{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-2)\nPoniżej przedstawiono profile dwóch gleb strefowych. Literą X oznaczono profil gleby\ncharakterystycznej dla formacji roślinnej obszaru, dla którego sporządzono klimatogram,\na literą Y - profil gleby, która tworzy się pod lasami iglastymi na sandrach lub wydmach.\nPrzyjmij, że profile gleb są takiej samej głębokości.\nX\nY\nNa podstawie: www.zasobynauki.pl; www.up.wroc.pl\nUzasadnij dwoma argumentami, że gleba, której profil oznaczono literą Y,\ncharakteryzuje się mniejszą przydatnością dla upraw o wysokich wymaganiach niż\ngleba oznaczona literą X.\n1\n2\n11.1.\n0-1-2\n11.2.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n7. Waloryzowanie zjawisk i procesów\nprzyrodniczych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nVI.1) Zdający rozpoznaje typ gleby\ni wnioskuje o przydatności rolniczej na\npodstawie fotografii profilu glebowego.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzasadnienie dwoma argumentami.\n1 pkt - poprawne uzasadnienie jednym argumentem.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Gleba oznaczona literą Y zawiera mniej próchnicy (więc ma mniejszą żyzność niż gleba\noznaczona literą X).\n- Gleba tworzy się na piaskach (więc ma mniejszą zdolność retencjonowania wody niż\ngleba oznaczona literą X).\n- W glebie oznaczonej literą Y płytko występuje poziom o jasnym kolorze (poziom\nwymywania, który jest ubogi w związki organiczne).\n- Jest glebą kwaśną (która nie sprzyja uprawie np. pszenicy i buraków cukrowych), a gleba\noznaczona literą X ma odczyn obojętny/zasadowy.\n- W glebie oznaczonej literą Y występuje poziom orsztynu.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Gleba Y (bielica pod las iglasty) ma mniejszą żyzność od X (czarnoziem stepowy), bo: 1. **mniej próchnicy** w profilu Y (jasny poziom wymywania) — niższa zasobność w składniki mineralne; 2. powstała na **piaskach** (sandry/wydmy) — mała retencja wody, łatwe wymywanie pierwiastków; 3. **kwaśny odczyn** Y — nieprzydatny dla pszenicy/buraków cukrowych; X ma odczyn obojętny/zasadowy; 4. występowanie **poziomu orsztynu** (twarda warstwa wzbogacenia) ogranicza zasięg korzeni i przepuszczalność.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":"step, klimat umiarkowany kontynentalny, czarnoziem vs bielica","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-2)<br>Poniżej przedstawiono profile dwóch gleb strefowych. Literą X oznaczono profil gleby<br>charakterystycznej dla formacji roślinnej obszaru, dla którego sporządzono klimatogram,<br>a literą Y - profil gleby, która tworzy się pod lasami iglastymi na sandrach lub wydmach.<br>Przyjmij, że profile gleb są takiej samej głębokości.<br>X<br>Y<br>Na podstawie: www.zasobynauki.pl; www.up.wroc.pl<br>Uzasadnij dwoma argumentami, że gleba, której profil oznaczono literą Y,<br>charakteryzuje się mniejszą przydatnością dla upraw o wysokich wymaganiach niż<br>gleba oznaczona literą X.<br>1<br>2<br>11.1.<br>0-1-2<br>11.2.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali<br>lokalnej, regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Waloryzowanie zjawisk i procesów</li></ol>\n<p>przyrodniczych […].<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>VI.1) Zdający rozpoznaje typ gleby<br>i wnioskuje o przydatności rolniczej na<br>podstawie fotografii profilu glebowego.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne uzasadnienie dwoma argumentami.<br>1 pkt - poprawne uzasadnienie jednym argumentem.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Gleba oznaczona literą Y zawiera mniej próchnicy (więc ma mniejszą żyzność niż gleba</li></ul>\n<p>oznaczona literą X).</p>\n<ul><li>Gleba tworzy się na piaskach (więc ma mniejszą zdolność retencjonowania wody niż</li></ul>\n<p>gleba oznaczona literą X).</p>\n<ul><li>W glebie oznaczonej literą Y płytko występuje poziom o jasnym kolorze (poziom</li></ul>\n<p>wymywania, który jest ubogi w związki organiczne).</p>\n<ul><li>Jest glebą kwaśną (która nie sprzyja uprawie np. pszenicy i buraków cukrowych), a gleba</li></ul>\n<p>oznaczona literą X ma odczyn obojętny/zasadowy.