{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nPoniżej przedstawiono przekrój geologiczny wybranego obszaru.\nNa przekroju geologicznym skały z dwóch er - paleozoicznej i mezozoicznej - oddziela\npowierzchnia zrównania.\nKtóre wydarzenia geologiczne wystąpiły przed powstaniem powierzchni zrównania\nprzedstawionej na przekroju? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nA. Sedymentacja w jurze i powstanie intruzji porfirów.\nB. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.\nC. Sedymentacja w paleozoiku i wyerodowanie doliny przez rzekę.\nD. Transgresja morza i denudacja skał jurajskich w warunkach lądowych.\n15.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":"B","answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.1) Zdający rozumie zasady ustalania\nwieku względnego i bezwzględnego skał\noraz wydarzeń geologicznych.\nV.9) Zdający analizuje fotografię odkrywki\ngeologicznej i wnioskuje na jej podstawie\no przeszłości geologicznej obszaru.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nB","solution":"Odpowiedź: **B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.** Powierzchnia zrównania oddziela paleozoik (karbon margle, dewon, porfiry — pod) od mezozoiku (trias piaskowce, jura wapienie — nad). Skały paleozoiczne są sfałdowane, więc orogeneza (waryscyjska) zaszła PRZED zrównaniem. Uskok przecina tylko paleozoik — też przed.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 15. (0–1)\n\nPoniżej przedstawiono przekrój geologiczny wybranego obszaru.\n\nNa przekroju geologicznym skały z dwóch er – paleozoicznej i mezozoicznej – oddziela powierzchnia zrównania.\n\nKtóre wydarzenia geologiczne wystąpiły przed powstaniem powierzchni zrównania przedstawionej na przekroju? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\n\n- A. Sedymentacja w jurze i powstanie intruzji porfirów.\n- B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku. ✓\n- C. Sedymentacja w paleozoiku i wyerodowanie doliny przez rzekę.\n- D. Transgresja morza i denudacja skał jurajskich w warunkach lądowych.\n\nCo zrobić?\n\nPowierzchnia zrównania na przekroju oddziela:\n- Pod — sfałdowane skały paleozoiczne (karbon, dewon + intruzje porfirów + uskok).\n- Nad — niezakłócone skały mezozoiczne (trias, jura — poziome warstwy).\n\nKlucz: zdarzenia pod powierzchnią zrównania są starsze od niej (zaszły przed jej powstaniem). Zdarzenia nad powierzchnią zrównania są młodsze (zaszły po).\n\nCo zaszło przed zrównaniem (= w paleozoiku):\n- Sedymentacja w paleozoiku (karbon margle, dewon dolomity, dewon wapienie).\n- Intruzje porfirów (wulkanizm).\n- Sfałdowanie skał paleozoicznych (orogeneza waryscyjska).\n- Uskok przecinający tylko paleozoik (dyslokacja po sfałdowaniu).\n\nAnaliza opcji:\n- A: \"Sedymentacja w jurze + porfiry\" → mieszanka starych (porfiry, paleozoik) i młodych (jura, mezozoik). Błędne.\n- B: \"Sfałdowanie paleozoiku + uskok\" → OBA wydarzenia w paleozoiku, przed zrównaniem. ✓\n- C: \"Sedymentacja w paleozoiku + wyerodowanie doliny\" → dolina rzeczna mało prawdopodobna na powierzchni zrównania.\n- D: \"Transgresja morza + denudacja skał jurajskich\" → jura = po zrównaniu, więc oba wydarzenia są późniejsze.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nPowierzchnia zrównania (peneplena) to niedoceniany element przekroju geologicznego. Oznacza długotrwałą denudację (erozję), która zniszczyła młodsze warstwy i wygładziła teren. Po niej często następuje transgresja morza (zalanie obszaru) z osadzaniem nowych warstw.\n\nW zadaniach maturalnych powierzchnia zrównania = kluczowy dzielnik czasu. Co pod = stare; co nad = młode. Co przecina ją = po; co tylko pod = przed.\n\nTypowy błąd: A jest błędne (intruzje porfirów + sedymentacja jurajska to dwa różne etapy). C zawiera dolinę rzeczną (mało prawdopodobne na zrównanej powierzchni). D mówi o transgresji morza po jurze — nie odnosi się do **paleozoiku**.