | 3,4 | 52 | 18,4 | 54 | 10,6 | 639
_ | −4,1 | 35 | 17,3 | 80 | 6,7 | 592
T — średnia temperatura powietrza °C; O — średnia suma opadów atmosferycznych mm.
\nZadanie 10.2. (0–1)
\nW której stacji, spośród oznaczonych na mapie literami A–D, 22 grudnia noc jest najkrótsza, a w której – najdłuższa? Wpisz odpowiednie litery we właściwe miejsca.
\nCo zrobić?
\n10.1. — przyporządkowanie stacji
\nIdentyfikacja stacji (A-D) z mapy Europy:
\nCKE wyklucza C (Neapol) — leży w innej strefie klimatycznej (śródziemnomorska, nie umiarkowana). Pozostają: A, B, D w klimacie umiarkowanym.
\nCechy klimatu:
\nPorównaj z tabelą:
\nFaktycznie: T styczeń ~+3 oznacza Paryż (morski). T styczeń −2 oznacza Bukareszt (kontynentalny). T styczeń −4 oznacza Białystok.
\nZ tego: wiersz z T styczeń −2,1 i T lipiec 22,4 → Bukareszt (D). Wiersz +3,4 / 18,4 → Paryż (B). Wiersz −4,1 / 17,3 → Białystok (A).
\n(W przedstawionym kluczu CKE kolejność może być inna — zawsze patrz na konkretne wartości temperatury i deszczu.)
\n10.2. — długość nocy 22 grudnia
\nKlucz: 22 grudnia — przesilenie zimowe na półkuli N. Im dalej na północ, tym dłuższa noc. Im dalej na południe, tym krótsza noc.
\nPorównaj szerokości geograficzne:
\nPunktacja CKE
\nPo co to umieć
\nKlimaty Europy (uproszczona klasyfikacja):
\nDługość dnia/nocy zależy od szerokości geograficznej i deklinacji Słońca (pory roku).
"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"W dniu 22 czerwca (przesilenie letnie) na półkuli północnej im wyższa szerokość geograficzna, tym dzień jest dłuższy. Gdańsk leży na szerokości \\(54^\\circ 21' \\text{N}\\), a Łódź na \\(51^\\circ 45' \\text{N}\\) - Gdańsk jest bardziej wysunięty na północ, ma dłuższy dzień (17 h 13 min wobec 16 h 42 min), więc wschód Słońca wypada tam wcześniej (04:11 vs 04:23).
\nPrzyczyna: nachylenie osi Ziemi do płaszczyzny ekliptyki (o \\(23^\\circ 26'\\)) powoduje, że latem na półkuli północnej wyższe szerokości geograficzne mają dłuższą część doby oświetloną przez Słońce, a co za tym idzie - wcześniejszy wschód.
\nKrok 1. Odczytaj dane z tabeli.
\n| Miasto | Szerokość | Długość dnia | Wschód |
| Gdańsk | \\(54^\\circ 21' \\text{N}\\) | 17 h 13 min | 04:11 |
| Łódź | \\(51^\\circ 45' \\text{N}\\) | 16 h 42 min | 04:23 |
Różnica w długości dnia: 17 h 13 min - 16 h 42 min = 31 minut.
\nKrok 2. Zrozum mechanizm letni.
\n22 czerwca to przesilenie letnie: deklinacja Słońca \\(\\delta = +23^\\circ 26'\\). Oś Ziemi jest nachylona tak, że półkula północna jest skierowana ku Słońcu. Im dalej na północ (im wyższa \\(\\varphi\\)), tym:
\nKrok 3. Zastosuj wniosek.
\nGdańsk (\\(54^\\circ \\text{N}\\)) > Łódź (\\(51^\\circ 45' \\text{N}\\)) pod względem szerokości geograficznej → Gdańsk ma dłuższy dzień → wschód Słońca jest wcześniejszy.
\nWynik: wschód Słońca w Gdańsku wypada o 12 minut wcześniej niż w Łodzi.
\nTo zadanie ma pułapkę - sprawdź, czy różnica nie wynika z długości geograficznej:
\nŁódź leży bardziej na wschód o \\(\\Delta\\lambda = 48'\\). Z wzoru:
\\[
\\Delta t = \\frac{48'}{15^\\circ/\\text{h}} = \\frac{0{,}8^\\circ}{15} \\approx 3{,}2 \\text{ min}
\\]
Gdyby decydowała tylko długość geograficzna, Łódź miałaby wschód o \\(\\approx 3\\) minuty wcześniej niż Gdańsk (jest bardziej na wschód → czas słoneczny wyprzedza). Tymczasem w tabeli Gdańsk ma wschód o 12 minut wcześniej - efekt jest odwrotny i silniejszy.
\nWniosek: efekt długości geograficznej jest tu przeciwny do obserwowanej różnicy. Jedynym wytłumaczeniem jest efekt szerokości geograficznej (letnie wydłużenie dnia ku północy), który z nawiązką dominuje nad efektem długości. To potwierdza, że prawidłowe wyjaśnienie dotyczy nachylenia osi Ziemi i szerokości geograficznej, nie długości geograficznej.
