{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nNa mapie przedstawiono przewidywany zarys kontynentu afrykańskiego za około\n10 milionów lat.\nNa podstawie: www.indiatimes.com\nPrzedstaw przyczynę przewidywanego rozłamu Afryki. W odpowiedzi odnieś się do\ntektoniki płyt litosfery.\n12.2.\n0-1\n13.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n9. Prognozowanie przemian zachodzących\nw środowisku przyrodniczym […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nV.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt\nlitosfery] na genezę procesów\nendogenicznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna przyczyna (ryft, rozsuwanie się płyt litosfery).\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Pękanie kontynentu afrykańskiego następuje wzdłuż strefy ryftowej (rowu tektonicznego).\n- Dochodzi tu do odsuwania się od siebie dwóch płyt (afrykańskiej i somalijskiej), które po\npewnym czasie się oddzielą, w wyniku czego powstaną odrębne lądy.","solution":"Odpowiedź: Pękanie kontynentu afrykańskiego następuje wzdłuż **strefy ryftowej** (Wielki Rów Wschodnioafrykański). Dochodzi do **rozsuwania się** dwóch płyt litosfery: **afrykańskiej** i **somalijskiej**. Pod wpływem rozbieżnych prądów konwekcyjnych w płaszczu Ziemi płyty oddalają się — po pewnym czasie odłączy się Półwysep Somalijski.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 13. (0–1)\n\nNa mapie przedstawiono przewidywany zarys kontynentu afrykańskiego za około 10 milionów lat.\n\nPrzedstaw przyczynę przewidywanego rozłamu Afryki. W odpowiedzi odnieś się do tektoniki płyt litosfery.\n\nCo zrobić?\n\nWielki Rów Wschodnioafrykański — strefa ryftowa o długości ~6000 km od Mozambiku po Morze Czerwone. Aktywne tektoniczne pęknięcie kontynentu — rozsuwają się dwie płyty:\n- Płyta afrykańska (Nubia) — duża, zachodnia część.\n- Płyta somalijska — mniejsza, wschodnia część (obejmie m.in. Etiopię, Somalię, Kenię wsch.).\n\nMechanizm pękania (od podstaw):\n- W płaszczu Ziemi działają prądy konwekcyjne — gorąca magma wznosi się ku powierzchni.\n- W strefie ryftu prądy rozbieżne rozsuwają płyty.\n- Skorupa kontynentalna ulega rozciąganiu i pękaniu → powstaje rów tektoniczny.\n- W rowie: wulkanizm (Kilimandżaro, Nyirangongo), trzęsienia ziemi, jeziora ryftowe (Tanganika, Malawi).\n\nSkutek za ~10 mln lat:\n- Rozsunięcie kontynuuje się — szczelina pogłębia się.\n- Morze wlewa się w obniżenie → powstaje nowy ocean (analogicznie do Morza Czerwonego).\n- Półwysep Somalijski odłącza się od reszty Afryki.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymień mechanizm tektoniczny (rozsuwanie płyt / strefa ryftowa / prądy konwekcyjne) i wskaż dwie płyty (afrykańska + somalijska).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna przyczyna (ryft / rozsuwanie się płyt litosfery / prądy konwekcyjne).\n\nPo co to umieć\n\nStrefy ryftowe na świecie:\n- Wielki Rów Wschodnioafrykański — Afryka rozsuwa się.\n- Grzbiet Śródatlantyczny — Ameryka i Europa rozsuwają się.\n- Grzbiet Wschodniopacyficzny — Ameryki i Pacyfik.\n- Rów Czerwonomorski — Afryka i Płw. Arabski się oddzielają (już dawno temu).\n\nKażdy ryft = przyszły ocean (jeśli proces kontynuuje się przez miliony lat). Geofizyka długoterminowa.