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"przekrój geologiczny, wiek względny skał, sfałdowanie i uskok","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Poniżej przedstawiono przekrój geologiczny wybranego obszaru.<br>Na przekroju geologicznym skały z dwóch er - paleozoicznej i mezozoicznej - oddziela<br>powierzchnia zrównania.<br>Które wydarzenia geologiczne wystąpiły przed powstaniem powierzchni zrównania<br>przedstawionej na przekroju? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.<br>A. Sedymentacja w jurze i powstanie intruzji porfirów.<br>B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.<br>C. Sedymentacja w paleozoiku i wyerodowanie doliny przez rzekę.<br>D. Transgresja morza i denudacja skał jurajskich w warunkach lądowych.<br>15.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali<br>lokalnej, regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.1) Zdający rozumie zasady ustalania<br>wieku względnego i bezwzględnego skał<br>oraz wydarzeń geologicznych.<br>V.9) Zdający analizuje fotografię odkrywki<br>geologicznej i wnioskuje na jej podstawie<br>o przeszłości geologicznej obszaru.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Rozwiązanie<br>B</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.</strong> Powierzchnia zrównania oddziela paleozoik (karbon margle, dewon, porfiry — pod) od mezozoiku (trias piaskowce, jura wapienie — nad). Skały paleozoiczne są sfałdowane, więc orogeneza (waryscyjska) zaszła PRZED zrównaniem. Uskok przecina tylko paleozoik — też przed.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 15. (0–1)</p>\n<p>Poniżej przedstawiono przekrój geologiczny wybranego obszaru.</p>\n<p>Na przekroju geologicznym skały z dwóch er – paleozoicznej i mezozoicznej – oddziela powierzchnia zrównania.</p>\n<p>Które wydarzenia geologiczne wystąpiły przed powstaniem powierzchni zrównania przedstawionej na przekroju? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.</p>\n<ul><li>A. Sedymentacja w jurze i powstanie intruzji porfirów.</li><li>B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku. ✓</li><li>C. Sedymentacja w paleozoiku i wyerodowanie doliny przez rzekę.</li><li>D. Transgresja morza i denudacja skał jurajskich w warunkach lądowych.</li></ul>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Powierzchnia zrównania na przekroju oddziela:</p>\n<ul><li>Pod — sfałdowane skały paleozoiczne (karbon, dewon + intruzje porfirów + uskok).</li><li>Nad — niezakłócone skały mezozoiczne (trias, jura — poziome warstwy).</li></ul>\n<p>Klucz: zdarzenia pod powierzchnią zrównania są starsze od niej (zaszły przed jej powstaniem). Zdarzenia nad powierzchnią zrównania są młodsze (zaszły po).</p>\n<p>Co zaszło przed zrównaniem (= w paleozoiku):</p>\n<ul><li>Sedymentacja w paleozoiku (karbon margle, dewon dolomity, dewon wapienie).</li><li>Intruzje porfirów (wulkanizm).</li><li>Sfałdowanie skał paleozoicznych (orogeneza waryscyjska).</li><li>Uskok przecinający tylko paleozoik (dyslokacja po sfałdowaniu).</li></ul>\n<p>Analiza opcji:</p>\n<ul><li>A: &quot;Sedymentacja w jurze + porfiry&quot; → mieszanka starych (porfiry, paleozoik) i młodych (jura, mezozoik). Błędne.</li><li>B: &quot;Sfałdowanie paleozoiku + uskok&quot; → OBA wydarzenia w paleozoiku, przed zrównaniem. ✓</li><li>C: &quot;Sedymentacja w paleozoiku + wyerodowanie doliny&quot; → dolina rzeczna mało prawdopodobna na powierzchni zrównania.</li><li>D: &quot;Transgresja morza + denudacja skał jurajskich&quot; → jura = po zrównaniu, więc oba wydarzenia są późniejsze.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawna odpowiedź.