{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/26.1","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"26.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego warunki pozaprzyrodnicze Arabii Saudyjskiej przyczyniły się do\nzakładania gospodarstw rolnych, takich jak przedstawione powyżej.\n26.1.\n0-1","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […], gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska […] społeczno-\n-gospodarczego.\n5. […] Formułowanie […] hipotez […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie\ni ocenie przemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa […].\nPoziom podstawowy\nX.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników [ ]\npozaprzyrodniczych na rozwój rolnictwa na\nświecie.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Odpowiednia ilość środków finansowych (z eksportu surowców energetycznych)\numożliwiła pokrycie kosztów stałego nawadniania farm / zakup sprzętu pozwalającego na\neksploatację wód podziemnych / zatrudnienie specjalistów.\n- Eksploatacja ropy naftowej przyczyniła się do nadwyżek finansowych, które można było\nprzeznaczyć na zagospodarowywanie pustyni.\n- Wysokie PKB na 1 mieszkańca sprzyjało nakładom na badania i rozwój\n(upowszechnieniu technologii pozwalających na eksploatację wód podziemnych,\nodsalanie wody morskiej i nawadnianie upraw).\n- Wzrost liczby ludności Arabii Saudyjskiej przekładał się na wzrost zapotrzebowania na\nżywność.\n- Niska cena energii umożliwiła opłacalność poboru wód podziemnych do nawadniania.\n- Niestabilna sytuacja polityczna na Bliskim Wschodzie przyczyniła się do ograniczania\nimportu żywności przez Arabię Saudyjską.\n- Niski udział gruntów ornych w strukturze użytkowania ziemi przyczynił się do\nzagospodarowywania pustyni.","solution":"Pozaprzyrodnicze warunki Arabii Saudyjskiej sprzyjające zakładaniu gospodarstw rolnych na pustyni: - **nadwyżki finansowe z eksportu ropy naftowej** → pokrycie kosztów stałego nawadniania, zakup sprzętu (pivoty), eksploatacja wód podziemnych, zatrudnienie specjalistów; - **wysokie PKB/mieszk.** sprzyja inwestycjom w technologie (odsalanie wody morskiej, nawadnianie kropelkowe); - wzrost liczby ludności → wzrost zapotrzebowania na żywność; - niska cena energii umożliwia opłacalność pomp; - niska politycznie wymuszona dążność do **samowystarczalności żywnościowej**.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-26.1.webp","solution_image":null,"topics":"nawadnianie pustyń, Arabia Saudyjska, zrównoważony rozwój","page_from":30,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 26.1. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego warunki pozaprzyrodnicze Arabii Saudyjskiej przyczyniły się do<br>zakładania gospodarstw rolnych, takich jak przedstawione powyżej.<br>26.1.<br>0-1</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 26.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […], gospodarczych […]<br>w przestrzeni geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania […] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska […] społeczno-<br>-gospodarczego.</p>\n<ol><li>[…] Formułowanie […] hipotez […].</li><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie<br>i ocenie przemian przestrzeni geograficznej.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>X.1) Zdający charakteryzuje różne typy<br>rolnictwa […].<br>Poziom podstawowy<br>X.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników [ ]<br>pozaprzyrodniczych na rozwój rolnictwa na<br>świecie.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Odpowiednia ilość środków finansowych (z eksportu surowców energetycznych)</li></ul>\n<p>umożliwiła pokrycie kosztów stałego nawadniania farm / zakup sprzętu pozwalającego na<br>eksploatację wód podziemnych / zatrudnienie specjalistów.</p>\n<ul><li>Eksploatacja ropy naftowej przyczyniła się do nadwyżek finansowych, które można było</li></ul>\n<p>przeznaczyć na zagospodarowywanie pustyni.</p>\n<ul><li>Wysokie PKB na 1 mieszkańca sprzyjało nakładom na badania i rozwój</li></ul>\n<p>(upowszechnieniu technologii pozwalających na eksploatację wód podziemnych,<br>odsalanie wody morskiej i nawadnianie upraw).</p>\n<ul><li>Wzrost liczby ludności Arabii Saudyjskiej przekładał się na wzrost zapotrzebowania na</li></ul>\n<p>żywność.