{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-1)\nW strefie klimatów równikowych w Ameryce Południowej, m.in. w okolicach Quito i Bogoty,\nduża gęstość zaludnienia występuje na wysokościach powyżej 2500 m n.p.m., do czego\nprzyczyniają się m.in. warunki termiczne.\nWyjaśnij, dlaczego w niskich szerokościach geograficznych - ze względu na warunki\ntermiczne - obszary położone wysoko n.p.m. mogą być korzystniejsze do osiedlania\nsię niż obszary nizinne.\n17.\n0-1\n18.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n7. Waloryzowanie zjawisk i procesów\nprzyrodniczych […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nVIII.1) Zdający wskazuje obszary\nkoncentracji ludności i małej gęstości\nzaludnienia oraz określa czynniki\ni prawidłowości w zakresie rozmieszczenia\nludności świata.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Średnia temperatura powietrza obniża się wraz z wysokością, więc na obszarach\npołożonych wysoko n.p.m. warunki do życia w strefie klimatów równikowych są bardziej\nsprzyjające.\n- W tych regionach, na nizinnych obszarach panuje klimat sprzyjający występowaniu\ninsektów, m.in. komarów (malarii). Chłodniejszy klimat terenów położonych wyżej\nsprawia, że rozprzestrzenianie się tych owadów staje się ograniczone.\n- W tych regionach, na nizinnych obszarach panuje klimat sprzyjający nadmiernemu\nrozwojowi roślinności i uciążliwej sukcesji lasu w tereny zurbanizowane. W chłodniejszym\nklimacie na obszarach położonych wyżej n.p.m. dynamika tego zjawiska jest mniejsza.","solution":"Odpowiedź: Średnia temperatura powietrza obniża się wraz z wysokością (~0,6°C / 100 m). Na nizinach równikowych panuje **gorący, wilgotny klimat** (do 27–30°C cały rok), uciążliwy dla człowieka oraz sprzyjający: - **insektom** (komary — malaria, denga, żółta febra) — chłodniejszy klimat wysoko n.p.m. ogranicza ich występowanie; - **bujnej roślinności** (las równikowy, szybka sukcesja) — utrudnia zagospodarowanie terenu; - chorobom tropikalnym. Na wysokościach 2500–3000 m n.p.m. temperatura jest umiarkowana (~15–18°C), wilgotność niższa, mniej insektów — komfortowa do życia.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 18. (0–1)\n\nW strefie klimatów równikowych w Ameryce Południowej, m.in. w okolicach Quito i Bogoty, duża gęstość zaludnienia występuje na wysokościach powyżej 2500 m n.p.m., do czego przyczyniają się m.in. warunki termiczne.\n\nWyjaśnij, dlaczego w niskich szerokościach geograficznych – ze względu na warunki termiczne – obszary położone wysoko n.p.m. mogą być korzystniejsze do osiedlania się niż obszary nizinne.\n\nCo zrobić?\n\nKlucz: termiczna piętrowość górska w klimacie równikowym (od 0° szerokości):\n- 0-1000 m (tierra caliente, gorąca strefa): T = 25-30°C cały rok, b. wilgotno, lasy równikowe.\n- 1000-2000 m (tierra templada, umiarkowana): T = 18-22°C, plantacje kawy.\n- 2000-3000 m (tierra fría, chłodna): T = 12-18°C — idealna dla człowieka.\n- 3000-4500 m (tierra helada, mroźna): T = 5-12°C, pastwiska alpejskie.\n- &gt;4500 m: lód i śnieg.\n\nKażde 100 m wzrostu n.p.m. = spadek T o ~0,6°C.\n\nDlaczego niziny równikowe są niewygodne:\n- Wysoka temperatura (&gt;25°C) + wilgotność ~90% → uciążliwy klimat dla ludzi.\n- Choroby tropikalne: malaria, denga, żółta febra (przenoszone przez komary).\n- Bujna roślinność lasu równikowego — szybka sukcesja, trudne wycinanie i utrzymanie pól.\n- Kwaśne, ubogie gleby (laterytowe) — wymywanie składników.