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Powierzchnia zrównania (peneplena) to niedoceniany element przekroju geologicznego. Oznacza długotrwałą denudację (erozję), która zniszczyła młodsze warstwy i wygładziła teren. Po niej często następuje transgresja morza (zalanie obszaru) z osadzaniem nowych warstw.</p>\n<p>W zadaniach maturalnych powierzchnia zrównania = kluczowy dzielnik czasu. Co pod = stare; co nad = młode. Co przecina ją = po; co tylko pod = przed.</p>\n<p>Typowy błąd: A jest błędne (intruzje porfirów + sedymentacja jurajska to dwa różne etapy). C zawiera dolinę rzeczną (mało prawdopodobne na zrównanej powierzchni). D mówi o transgresji morza po jurze — nie odnosi się do <strong>paleozoiku</strong>.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.</strong></p>\n<p>Oba procesy musiały zajść <strong>zanim</strong> powstała powierzchnia zrównania widoczna na przekroju.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza kolejności zdarzeń geologicznych (zasada superpozycji + historia strukturalna)</h4>\n<p>Kluczem jest odtworzenie <strong>chronologii geologicznej</strong> na podstawie budowy przekroju. Opieramy się na zasadzie superpozycji (starsze warstwy niżej) oraz zasadzie przyczynowo-skutkowej: uskok i fałd muszą być starsze niż powierzchnia, która je „ścina&quot;.</p>\n<p><strong>Krok 1 - Co widzimy poniżej powierzchni zrównania (= skały paleozoiczne)?</strong></p>\n<ul><li>Margle karbonu, wapienie dewonu i dolomity dewonu są <strong>wyraźnie zafałdowane</strong> - widoczne antykliny i synkliny.</li><li>Warstwy te zostały sfałdowane podczas <strong>orogenezy hercyńskiej</strong> (karbon-perm), zanim zaczęła działać erozja.</li><li>W obrębie tych skał widoczny jest uskok - przecina on warstwy paleozoiczne.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Co to jest powierzchnia zrównania?</strong></p>\n<p>Powierzchnia zrównania (peneplena) to efekt <strong>długotrwałej erozji i denudacji</strong>: sfałdowane góry paleozoiczne zostały „zeszlifowane&quot; przez procesy wietrzeniowe i erozyjne do postaci prawie płaskiej równiny. Zanim do niej doszło, skały <strong>musiały już być zafałdowane i przecięte uskokiem</strong> - bo peneplena je ścina i wyrównuje.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Co jest powyżej powierzchni zrównania (= skały mezozoiczne)?</strong></p>\n<p>Na wyrównanej powierzchni osadził się trias (piaskowce) i jura (wapienie) - świadczy to o <strong>późniejszej transgresji morskiej</strong> (po powstaniu penepleny). Intruzja porfirów i fałdowanie warstw jurajskich to zdarzenia jeszcze późniejsze.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong><br>Przed powierzchnią zrównania musiało dojść do:</p>\n<ol><li>Sedymentacji i fałdowania skał paleozoicznych (dewon, karbon).</li><li>Powstania uskoku w skałach paleozoicznych.</li><li>Długotrwałej erozji → wyrównanie → peneplena.</li></ol>\n<p>Odpowiedź <strong>B</strong> zawiera dwa zdarzenia, które oba są <strong>przed-penepleńskie</strong>: sfałdowanie skał paleozoicznych + uskok. ✅</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację</h4>\n<p>Sprawdźmy każdą odpowiedź pod kątem: <em>czy oba wymienione zdarzenia są „przed penepleną&quot;?</em></p>\n<p>| Opcja | Zdarzenie 1 | Zdarzenie 2 | Oba przed penepleną? |<br>| A | Sedymentacja w jurze | Intruzja porfirów | ❌ Jura i intruzja są powyżej penepleny → po niej |<br>| <strong>B</strong> | <strong>Sfałdowanie skał paleozoicznych</strong> | <strong>Powstanie uskoku</strong> | ✅ <strong>Oba poniżej/w obrębie penepleny → przed nią</strong> |<br>| C | Sedymentacja w paleozoiku | Wyerodowanie doliny przez rzekę | ❌ Sedymentacja - tak, ale doliny rzecznej nie widać na przekroju; peneplena ≠ dolina rzeczna |<br>| D | Transgresja morza | Denudacja skał jurajskich | ❌ Transgresja → po peneplenej; jura jest nad penepleną, jej denudacja to zdarzenie jeszcze późniejsze |</p>\n<p>Jedyną opcją, w której <strong>obydwa</strong> wymienione procesy zachodzą przed powierzchnią zrównania, jest <strong>B</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - zaznaczenie odpowiedzi <strong>B</strong> (i tylko B).