</p>\n<ul><li>Niska cena energii umożliwiła opłacalność poboru wód podziemnych do nawadniania.</li><li>Niestabilna sytuacja polityczna na Bliskim Wschodzie przyczyniła się do ograniczania</li></ul>\n<p>importu żywności przez Arabię Saudyjską.</p>\n<ul><li>Niski udział gruntów ornych w strukturze użytkowania ziemi przyczynił się do</li></ul>\n<p>zagospodarowywania pustyni.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Pozaprzyrodnicze warunki Arabii Saudyjskiej sprzyjające zakładaniu gospodarstw rolnych na pustyni: - <strong>nadwyżki finansowe z eksportu ropy naftowej</strong> → pokrycie kosztów stałego nawadniania, zakup sprzętu (pivoty), eksploatacja wód podziemnych, zatrudnienie specjalistów; - <strong>wysokie PKB/mieszk.</strong> sprzyja inwestycjom w technologie (odsalanie wody morskiej, nawadnianie kropelkowe); - wzrost liczby ludności → wzrost zapotrzebowania na żywność; - niska cena energii umożliwia opłacalność pomp; - niska politycznie wymuszona dążność do <strong>samowystarczalności żywnościowej</strong>.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Arabia Saudyjska zakładała farmy na pustyni, ponieważ <strong>dochody z eksportu ropy naftowej</strong> zapewniły środki finansowe na kosztowne technologie nawadniania (systemy pivot, eksploatacja wód podziemnych, odsalanie wody morskiej) oraz opłacenie specjalistów i taniej energii do pompowania wody. Dodatkowo rosnąca liczba ludności i geopolityczna niestabilność regionu zwiększały krajowe zapotrzebowanie na żywność i motywowały do ograniczania zależności od importu.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza przez czynniki ekonomiczno-finansowe</h4>\n<p><strong>Co widzimy na zdjęciach?</strong><br>Na fotografii 1 widać instalację <strong>center pivot irrigation</strong> - obrotowe ramię z dyszami kręci się wokół centralnego punktu, tworząc okrągłe pole. Na zdjęciu satelitarnym (foto 2) widać dziesiątki takich kół - część zielona (aktywna), część już porzucona (wyczerpane zasoby wód podziemnych).</p>\n<p><strong>Krok po kroku - rozumowanie:</strong></p>\n<ol><li><strong>Arabia Saudyjska = jeden z największych eksporterów ropy naftowej na świecie.</strong> Dochody z eksportu surowców energetycznych (ropa, gaz) przez dziesięciolecia generowały ogromne nadwyżki finansowe - PKB per capita Arabii Saudyjskiej należy do najwyższych na świecie.</li></ol>\n<ol><li><strong>Warunki przyrodnicze są ekstremalnie niekorzystne</strong> (pustynne, brak opadów, brak rzek). Uprawy na pustyni wymagają pompowania wód podziemnych ze starych zasobów (non-renewable fossil water z formacji Al-Saq) albo odsalania wody morskiej - to technologie <strong>bardzo drogie</strong>. Bez ogromnych zasobów finansowych byłyby nieopłacalne.</li></ol>\n<ol><li><strong>Tania energia</strong> - Arabia Saudyjska dotuje paliwa i energię elektryczną. Pompowanie wód podziemnych zużywa olbrzymie ilości energii, ale przy niskich krajowych cenach prądu staje się opłacalne.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wzrost liczby ludności</strong> → rosnące zapotrzebowanie na żywność, presja na osiągnięcie bezpieczeństwa żywnościowego.</li></ol>\n<ol><li><strong>Niestabilność geopolityczna</strong> Bliskiego Wschodu → polityczna decyzja o ograniczeniu zależności od importu żywności (m.in. z Egiptu, Syrii).</li></ol>\n<p><strong>Wynik:</strong> Połączenie bogatych rezerw finansowych z polityczną wolą samowystarczalności żywnościowej → masowe inwestycje w irygację na pustyni.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację czynników przyrodniczych</h4>\n<p>Zadanie pyta wprost o <strong>warunki POZAPRZYRODNICZE</strong> - sprawdźmy, że nasza odpowiedź rzeczywiście ich dotyczy, a nie myli się z przyrodniczymi.</p>\n<p>| Typ warunku | Przykład | Przyrodniczy czy pozaprzyrodniczy? |<br>| Brak opadów (susza) | &lt; 100 mm/rok | ❌ PRZYRODNICZY - nie wpisywać! |<br>| Dostępność wód podziemnych | fossil water | ❌ PRZYRODNICZY - nie wpisywać! |<br>| Dochody z ropy naftowej | nadwyżki budżetowe | ✅ POZAPRZYRODNICZY - wpisać! |<br>| Polityczna wola samowystarczalności | bezpieczeństwo żywnościowe | ✅ POZAPRZYRODNICZY - wpisać! |<br>| Wzrost liczby ludności | przyrost naturalny | ✅ POZAPRZYRODNICZY (demograficzny) - wpisać! |<br>| Tania energia (dotacje) | niska cena prądu | ✅ POZAPRZYRODNICZY (ekonomiczny) - wpisać! |</p>\n<p><strong>Weryfikacja:</strong> Nasza odpowiedź opiera się wyłącznie na czynnikach ekonomicznych, demograficznych i geopolitycznych - to właściwy tor.