\n\nDlaczego wysokości 2000-3000 m są lepsze:\n- Umiarkowana temperatura (15-18°C) — komfort termiczny.\n- Mniej komarów (nie ma malarii powyżej ~1500 m).\n- Mniejsza wilgotność — łatwiejsze osadnictwo.\n- Lepsze gleby (wulkaniczne) — żyzne dla rolnictwa.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wskaż spadek temperatury z wysokością + co najmniej jeden konkretny skutek (mniej insektów / komfort termiczny / mniejsza wilgotność).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie.\n\nPo co to umieć\n\nPiętrowość przyrodnicza w górach zależy od klimatu strefowego:\n- W strefie umiarkowanej: piętra leśne (regiel dolny, górny, kosodrzewina, hale, turnie).\n- W strefie tropikalnej / równikowej: tierra caliente / templada / fría / helada (od dołu do góry).\n\nW Polsce: Kraków (220 m) ma podobny klimat jak Bogota (2640 m) — bo Bogota jest na równiku, gdzie wysoko = chłodniej.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"koncentracja ludności w klimatach równikowych, wysokość n.p.m.","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 18. (0-1)<br>W strefie klimatów równikowych w Ameryce Południowej, m.in. w okolicach Quito i Bogoty,<br>duża gęstość zaludnienia występuje na wysokościach powyżej 2500 m n.p.m., do czego<br>przyczyniają się m.in. warunki termiczne.<br>Wyjaśnij, dlaczego w niskich szerokościach geograficznych - ze względu na warunki<br>termiczne - obszary położone wysoko n.p.m. mogą być korzystniejsze do osiedlania<br>się niż obszary nizinne.<br>17.<br>0-1<br>18.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 18. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali<br>lokalnej, regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania […] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Waloryzowanie zjawisk i procesów</li></ol>\n<p>przyrodniczych […].</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Poziom podstawowy<br>VIII.1) Zdający wskazuje obszary<br>koncentracji ludności i małej gęstości<br>zaludnienia oraz określa czynniki<br>i prawidłowości w zakresie rozmieszczenia<br>ludności świata.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Średnia temperatura powietrza obniża się wraz z wysokością, więc na obszarach</li></ul>\n<p>położonych wysoko n.p.m. warunki do życia w strefie klimatów równikowych są bardziej<br>sprzyjające.</p>\n<ul><li>W tych regionach, na nizinnych obszarach panuje klimat sprzyjający występowaniu</li></ul>\n<p>insektów, m.in. komarów (malarii). Chłodniejszy klimat terenów położonych wyżej<br>sprawia, że rozprzestrzenianie się tych owadów staje się ograniczone.</p>\n<ul><li>W tych regionach, na nizinnych obszarach panuje klimat sprzyjający nadmiernemu</li></ul>\n<p>rozwojowi roślinności i uciążliwej sukcesji lasu w tereny zurbanizowane. W chłodniejszym<br>klimacie na obszarach położonych wyżej n.p.m. dynamika tego zjawiska jest mniejsza.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Średnia temperatura powietrza obniża się wraz z wysokością (~0,6°C / 100 m). Na nizinach równikowych panuje <strong>gorący, wilgotny klimat</strong> (do 27–30°C cały rok), uciążliwy dla człowieka oraz sprzyjający: - <strong>insektom</strong> (komary — malaria, denga, żółta febra) — chłodniejszy klimat wysoko n.p.m. ogranicza ich występowanie; - <strong>bujnej roślinności</strong> (las równikowy, szybka sukcesja) — utrudnia zagospodarowanie terenu; - chorobom tropikalnym. Na wysokościach 2500–3000 m n.p.m. temperatura jest umiarkowana (~15–18°C), wilgotność niższa, mniej insektów — komfortowa do życia.