<br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br><br>Zadanie zamknięte jednokrotnego wyboru - nie ma punktów częściowych. Albo B, albo 0.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🪨 <strong>Zasada superpozycji (Steno):</strong> w niezaburzonych warstwach skalnych warstwy niżej leżące są starsze od wyżej leżących. Warstwy paleozoiczne leżą poniżej penepleny → są od niej starsze.</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Zasada przekrojów (przecięć):</strong> każda struktura (uskok, intruzja), która przecina warstwę, jest od tej warstwy <strong>młodsza</strong>. Uskok przecinający skały paleozoiczne poniżej penepleny → młodszy od tych skał, ale starszy od penepleny (peneplena go ścina).</blockquote>\n<blockquote>⛰️ <strong>Orogeneza hercyńska</strong> (karbon-perm): sfałdowanie skał paleozoicznych w Europie (Sudety, Masyw Czeski, Ural). Efekt → góry potem zrównane przez erozję → peneplena.</blockquote>\n<blockquote>🌊 <strong>Transgresja mezozoiczna:</strong> po powstaniu penepleny morze zalało obszar → sedymentacja triasu i jury. Dowodem są poziome (lub lekko sfałdowane) warstwy mezozoiczne leżące na peneplenej niezgodnie (niezgodność kątowa).</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wymagana jest wyłącznie wiedza z <strong>geologii historycznej</strong> (sekwencja zdarzeń) i <strong>geomorfologii strukturalnej</strong> (peneplena, niezgodność kątowa).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| A | Sedymentacja w jurze i powstanie intruzji porfirów | Jura to era mezozoiczna → warstwy jurajskie leżą <strong>nad</strong> penepleną, więc osadzone <strong>po</strong> jej powstaniu. Intruzja też widoczna w obrębie mezozoiku → post-penepleńska. Oba zdarzenia są <strong>za późne</strong>. |<br>| C | Sedymentacja w paleozoiku i wyerodowanie doliny przez rzekę | Sedymentacja paleozoiczna to prawda (przed penepleną). Ale „dolina rzeczna&quot; to błąd - na przekroju nie widać doliny, a peneplena to efekt <strong>ogólnej denudacji powierzchniowej</strong>, nie erozji liniowej (rzecznej). Drugie zdarzenie jest zmyślone. |<br>| D | Transgresja morza i denudacja skał jurajskich | Transgresja morza → morze zalewało obszar po wyrównaniu = <strong>po peneplenej</strong>. Denudacja skał jurajskich to zdarzenie jeszcze późniejsze. Oba procesy są <strong>za późne</strong>. Typowy błąd: mylenie transgresji (po peneleplenej) z sedymentacją paleozoiczną (przed). |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1: peneplena ≠ dolina rzeczna.</strong> Uczniowie mylą „powierzchnię zrównania&quot; z „wyerodowaniem doliny&quot;. Peneplena to rezultat <strong>wielomilionoletniego</strong> niszczenia całego obszaru górskiego do postaci niemal równiny - to nie jest forma dolinowa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2: uskok = zawsze po peneplenej?</strong> NIE. Uskok może być <strong>starszy</strong> niż peneplena, jeśli leży w skałach paleozoicznych poniżej niej i jest przez nią „ścięty&quot;. Trzeba sprawdzić, w które warstwy wchodzi uskok - jeśli tylko w paleozoiczne → jest przed-penepleńskim.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3: „sfałdowanie skał&quot; kontra „sedymentacja skał&quot;.</strong> Odpowiedź C mówi o samej „sedymentacji w paleozoiku&quot; - to rzeczywiście wydarzenie przed penepleną, ale samo złożenie osadów bez późniejszego sfałdowania to za mało. Klucz wymaga zdarzenia tektonicznego (fałdowanie + uskok), bo to właśnie peneplena „wygładza&quot; efekty tektonizy, nie samą sedymentację.</blockquote>"}]}