{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-2)\nNa fotografii wykonanej w parku narodowym oznaczonym numerem 7 wskazano strzałką\nwybraną formę rzeźby krasowej.\nNa podstawie: www.wikimedia.org\nPodaj nazwę formy wskazanej strzałką na fotografii i nazwę odpowiedniego czynnika\nrzeźbotwórczego, a następnie wyjaśnij, jak doszło do powstania tej formy. Nazwę\nformy i czynnik rzeźbotwórczy dobierz z podanych poniżej.\nkem ostaniec woda z CO2\nwiatr\nNazwa formy:\nCzynnik rzeźbotwórczy:\nWyjaśnienie:\n14.2.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.4) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia […] chemicznego, krasowienia\noraz opisuje produkty i formy powstałe\nw wyniku tych procesów.\nXIII.4) Zdający przedstawia wpływ skał\nwęglanowych […] wyżyn Polski na elementy\nśrodowiska przyrodniczego.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna nazwa formy, poprawny czynnik rzeźbotwórczy i poprawne wyjaśnienie.\n1 pkt - poprawna nazwa formy i poprawny czynnik rzeźbotwórczy.\nalbo\n- poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nostaniec\nwoda z CO2\nWyjaśnienie, np.\n- Woda zawierająca dwutlenek węgla rozpuszcza wapienie (skały węglanowe). Fragmenty\nwarstwy wapieni (skał węglanowych) wolniej niszczone to ostańce.\n- Rozpuszczanie (wietrzenie chemiczne, krasowienie, ługowanie) wapieni zachodzi\nnierówno (słabiej, gdy wapienie zawierają więcej krzemionki, a szybciej, gdy są spękane\nlub porowate). Tam, gdzie rozpuszczanie zachodziło słabiej, występują ostańce.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Forma: **ostaniec**. Czynnik: **woda z CO₂** (krasowienie wapieni). Wyjaśnienie: woda zawierająca CO₂ rozpuszcza wapienie, ale **nierówno** — szybciej w miejscach spękanych/porowatych, wolniej w bardziej odpornych (więcej krzemionki, mniej spękań). Tam, gdzie rozpuszczanie było słabsze, fragmenty skały pozostały jako ostańce (skałki Stołowych Gór, Pieskowa Skała).","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":"parki narodowe Polski, geomorfologia krasowa, ostaniec","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-2)<br>Na fotografii wykonanej w parku narodowym oznaczonym numerem 7 wskazano strzałką<br>wybraną formę rzeźby krasowej.<br>Na podstawie: www.wikimedia.org<br>Podaj nazwę formy wskazanej strzałką na fotografii i nazwę odpowiedniego czynnika<br>rzeźbotwórczego, a następnie wyjaśnij, jak doszło do powstania tej formy. Nazwę<br>formy i czynnik rzeźbotwórczy dobierz z podanych poniżej.<br>kem ostaniec woda z CO2<br>wiatr<br>Nazwa formy:<br>Czynnik rzeźbotwórczy:<br>Wyjaśnienie:<br>14.2.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozumienie specjalistycznych pojęć</li></ol>\n<p>i posługiwanie się terminami<br>geograficznymi.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.4) Zdający charakteryzuje zjawiska<br>wietrzenia […] chemicznego, krasowienia<br>oraz opisuje produkty i formy powstałe<br>w wyniku tych procesów.<br>XIII.4) Zdający przedstawia wpływ skał<br>węglanowych […] wyżyn Polski na elementy<br>środowiska przyrodniczego.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawna nazwa formy, poprawny czynnik rzeźbotwórczy i poprawne wyjaśnienie.<br>1 pkt - poprawna nazwa formy i poprawny czynnik rzeźbotwórczy.<br>albo</p>\n<ul><li>poprawne wyjaśnienie.</li></ul>\n<p>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Rozwiązanie<br>ostaniec<br>woda z CO2<br>Wyjaśnienie, np.</p>\n<ul><li>Woda zawierająca dwutlenek węgla rozpuszcza wapienie (skały węglanowe). Fragmenty</li></ul>\n<p>warstwy wapieni (skał węglanowych) wolniej niszczone to ostańce.</p>\n<ul><li>Rozpuszczanie (wietrzenie chemiczne, krasowienie, ługowanie) wapieni zachodzi</li></ul>\n<p>nierówno (słabiej, gdy wapienie zawierają więcej krzemionki, a szybciej, gdy są spękane<br>lub porowate). Tam, gdzie rozpuszczanie zachodziło słabiej, występują ostańce.