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 18. (0–1)</p>\n<p>W strefie klimatów równikowych w Ameryce Południowej, m.in. w okolicach Quito i Bogoty, duża gęstość zaludnienia występuje na wysokościach powyżej 2500 m n.p.m., do czego przyczyniają się m.in. warunki termiczne.</p>\n<p>Wyjaśnij, dlaczego w niskich szerokościach geograficznych – ze względu na warunki termiczne – obszary położone wysoko n.p.m. mogą być korzystniejsze do osiedlania się niż obszary nizinne.</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Klucz: termiczna piętrowość górska w klimacie równikowym (od 0° szerokości):</p>\n<ul><li>0-1000 m (tierra caliente, gorąca strefa): T = 25-30°C cały rok, b. wilgotno, lasy równikowe.</li><li>1000-2000 m (tierra templada, umiarkowana): T = 18-22°C, plantacje kawy.</li><li>2000-3000 m (tierra fría, chłodna): T = 12-18°C — idealna dla człowieka.</li><li>3000-4500 m (tierra helada, mroźna): T = 5-12°C, pastwiska alpejskie.</li><li>&amp;gt;4500 m: lód i śnieg.</li></ul>\n<p>Każde 100 m wzrostu n.p.m. = spadek T o ~0,6°C.</p>\n<p>Dlaczego niziny równikowe są niewygodne:</p>\n<ul><li>Wysoka temperatura (&amp;gt;25°C) + wilgotność ~90% → uciążliwy klimat dla ludzi.</li><li>Choroby tropikalne: malaria, denga, żółta febra (przenoszone przez komary).</li><li>Bujna roślinność lasu równikowego — szybka sukcesja, trudne wycinanie i utrzymanie pól.</li><li>Kwaśne, ubogie gleby (laterytowe) — wymywanie składników.</li></ul>\n<p>Dlaczego wysokości 2000-3000 m są lepsze:</p>\n<ul><li>Umiarkowana temperatura (15-18°C) — komfort termiczny.</li><li>Mniej komarów (nie ma malarii powyżej ~1500 m).</li><li>Mniejsza wilgotność — łatwiejsze osadnictwo.</li><li>Lepsze gleby (wulkaniczne) — żyzne dla rolnictwa.</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wskaż spadek temperatury z wysokością + co najmniej jeden konkretny skutek (mniej insektów / komfort termiczny / mniejsza wilgotność).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne wyjaśnienie.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Piętrowość przyrodnicza w górach zależy od klimatu strefowego:</p>\n<ul><li>W strefie umiarkowanej: piętra leśne (regiel dolny, górny, kosodrzewina, hale, turnie).</li><li>W strefie tropikalnej / równikowej: tierra caliente / templada / fría / helada (od dołu do góry).</li></ul>\n<p>W Polsce: Kraków (220 m) ma podobny klimat jak Bogota (2640 m) — bo Bogota jest na równiku, gdzie wysoko = chłodniej.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>W niskich szerokościach geograficznych (strefa równikowa) obszary wysokogórskie mają <strong>łagodniejszy, chłodniejszy klimat</strong> niż gorące i wilgotne niziny, co czyni je korzystniejszymi dla osadnictwa. Na każde 100 m wzrostu wysokości temperatura spada o ok. 0,6 °C, więc na wysokości 2500 m n.p.m. średnia temperatura jest niższa o ok. 15 °C w porównaniu z równinami - zamiast 28-32 °C mamy przyjemne 15-20 °C przez cały rok.</p>\n<h4>Sposób 1 - Pionowy gradient termiczny i komfort termiczny</h4>\n<p><strong>Co wiemy z geografii klimatycznej:</strong></p>\n<p>Na niskich szerokościach geograficznych (okolice równika, 0°-10° N/S) promieniowanie słoneczne jest bardzo intensywne przez cały rok - Słońce stoi wysoko nad horyzontem. Obszary nizinne są przez to stale gorące i wilgotne (T ≈ 25-32 °C, wilgotność względna &gt; 80%).