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika płyt, Wielki Rów Wschodnioafrykański, rozłam Afryki","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13. (0-1)<br>Na mapie przedstawiono przewidywany zarys kontynentu afrykańskiego za około<br>10 milionów lat.<br>Na podstawie: www.indiatimes.com<br>Przedstaw przyczynę przewidywanego rozłamu Afryki. W odpowiedzi odnieś się do<br>tektoniki płyt litosfery.<br>12.2.<br>0-1<br>13.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 13. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>[…].</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.</p>\n<ol><li>Prognozowanie przemian zachodzących</li></ol>\n<p>w środowisku przyrodniczym […].<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.7) Zdający dostrzega prawidłowości<br>w rozmieszczeniu zjawisk i procesów<br>geologicznych na Ziemi […].<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map […].<br>V.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt<br>litosfery] na genezę procesów<br>endogenicznych.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna przyczyna (ryft, rozsuwanie się płyt litosfery).<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Pękanie kontynentu afrykańskiego następuje wzdłuż strefy ryftowej (rowu tektonicznego).</li><li>Dochodzi tu do odsuwania się od siebie dwóch płyt (afrykańskiej i somalijskiej), które po</li></ul>\n<p>pewnym czasie się oddzielą, w wyniku czego powstaną odrębne lądy.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Pękanie kontynentu afrykańskiego następuje wzdłuż <strong>strefy ryftowej</strong> (Wielki Rów Wschodnioafrykański). Dochodzi do <strong>rozsuwania się</strong> dwóch płyt litosfery: <strong>afrykańskiej</strong> i <strong>somalijskiej</strong>. Pod wpływem rozbieżnych prądów konwekcyjnych w płaszczu Ziemi płyty oddalają się — po pewnym czasie odłączy się Półwysep Somalijski.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 13. (0–1)</p>\n<p>Na mapie przedstawiono przewidywany zarys kontynentu afrykańskiego za około 10 milionów lat.</p>\n<p>Przedstaw przyczynę przewidywanego rozłamu Afryki. W odpowiedzi odnieś się do tektoniki płyt litosfery.</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Wielki Rów Wschodnioafrykański — strefa ryftowa o długości ~6000 km od Mozambiku po Morze Czerwone. Aktywne tektoniczne pęknięcie kontynentu — rozsuwają się dwie płyty:</p>\n<ul><li>Płyta afrykańska (Nubia) — duża, zachodnia część.</li><li>Płyta somalijska — mniejsza, wschodnia część (obejmie m.in. Etiopię, Somalię, Kenię wsch.).</li></ul>\n<p>Mechanizm pękania (od podstaw):</p>\n<ul><li>W płaszczu Ziemi działają prądy konwekcyjne — gorąca magma wznosi się ku powierzchni.</li><li>W strefie ryftu prądy rozbieżne rozsuwają płyty.</li><li>Skorupa kontynentalna ulega rozciąganiu i pękaniu → powstaje rów tektoniczny.</li><li>W rowie: wulkanizm (Kilimandżaro, Nyirangongo), trzęsienia ziemi, jeziora ryftowe (Tanganika, Malawi).</li></ul>\n<p>Skutek za ~10 mln lat:</p>\n<ul><li>Rozsunięcie kontynuuje się — szczelina pogłębia się.</li><li>Morze wlewa się w obniżenie → powstaje nowy ocean (analogicznie do Morza Czerwonego).</li><li>Półwysep Somalijski odłącza się od reszty Afryki.</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymień mechanizm tektoniczny (rozsuwanie płyt / strefa ryftowa / prądy konwekcyjne) i wskaż dwie płyty (afrykańska + somalijska).