\n📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 1 pkt):\n
- 1 pkt - poprawne wyjaśnienie nawiązujące do:
- nachylenia osi Ziemi do płaszczyzny ekliptyki ORAZ wynikających z tego różnic długości dnia na różnych szerokościach geograficznych, LUB
- stwierdzenia, że latem na półkuli północnej wyższa szerokość geograficzna = dłuższy dzień = wcześniejszy wschód, WRAZ Z wskazaniem że Gdańsk leży na wyższej szerokości niż Łódź.
- 0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium (np. podaje tylko długość geograficzną, nie wyjaśnia mechanizmu, mówi tylko "Gdańsk leży bardziej na północ" bez powiązania z długością dnia).
Akceptowane warianty (przykładowe odpowiedzi z klucza):
- "Ze względu na nachylenie osi Ziemi w stosunku do płaszczyzny ekliptyki i wynikające z tego różnice w długości dnia i nocy w miejscach o różnej szerokości geograficznej."
- "Latem na półkuli północnej im wyższa szerokość geograficzna, tym dzień jest dłuższy, a w konsekwencji wschód Słońca w Gdańsku (miejscu o wyższej szerokości geograficznej) w określone dni występuje wcześniej niż w Łodzi."
Wykluczone / niewystarczające:
- Samo stwierdzenie "Gdańsk leży dalej na północ" - bez wyjaśnienia, DLACZEGO to powoduje wcześniejszy wschód.
- Odpowiedź przez długość geograficzną - Łódź leży bardziej na wschód, więc to byłoby błędne.
- Odpowiedź dotycząca tylko zachodu Słońca bez powiązania ze wschodem.
📐 Kluczowe pojęcie: nachylenie osi Ziemi
\nOś Ziemi jest nachylona pod kątem \\(23^\\circ 26'\\) do prostopadłej do płaszczyzny ekliptyki. Na przesileniu letnim (22 VI) Słońce ma deklinację:
\\[
\\delta = +23^\\circ 26'
\\]
Oznacza to, że koło podbiegunowe północne (\\(66^\\circ 34' \\text{N}\\)) i wyższe szerokości mają dzień polarny, a wszystkie miejsca na półkuli północnej mają dzień dłuższy niż noc.
📐 Zależność długości dnia od szerokości geograficznej (22 VI, półkula N):
\nIm wyższa \\(\\varphi\\) (bliżej bieguna), tym większa część doby oświetlona → tym wcześniejszy wschód i późniejszy zachód. To bezpośrednia konsekwencja geometrii oświetlenia Ziemi przez Słońce.
\n📐 Czas słoneczny a długość geograficzna:
\\[
\\Delta t = \\frac{\\Delta\\lambda}{15^\\circ/\\text{h}} \\quad (1^\\circ = 4 \\text{ min})
\\]
W tym zadaniu efekt długości geograficznej (~3 min, faworyzujący Łódź) jest zdominowany przez efekt szerokości geograficznej (~12 min, faworyzujący Gdańsk) - stąd wynik pozornie paradoksalny (Gdańsk bardziej na zachód, a wschód wcześniej).
🌍 Sekcja: Długość dnia - z biblioteki wzorów:
\n⚠️ Pułapka 1: Mylenie szerokości geograficznej z długością geograficzną.\n
Wielu uczniów patrzy na mapę i myśli: "Łódź leży bardziej na wschód, więc Słońce wstaje tam wcześniej". To błąd! Łódź rzeczywiście leży bardziej na wschód (\\(19^\\circ 28' \\text{E}\\) vs \\(18^\\circ 40' \\text{E}\\)), ale to szerokość geograficzna decyduje o długości dnia - i jej efekt w lecie jest silniejszy oraz odwrotny. Uczeń musi wyjaśnić mechanizm szerokościowy, a nie odwoływać się do długości geograficznej (to prowadzi do błędnej odpowiedzi).
⚠️ Pułapka 2: Stwierdzenie "Gdańsk leży dalej na północ" bez wyjaśnienia mechanizmu.\n
Samo zdanie "Gdańsk jest bardziej wysunięty na północ, dlatego wschód jest wcześniej" to za mało na punkt. Klucz CKE wymaga wyjaśnienia przyczyny: nachylenie osi Ziemi → różna długość dnia na różnych szerokościach → wcześniejszy wschód. Bez tego logicznego łańcucha odpowiedź jest opisem, nie wyjaśnieniem.
⚠️ Pułapka 3: Użycie argumentu obowiązującego przez cały rok.\n
Relacja "wyżej na północ = wcześniejszy wschód" obowiązuje tylko latem (III-IX na półkuli N). Zimą jest odwrotnie - w Gdańsku zachodzi Słońce wcześniej i wschodzi później niż w Łodzi. Jeśli zadanie dotyczyłoby 22 grudnia, prawidłowa odpowiedź byłaby odwrotna. Ucz się, że kluczowe jest wskazanie pory roku i hemisfer.
⚠️ Pułapka 4: Pomijanie roli nachylenia osi Ziemi."}]}
Klucz CKE w pierwszym wariancie odpowiedzi wprost wymienia "nachylenie osi Ziemi w stosunku do płaszczyzny ekliptyki" jako przyczynę. To pojęcie z działu "ruchy Ziemi" - jeśli uczeń go nie zna lub nie umie go użyć, traci punkt. Warto wprost napisać: "Nachylenie osi Ziemi do płaszczyzny ekliptyki powoduje, że 22 czerwca półkula północna jest skierowana ku Słońcu, a wyższe szerokości geograficzne mają dłuższy dzień."