</p>\n<p><strong>Krok 1 - Zastosowanie gradientu termicznego:</strong></p>\n<p>Wraz ze wzrostem wysokości temperatura powietrza spada według <strong>pionowego gradientu termicznego</strong> (wilgotny adiabat):</p>\n<p>\\[<br>\\Delta T \\approx 0{,}6\\,°C \\text{ na każde } 100 \\text{ m wysokości}<br>\\]</p>\n<p>Na wysokości 2500 m n.p.m.:<br>\\[<br>\\Delta T = \\frac{2500}{100} \\cdot 0{,}6 = 15\\,°C<br>\\]</p>\n<p>Jeśli na nizinie temperatura wynosi ok. 30 °C, to na wysokości 2500 m wynosi ok. <strong>15 °C</strong> - łagodna, &quot;wiosenna&quot; temperatura przez cały rok.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Brak zmienności pór roku:</strong></p>\n<p>W strefie równikowej deklinacja Słońca zmienia się od \\(\\delta = -23^\\circ 26&#x27;\\) do \\(\\delta = +23^\\circ 26&#x27;\\), ale dla \\(\\varphi \\approx 0^\\circ\\) zmiana kąta padania promieni słonecznych jest niewielka. Oznacza to, że <strong>nie ma pór roku</strong> - temperatura na danej wysokości jest niemal stała przez cały rok. Tereny górskie zapewniają więc <strong>wieczną wiosnę</strong> (<em>tierra templada</em>), bez zabójczych upałów ani mrozów.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Wniosek:</strong></p>\n<p>Warunki termiczne na wyżynach i w górach strefy równikowej są trwale korzystniejsze niż na gorących, parnych nizinach → dlatego tam koncentruje się osadnictwo (Quito ~2850 m, Bogota ~2600 m).</p>\n<h4>Sposób 2 - Konsekwencje zdrowotne i środowiskowe upałów (weryfikacja)</h4>\n<p>To samo zjawisko można wyjaśnić przez <strong>skutki nadmiernego ciepła i wilgoci na nizinach</strong>:</p>\n<ul><li><strong>Choroby tropikalne</strong>: na gorących i wilgotnych nizinach doskonale rozmnażają się komary (rodzaj <em>Anopheles</em> - malaria, <em>Aedes</em> - denga). Chłodniejszy klimat powyżej ~2000 m n.p.m. <strong>ogranicza zasięg tych owadów</strong> → mniejsze ryzyko epidemii.</li><li><strong>Nadmierny rozwój roślinności</strong>: wysoka temperatura i opady całoroczne powodują intensywną sukcesję lasu deszczowego na terenach zurbanizowanych. W chłodniejszym klimacie górskim dynamika wzrostu roślinności jest mniejsza → łatwiejsze utrzymanie przestrzeni osadniczej.</li><li><strong>Komfort pracy</strong>: praca fizyczna w temperaturze 30+ °C i wysokiej wilgotności (indeks WBGT &gt; 28) jest wyczerpująca i niebezpieczna zdrowotnie. Na wyżynach temperatura 15-20 °C umożliwia normalną aktywność fizyczną.</li></ul>\n<p>Wszystkie te efekty wynikają z <strong>jednej przyczyny</strong>: spadku temperatury z wysokością - co jest potwierdzeniem odpowiedzi z Sposobu 1.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 18, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjaśnienie odwołujące się do <strong>warunków termicznych</strong>: wskazanie, że temperatura spada wraz z wysokością, przez co obszary górskie są chłodniejsze od nizinnych, i że ta chłodniejsza temperatura jest korzystniejsza dla życia/osiedlania się w strefie równikowej.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź ogólnikową bez powiązania z temperaturą (np. samo &quot;jest ładniej&quot;) lub za odpowiedź odwołującą się tylko do opadów/wiatru bez temperatury.<br><br><strong>Akceptowane warianty (klucz CKE podaje wprost):</strong><br>- Wskazanie spadku temperatury z wysokością + ocena, że jest to korzystne dla osiedlania się.<br>- Wskazanie ograniczenia chorób tropikalnych (malaria, komary) jako skutku niższej temperatury.<br>- Wskazanie ograniczenia sukcesji roślinnej jako skutku niższej temperatury.