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawna przyczyna (ryft / rozsuwanie się płyt litosfery / prądy konwekcyjne).</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Strefy ryftowe na świecie:</p>\n<ul><li>Wielki Rów Wschodnioafrykański — Afryka rozsuwa się.</li><li>Grzbiet Śródatlantyczny — Ameryka i Europa rozsuwają się.</li><li>Grzbiet Wschodniopacyficzny — Ameryki i Pacyfik.</li><li>Rów Czerwonomorski — Afryka i Płw. Arabski się oddzielają (już dawno temu).</li></ul>\n<p>Każdy ryft = przyszły ocean (jeśli proces kontynuuje się przez miliony lat). Geofizyka długoterminowa.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Przyczyną przewidywanego rozłamu Afryki jest <strong>ryft tektoniczny</strong> - strefa rozchodzenia się płyt litosfery. Płyta somalijska odsuwa się od płyty afrykańskiej wzdłuż Wschodniоafrykańskiego Systemu Ryftowego (Doliny Wielkich Rowów Afrykańskich), co doprowadzi do powstania nowego oceanu.</p>\n<h4>Sposób 1 - tektonika płyt + ryft afrykański</h4>\n<p><strong>Krok 1 - zidentyfikuj miejsce rozłamu na mapie.</strong><br>Nowa linia brzegowa przebiega przez obszar dzisiejszej Etiopii, Kenii i Tanzanii - czyli dokładnie tam, gdzie dziś ciągnie się <strong>Wschodniоafrykański System Ryftowy</strong> (EARS - East African Rift System), obejmujący Dolinę Wielkich Rowów Afrykańskich.</p>\n<p><strong>Krok 2 - powiąż z mechaniką płyt litosfery.</strong><br>W strefie ryftowej dwie płyty litosfery - <strong>płyta afrykańska</strong> (nubijska) i <strong>płyta somalijska</strong> - <strong>rozsuwają się</strong> w przeciwnych kierunkach. Pod spodem działa prąd konwekcyjny w astenosferze: gorące magmy wznoszą się, rozciągają i rozrywają skorupę kontynentalną.</p>\n<p><strong>Krok 3 - opisz sekwencję zdarzeń (dziś → za 10 mln lat).</strong></p>\n<ol><li>Rozciąganie i przerzedzanie skorupy → powstają rowy tektoniczne (ryfty) i pęknięcia.</li><li>Rów się poszerza, wkracza morze → tworzy się wąskie morze podobne do dzisiejszego Morza Czerwonego.</li><li>Za ok. 10 milionów lat szczelina jest już tak szeroka, że wschodnia część Afryki (Róg Afryki + wschodnie wybrzeże) staje się <strong>odrębnym lądem</strong>, a między nimi powstaje <strong>nowy ocean</strong>.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Przyczyną jest rozsuwanie się płyty afrykańskiej i somalijskiej wzdłuż strefy ryftowej - ten sam mechanizm, który ok. 30 mln lat temu oddzielił Arabię od Afryki i wypełnił Morzem Czerwonym.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez analogię do Morza Czerwonego</h4>\n<p>Morze Czerwone to gotowy przykład tego, co czeka wschodnią Afrykę:</p>\n<ul><li>Jeszcze kilkadziesiąt milionów lat temu Arabia była częścią Afryki.</li><li>Ryft Morza Czerwonego rozszerzył się, wkroczyły wody oceanu.</li><li>Dziś Arabia jest odrębnym półwyspem - dokładnie tak, jak wschodnia Afryka za 10 mln lat.</li></ul>\n<p>Ta analogia <strong>potwierdza odpowiedź</strong> - mechanizm jest identyczny: ryft → rozsuwanie płyt → nowe morze → nowy kontynent.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za wskazanie, że przyczyną jest <strong>ryft tektoniczny</strong> (strefa rozchodzenia się/rozsuwania płyt litosfery). Wystarczy JEDNA z dwóch informacji: nazwa procesu (ryft/rozsuwanie) LUB wskazanie, że dwie płyty się od siebie oddalają.