</p>\n<ul><li>W glebie oznaczonej literą Y występuje poziom orsztynu.</li></ul>\n<p>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Gleba Y (bielica pod las iglasty) ma mniejszą żyzność od X (czarnoziem stepowy), bo: 1. <strong>mniej próchnicy</strong> w profilu Y (jasny poziom wymywania) — niższa zasobność w składniki mineralne; 2. powstała na <strong>piaskach</strong> (sandry/wydmy) — mała retencja wody, łatwe wymywanie pierwiastków; 3. <strong>kwaśny odczyn</strong> Y — nieprzydatny dla pszenicy/buraków cukrowych; X ma odczyn obojętny/zasadowy; 4. występowanie <strong>poziomu orsztynu</strong> (twarda warstwa wzbogacenia) ogranicza zasięg korzeni i przepuszczalność.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Gleba Y (bielicowa) zawiera znacznie mniej próchnicy niż gleba X (czarnoziem), co oznacza mniejszą żyzność i gorsze zaopatrzenie roślin w składniki pokarmowe.</li><li>Gleba Y tworzy się na piaskach (sandry, wydmy), więc ma małą zdolność retencjonowania wody - rośliny szybko cierpią na suszę glebową.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - analiza profilu glebowego (odczyt z opisu i wiedza o typach gleb)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - zidentyfikuj oba typy gleb.</strong></p>\n<ul><li>Gleba <strong>X</strong> = <strong>czarnoziem</strong> (czarnorola stepowa). Cechuje ją gruby, ciemny poziom próchniczny <strong>A</strong> (humus &gt; 3-4%, niekiedy do 10-15%), struktura gruzełkowata, odczyn obojętny lub lekko zasadowy (pH 6,5-7,5). To jedne z najżyźniejszych gleb świata - tworzą się pod stepami i lasostepami w klimacie kontynentalnym.</li><li>Gleba <strong>Y</strong> = <strong>bielica</strong> (gleba bielicowa). Cechuje ją:</li><li>bardzo cienki, jasny poziom A (ubogi w próchnicę),</li><li>wyraźny poziom <strong>wymywania</strong> (eluwialny, E) - jasnoszary, pozbawiony związków organicznych i mineralnych,</li><li>poziom <strong>wmywania</strong> B (iluwialny) z wytrąconymi związkami żelaza i glinu (rdzawy orsztyn),</li><li>silnie kwaśny odczyn (pH 4-5),</li><li>tworzy się na piaskach (sandry, wydmy) pod borami iglastymi.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - sformułuj dwa argumenty porównawcze (gleba Y względem X).</strong></p>\n<p><strong>Argument 1 - mniej próchnicy = mniejsza żyzność:</strong><br>Czarnoziem (X) ma gruby poziom humusowy, bogaty w przyswajalne składniki mineralne (azot, fosfor, potas). Bielica (Y) ma poziom A praktycznie pozbawiony próchnicy - rośliny o wysokich wymaganiach (pszenica, burak cukrowy) nie mają skąd czerpać składników pokarmowych.</p>\n<p><strong>Argument 2 - podłoże piaszczyste = mała retencja wody:</strong><br>Bielica tworzy się na sandrach i wydmach - czyli na glebach <strong>piaszczystych o dużej przepuszczalności</strong>. Woda opadowa szybko przesiąka w głąb profilu poza zasięg korzeni. Czarnoziem ma strukturę gruzełkowatą i znacznie większą pojemność wodną - utrzymuje wodę dłużej.</p>\n<p><strong>Opcjonalne argumenty dodatkowe (warto wiedzieć):</strong></p>\n<ul><li>Bielica jest <strong>kwaśna</strong> (pH 4-5) → hamuje pobieranie składników przez rośliny, nie sprzyja uprawie pszenicy i buraków cukrowych wymagających odczynu obojętnego.</li><li>W profilu bielicy występuje <strong>poziom orsztynu</strong> (zbitego, słabo przepuszczalnego) → utrudnia przenikanie korzeni w głąb i zaburza drenaż.</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez porównanie formacji roślinnych</h4>\n<p>Czarnoziemy tworzą się pod <strong>stepami i lasostepami</strong> - naturalną roślinnością trawiastą o dużej produkcji biomasy. Opadłe trawy rozkładają się powoli, oddając do gleby ogromne ilości materii organicznej → grube poziomy próchnicowe.</p>\n<p>Bielice tworzą się pod <strong>borami iglastymi na piaskach</strong> - igliwie rozkłada się wolno, wytwarza kwasy humusowe, które aktywnie wymywają składniki z poziomu A do B (proces <strong>bielicowania / podzolizacji</strong>). Efekt: gleba kwaśna, uboga, słaba strukturalnie.