<br><br><strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:</strong><br>Musisz zawrzeć DWA elementy: <strong>(1) temperatura spada wraz z wysokością</strong> i <strong>(2) na nizinach jest za gorąco / na wyżynach jest przyjemniej/zdrowiej</strong>. Sam pierwszy element bez konkluzji = 0 pkt. Sama konkluzja bez mechanizmu = 0 pkt.<br><br><strong>Wykluczone (0 pkt):</strong><br>- &quot;Na górze jest chłodniej&quot; bez wyjaśnienia dlaczego to korzystne.<br>- Odwołanie wyłącznie do opadów, wilgotności lub rzeźby terenu (polecenie mówi TYLKO o warunkach termicznych).</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Pionowy gradient termiczny (wilgotny adiabatyczny):</strong><br>\\[<br>\\Gamma_w \\approx 0{,}6\\,°C / 100\\,\\text{m}<br>\\]<br>Stosowany gdy powietrze jest nasycone parą wodną (warunki tropikalne). Suchoadiabatyczny wynosi \\(1\\,°C/100\\,\\text{m}\\) - stosujemy go dla powietrza suchego. W strefie równikowej, gdzie wilgotność jest wysoka, właściwszy jest gradient ~0,6 °C.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Strefy termiczne pionowe Andów (koncepcja &quot;pięter klimatycznych&quot;):</strong><br>- <em>Tierra caliente</em> (gorąca): 0-900 m, T &gt; 24 °C - tropiki, dżungla, malaria.<br>- <em>Tierra templada</em> (umiarkowana): 900-1800 m, T 18-24 °C - plantacje kawy.<br>- <em>Tierra fría</em> (zimna): 1800-3000 m, T 12-18 °C - <strong>Bogota, Quito</strong> - optymalne dla osadnictwa.<br>- <em>Tierra helada</em> (mroźna): &gt; 4000 m - puna, wieczny śnieg.</blockquote>\n<blockquote>🌡️ <strong>Wzór: wysokość Słońca w południe</strong> (kontekst) - w Quito (\\(\\varphi \\approx 0^\\circ\\)):<br>\\[<br>h_S = 90^\\circ - |0^\\circ - \\delta|<br>\\]<br>Przez cały rok \\(h_S\\) wynosi 66,5°-90° → intensywne promieniowanie słoneczne na poziomie morza, niemożliwe do zredukowania bez wzrostu wysokości.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne podejścia są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie dostaje punktu |<br>| &quot;Na górach jest więcej opadów, więc jest więcej wody&quot; | Zadanie pyta TYLKO o warunki termiczne; opady to kwestia hydrologii, nie temperatury |<br>| &quot;Na wyżynach jest mniej wilgotno, wiec łatwiej oddychać&quot; | Wilgotność to nie temperatura; ponadto w górach strefy równikowej też bywa wilgotno |<br>| &quot;Na górze jest chłodniej&quot; (bez uzasadnienia dlaczego to korzystne) | Brakuje drugiego członu: dlaczego niziny są ZBYT gorące i dlaczego to utrudnia osadnictwo |<br>| &quot;Góry chronią przed wiatrem&quot; | Całkowicie poza kontekstem - nie dotyczy warunków termicznych |<br>| &quot;Na nizinach jest zbyt zimno&quot; | Błąd merytoryczny - niziny strefy równikowej są GORĄCE, nie zimne |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie mylić strefy równikowej z arktyczną - tu problemem jest ZA DUŻE ciepło na nizinach, nie za małe. Typowy błąd to pisanie, że &quot;niziny są za zimne&quot; - to absurd w kontekście Amazonii czy Zatoki Gwinejskiej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Zadanie wymaga wskazania WARUNKÓW TERMICZNYCH. Nie pisz wyłącznie o opadach, wiatrach, glebach ani żyzności - nawet jeśli masz rację. Klucz CKE punktuje TYLKO wyjaśnienie termiczne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Jeden punkt = JEDEN logiczny wywód z mechanizmem (gradient termiczny → chłodniej → korzystniej). Nie musisz pisać o komarach i sukcesji - to wartość dodana, ale sam mechanizm termiczny w zupełności wystarczy na 1 pkt.</blockquote>"}]}