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Forma: <strong>ostaniec</strong>. Czynnik: <strong>woda z CO₂</strong> (krasowienie wapieni). Wyjaśnienie: woda zawierająca CO₂ rozpuszcza wapienie, ale <strong>nierówno</strong> — szybciej w miejscach spękanych/porowatych, wolniej w bardziej odpornych (więcej krzemionki, mniej spękań). Tam, gdzie rozpuszczanie było słabsze, fragmenty skały pozostały jako ostańce (skałki Stołowych Gór, Pieskowa Skała).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Nazwa formy:</strong> ostaniec</p>\n<p><strong>Czynnik rzeźbotwórczy:</strong> woda z CO₂</p>\n<p><strong>Wyjaśnienie:</strong> Woda zawierająca dwutlenek węgla (kwas węglowy) rozpuszcza wapień nierównomiernie - tam, gdzie skała była bardziej zwięzła, mniej spękana lub zawierała więcej krzemionki, krasowienie postępowało wolniej. Z biegiem czasu otaczający wapień został rozpuszczony i usunięty, a odporniejszy fragment skały pozostał jako wystający pionowo ostaniec.</p>\n<h4>Sposób 1 - identyfikacja z fotografii + analiza krasowa</h4>\n<p><strong>Krok 1 - co widać na fotografii?</strong></p>\n<p>Na fotografii z parku narodowego nr 7 (Ojcowski Park Narodowy, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska) widać <strong>pionową iglicę skalną</strong> zbudowaną z wapienia, wystającą ponad otaczający teren. To charakterystyczna sylwetka znana z Ojcowskiego PN - np. Igła Deotymy czy Maczuga Herkulesa.</p>\n<p><strong>Krok 2 - wykluczenie błędnych form z listy</strong></p>\n<ul><li><strong>kem</strong> - to forma polodowcowa (wzgórze z piasków i żwirów wodnolodowcowych). Nie ma nic wspólnego z wapieniami.</li><li><strong>ostaniec</strong> - izolowana, odporna resztka skalna, pozostała po erozji i krasowieniu otaczającej skały. <strong>Pasuje idealnie</strong> do wapiennej iglicy.</li></ul>\n<p>Zatem: <strong>forma = ostaniec</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3 - dobór czynnika rzeźbotwórczego</strong></p>\n<ul><li><strong>wiatr</strong> - odpowiedzialny za formy eoliczne (wydmy, grzyby skalne w pustyniach). Nie tworzy form krasowych.</li><li><strong>woda z CO₂</strong> - kwas węglowy (H₂CO₃) powstały z rozpuszczenia CO₂ w wodzie reaguje z węglanem wapnia:</li></ul>\n<p>\\[<br>\\text{CaCO}_3 + \\text{H}_2\\text{O} + \\text{CO}_2 \\rightarrow \\text{Ca(HCO}_3)_2<br>\\]</p>\n<p>Produkt - wodorowęglan wapnia - jest rozpuszczalny w wodzie i odprowadzany w roztworze. To właśnie <strong>krasowienie (wietrzenie chemiczne)</strong>. Pasuje do wapiennego terenu Ojcowskiego PN.</p>\n<p><strong>Krok 4 - wyjaśnienie mechanizmu powstania ostańca</strong></p>\n<ol><li>Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej podłoże zbudowane jest z <strong>jurajskich wapieni</strong>.</li><li>Woda opadowa rozpuszcza CO₂ z powietrza i gleby → powstaje słaby kwas węglowy.</li><li>Kwas reaguje z wapieniem i go <strong>rozpuszcza (ługuje)</strong>. Proces postępuje wzdłuż spękań i szczelin - tam jest najszybszy.</li><li>Krasowienie przebiega <strong>nierównomiernie</strong>: fragmenty skały bardziej spękane, porowate lub o mniejszej zawartości krzemionki ulegają szybszemu rozpuszczeniu.</li><li>Odporniejszy, mniej spękany fragment skalny <strong>pozostaje</strong> - otaczająca go skała zostaje stopniowo usunięta.</li><li>Wynikiem jest <strong>ostaniec</strong> - izolowana wieża lub iglica skalna.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja i weryfikacja</h4>\n<p>Jeśli na egzaminie masz wątpliwości - zastosuj eliminację:</p>\n<p>| Forma z listy | Czynnik | Czy pasuje do wapiennej iglicy w Ojcowskim PN? |<br>| kem | lodowiec / wody roztopowe | ❌ forma polodowcowa, nie wapienna |<br>| <strong>ostaniec</strong> | <strong>woda z CO₂</strong> | ✅ krasowa forma rezydualna, typowa dla Jury |<br>| - | wiatr | ❌ wiatr tworzy formy eoliczne, nie krasowe |</p>\n<p>Wynik: jedyna logicznie spójna para to <strong>ostaniec + woda z CO₂</strong>.