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź ogólnikową bez nawiązania do tektoniki płyt (np. &quot;bo Afryka pęka&quot;), za samo wymienienie nazwy Doliny Rowów bez wyjaśnienia mechanizmu, za błędny mechanizm (np. kolizja, subdukcja).<br><br><strong>Akceptowane warianty sformułowań:</strong><br>- &quot;wzdłuż strefy ryftowej / rowu tektonicznego&quot;<br>- &quot;odsuwanie się płyty afrykańskiej od somalijskiej&quot;<br>- &quot;rozsuwanie się płyt litosfery&quot;<br>- &quot;prądy konwekcyjne rozciągają skorupę kontynentalną&quot;<br><br><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong><br>- &quot;Afryka pęka&quot; - brak nawiązania do tektoniki płyt (polecenie wprost wymaga odwołania)<br>- &quot;trzęsienia ziemi rozrywają kontynent&quot; - błędny mechanizm<br>- &quot;kolizja płyt&quot; - to byłoby spiętrzenie gór, nie ryft</blockquote>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong> Użyj słowa <strong>ryft</strong> lub <strong>rozsuwanie się płyt</strong> i wskaż, że dotyczy to płyty afrykańskiej i somalijskiej (lub „dwóch płyt&quot;). Samo „Dolina Rowów Afrykańskich&quot; bez wyjaśnienia mechanizmu - 0 pkt.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Tektonika płyt - strefa ryftowa (divergencyjna):</strong> Dwie płyty litosfery oddalają się od siebie. Pod strefą ryftową wznoszą się prądy konwekcyjne w astenosferze → skorupa jest rozciągana → powstają rowy tektoniczne → wkracza magma (bazalty) → strefa rozszerza się o kilka centymetrów rocznie.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Wschodniоafrykański System Ryftowy (EARS):</strong> Ciągnie się od Zatoki Adeńskiej przez Etiopię, Kenię, Tanzanię po Mozambik. Obejmuje jeziora ryftowe: Tanganika, Niasa (Malawi), Turkana. Tempo rozsuwania: ok. 2-7 cm/rok. Analogia: Morze Czerwone (ryft otwarty ~30 mln lat temu).</blockquote>\n<blockquote>🌋 <strong>Wulkanizm w strefach ryftowych:</strong> Towarzyszą mu aktywne wulkany (Kilimandżaro, Ol Doinyo Lengai w Tanzanii) - potwierdzenie czynnego ryftingu.</blockquote>\n<h4>Dlaczego typowe błędne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |<br>| „Bo dochodzi do kolizji płyt&quot; | Kolizja to zderzenie → powstają góry (np. Himalaje), NIE rowy i ryfty |<br>| „Bo subdukcja pochłania płytę&quot; | Subdukcja: jedna płyta wsuwa się pod drugą → rowy oceaniczne, łuki wysp - nie rozłam kontynentu |<br>| „Bo trzęsienia ziemi rozrywają Afrykę&quot; | Trzęsienia są SKUTKIEM ruchu płyt, nie przyczyną rozłamu |<br>| „Dolina Rowów Afrykańskich powoduje podział&quot; | Sama nazwa bez mechanizmu (rozsuwania) nie spełnia warunku klucza |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Polecenie mówi wprost „odnieś się do tektoniki płyt&quot; - bez słów <strong>ryft</strong>, <strong>rozsuwanie</strong> lub <strong>odsuwanie się płyt</strong> odpowiedź jest niekompletna i dostaje 0 pkt, nawet jeśli jest merytorycznie bliska prawdy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie myl ryftingu (rozsuwanie - divergencja) z kolizją (konwergencja). Maturzyści często piszą „zderzenie&quot; zamiast „rozsuwanie&quot; - to błąd krytyczny, bo prowadzi do odwrotnego wniosku.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Nazwa „płyta somalijska&quot; nie jest wymagana przez klucz CKE - wystarczy napisać „dwie płyty odsuwają się od siebie&quot;. Ale warto ją znać, bo może pojawić się w zadaniach wielopunktowych.</blockquote>"}]}