</p>\n<p>Ta logika (roślinność → typ gleby → jakość agronomiczna) to weryfikacja wniosków z Kroku 2 powyżej. Oba tory rozumowania prowadzą do tych samych dwóch argumentów: mniej próchnicy + gorsze właściwości wodne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne uzasadnienie <strong>dwoma</strong> argumentami wskazującymi na gorsze właściwości gleby Y względem X.<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne uzasadnienie <strong>jednym</strong> argumentem.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólna bez odniesienia do profilu / wyłącznie opis gleby bez porównania.<br><br><strong>Akceptowane argumenty (klucz CKE):</strong><br>1. Gleba Y zawiera <strong>mniej próchnicy</strong> (mniejsza żyzność).<br>2. Gleba tworzy się <strong>na piaskach</strong> → mała zdolność retencjonowania wody.<br>3. W glebie Y <strong>poziom wymywania jest płytki</strong> - ubogi w związki organiczne.<br>4. Gleba Y jest <strong>kwaśna</strong> → nie sprzyja uprawie pszenicy i buraków cukrowych (gleba X ma odczyn obojętny/zasadowy).<br>5. W glebie Y <strong>występuje poziom orsztynu</strong> → fizyczna bariera dla korzeni.<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong><br>- Argument musi być <strong>konkretny i porównawczy</strong> - nie tylko &quot;bielica jest słabsza&quot;, ale DLACZEGO jest słabsza w odniesieniu do konkretnej cechy profilu.<br>- Wystarczą <strong>dwa dowolne</strong> spośród powyższych pięciu argumentów.<br><br><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong><br>- &quot;Bielica jest gorsza od czarnoziemu&quot; - bez wskazania cechy.<br>- Opis cech gleby X bez odniesienia do Y.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Typy gleb strefowych (z biblioteki wzorów):</strong><br>- <strong>Czarnoziemy</strong> - strefa stepowa i lasostepu; klimat kontynentalny półsuchy; klasa bonitacyjna I-II; humus 3-15%.<br>- <strong>Bielice</strong> - strefa borealna (tajga), bory iglaste na piaskach; klasa bonitacyjna V-VI; silnie kwaśne (pH 4-5); charakterystyczne poziomy: E (wymywania, jasnoszary) + B orsztynowy (wmywania, rdzawy).<br>- Proces glebotwórczy bielicy: <strong>podzolizacja</strong> - kwasy humusowe z igliwia rozkładają profil A.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Kontekst polski:</strong> Bielice w Polsce → Bory Tucholskie, Puszcza Notecka, sandry Pojezierza Mazurskiego. Czarnoziemy w Polsce → Wyżyna Lubelska (okolice Zamościa, Hrubieszowa), Kujawy - najlepsze gleby orne w kraju.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu wzory matematyczne nie są wymagane - wystarczy wiedza z <strong>gleboznawstwa i geografii fizycznej</strong>.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie zdobędziesz punktu |<br>| &quot;Bielica jest słabszą glebą&quot; | Ogólnik bez wskazania konkretnej cechy profilu - 0 pkt |<br>| &quot;Gleba Y jest ciemniejsza&quot; | Błąd faktyczny - bielica jest JAŚNIEJSZA (jasnoszary poziom E); ciemna jest X (czarnoziem) |<br>| &quot;Gleba Y jest głębsza&quot; | Treść zadania mówi: przyjmij, że oba profile są tej <strong>samej głębokości</strong> |<br>| &quot;Gleba Y ma mniej minerałów&quot; | Zbyt ogólne; akceptowalny wariant to &quot;mniej próchnicy&quot; lub &quot;kwaśny odczyn blokuje pobieranie składników&quot; |<br>| Opis tylko gleby X bez porównania | Nie odpowiada na pytanie (pytanie dotyczy gleby Y vs X) |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie mylić <strong>poziomu orsztynu</strong> (B iluwialny z żelazem i glinem w bielicy) z poziomem próchnicy (A w czarnoziemie). Orsztyn to bariera dla korzeni, nie źródło składników pokarmowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Treść polecenia mówi &quot;uzasadnij <strong>dwoma</strong> argumentami&quot; - musisz napisać <strong>dwa oddzielne, różne</strong> argumenty. Dwa razy ta sama myść zapisana inaczej = <strong>1 pkt</strong>, nie 2 pkt. CKE weryfikuje merytoryczną odrębność argumentów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Pamiętaj o porównaniu - każdy argument powinien brzmieć &quot;gleba Y ma [cechę] <strong>mniejszą/gorszą niż gleba X</strong>&quot;, nie tylko &quot;gleba Y ma [cechę]&quot;. Klucz CKE oczekuje odniesienia do obu gleb.</blockquote>"}]}