</p>\n<p><strong>Weryfikacja geograficzna:</strong> Ojcowski PN leży na <strong>Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej (Jurze)</strong> - klasycznym obszarze krasowym Polski. Charakteryzuje go krajobraz z ostańcami, jaskiniami (Jaskinia Łokietka, Jaskinia Ciemna), żlebami i dolinami krasowymi. To potwierdza, że czynnikiem jest krasowienie, nie procesy lodowcowe ani eoliczne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14.2, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawna nazwa formy (<strong>ostaniec</strong>) + poprawny czynnik rzeźbotwórczy (<strong>woda z CO₂</strong>) + poprawne wyjaśnienie mechanizmu powstania<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawna nazwa formy i czynnik BEZ wyjaśnienia <strong>ALBO</strong> samo poprawne wyjaśnienie bez podania nazwy/czynnika<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów (np. sama nazwa bez wyjaśnienia, błędna forma, błędny czynnik)<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:</strong><br>1. Wpisać słowo <strong>ostaniec</strong> jako nazwę formy.<br>2. Wpisać <strong>woda z CO₂</strong> jako czynnik.<br>3. W wyjaśnieniu zawrzeć <strong>dwa elementy</strong>:<br>- woda z CO₂ <strong>rozpuszcza wapień</strong> (krasowienie / wietrzenie chemiczne)<br>- krasowienie <strong>przebiega nierównomiernie</strong> → tam, gdzie wolniej → <strong>pozostaje ostaniec</strong><br><br><strong>Akceptowane sformułowania wyjaśnienia:</strong> &quot;rozpuszczanie wapieni&quot;, &quot;krasowienie&quot;, &quot;wietrzenie chemiczne&quot;, &quot;ługowanie skał węglanowych&quot;<br><br><strong>Wykluczone:</strong> ogólne &quot;erozja&quot; bez wskazania mechanizmu chemicznego; &quot;wietrzenie fizyczne&quot;; mylenie ostańca z kemem lub skałką.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Reakcja krasowania:</strong><br>\\[<br>\\text{CaCO}_3 + \\text{H}_2\\text{O} + \\text{CO}_2 \\rightarrow \\text{Ca(HCO}_3)_2<br>\\]<br>Wapień + woda + dwutlenek węgla → wodorowęglan wapnia (rozpuszczalny, odprowadzany z terenu).</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Geomorfologia krasowa (sekcja 8 - procesy egzogeniczne):</strong> Kras to zespół form powstałych przez <strong>chemiczne rozpuszczanie skał węglanowych</strong> (wapienie, dolomity, kreda) przez wodę wzbogaconą w CO₂. Formy krasowe: jaskinie, leje krasowe, polja, ponory, wywierzyska, <strong>ostańce</strong>.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Krainy geograficzne Polski:</strong> Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Jura Krakowsko-Częstochowska) - pas wyżyn w południowej Polsce, podłoże jurajskich wapieni, krajobraz skałkowy z ostańcami, liczne jaskinie, Ojcowski Park Narodowy.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| kem | forma polodowcowa (wzgórze piaszczysto-żwirowe) | Kem powstaje w wyniku akumulacji materiału przez wody wytopiskowe lodowca - nie ma związku z krasem ani wapieniami |<br>| wiatr | czynnik eoliczny | Wiatr tworzy wydmy, grzyby skalne, deflację - procesy eoliczne nie tworzą ostańców w wapieniach |<br>| kem + wiatr | dowolna błędna kombinacja | Na fotografii widać skałę wapienną - żadna z tych par nie pasuje do środowiska krasowego |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Ostaniec to forma <strong>rezydualna</strong> (resztkowa) - nie powstał przez narastanie materiału, lecz przez <strong>usunięcie</strong> otaczającej skały. Myśl o nim jak o &quot;tym co zostało&quot;, gdy wszystko wokół zostało rozpuszczone.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie pisz po prostu &quot;erozja&quot; - klucz CKE wymaga wskazania <strong>chemicznego mechanizmu</strong>: rozpuszczanie przez wodę z CO₂ (krasowienie). Sama &quot;erozja&quot; jest za ogólna i może nie zostać zaliczona.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Kem i ostaniec to dwie ZUPEŁNIE różne formy - kem jest <strong>usypany</strong> (akumulacja lodowcowa), ostaniec jest <strong>wyrzeźbiony</strong> (chemiczne usuwanie otaczającej skały). Mylenie ich to najczęstszy błąd w tym typie zadania.</blockquote>"}]}