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 26.1, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjaśnienie wskazujące <strong>co najmniej jeden czynnik pozaprzyrodniczy</strong> i logicznie łączące go z możliwością zakładania farm na pustyni.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą kryterium (np. wymieniono tylko czynniki przyrodnicze, odpowiedź ogólnikowa bez związku przyczynowo-skutkowego).<br><br><strong>Akceptowane warianty (klucz CKE wymienia kilka równoprawnych ścieżek):</strong><br>- Dochody z eksportu surowców energetycznych (ropy/gazu) → środki na kosztowne nawadnianie / zakup sprzętu / zatrudnienie specjalistów.<br>- Eksploatacja ropy → nadwyżki finansowe → zagospodarowanie pustyni.<br>- Wysokie PKB/c → nakłady na R&amp;D, technologie eksploatacji wód podziemnych, odsalanie.<br>- Wzrost liczby ludności → rosnące zapotrzebowanie na żywność.<br>- Niska cena energii (dotacje) → opłacalność pompowania wód podziemnych.<br>- Niestabilna sytuacja polityczna na Bliskim Wschodzie → ograniczanie importu żywności.<br>- Niski udział gruntów ornych → motywacja do zagospodarowywania pustyni.<br><br><strong>Wykluczone (nie dają punktu):</strong><br>- Odpowiedzi opisujące wyłącznie czynniki przyrodnicze (np. &quot;jest dużo słońca&quot;, &quot;są wody podziemne&quot;) - pytanie dotyczy czynników POZAPRZYRODNICZYCH.<br>- Odpowiedzi tautologiczne (&quot;zakładali, bo chcieli uprawiać ziemię&quot;) - bez związku przyczynowo-skutkowego z konkretnym czynnikiem.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Wystarczy znajomość z działów:</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Gospodarka - PKB per capita i zasoby surowcowe</strong>: Arabia Saudyjska należy do krajów o bardzo wysokim PKB/c (ponad 55 000 USD/c wg PPP, 2024), napędzanym eksportem ropy naftowej (ok. 10-12 mln baryłek/dobę). Nadwyżki finansowe z eksportu surowców energetycznych umożliwiają inwestycje infrastrukturalne niemożliwe w krajach bez tego bogactwa.</blockquote>\n<blockquote>💧 <strong>Hydrologia - wody kopalne (fossil water)</strong>: Wody podziemne w Arabii Saudyjskiej (formacja Al-Saq, Al-Tabuk) to zasoby nieodnawialne zgromadzone w plejstocenie - eksploatacja jest możliwa tylko dzięki kosztownym instalacjom pompującym. Porzucone koła widoczne na zdjęciu satelitarnym to wynik <strong>wyczerpania lokalnych zasobów wód podziemnych</strong>.</blockquote>\n<blockquote>🏙️ <strong>Demografia</strong>: Liczba ludności Arabii Saudyjskiej wzrosła z ok. 6 mln (1970) do ponad 36 mln (2024) - to niemal 6-krotny wzrost w ciągu 50 lat. Tak dynamiczny wzrost generuje presję na krajową produkcję żywności.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p><em>Zadanie jest otwarte, więc ta sekcja nie dotyczy opcji ABCD. Poniżej najczęstsze błędne ścieżki uczniów.</em></p>\n<p>| Błędna odpowiedź ucznia | Dlaczego nie dostaje punktu |<br>| &quot;Bo w Arabii jest dużo słońca i ciepło, co sprzyja uprawom&quot; | To czynnik <strong>przyrodniczy</strong> - zadanie pyta o <strong>pozaprzyrodnicze</strong>. |<br>| &quot;Bo mają dostęp do wód podziemnych&quot; | To czynnik <strong>przyrodniczy</strong> (hydrologiczny) - bez wskazania dlaczego potrafią go <em>ekonomicznie</em> wykorzystać. |<br>| &quot;Bo chcą produkować żywność&quot; | Tautologia - nie wyjaśnia mechanizmu przyczynowo-skutkowego. |<br>| &quot;Bo Arabia jest bogata&quot; | Zbyt ogólnikowe - klucz wymaga wskazania <strong>skąd pochodzi bogactwo</strong> (eksport surowców) lub <strong>jak przekłada się na farmy</strong> (finansuje technologie, tanią energię). |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - pomylenie czynników przyrodniczych z pozaprzyrodniczymi.</strong> To najczęstszy błąd. Słowo &quot;pozaprzyrodnicze&quot; = ekonomiczne, demograficzne, polityczne, technologiczne. &quot;Wody podziemne są dostępne&quot; - to PRZYRODNICZE. &quot;Stać ich na ich pompowanie dzięki ropie&quot; - to POZAPRZYRODNICZE. Klucz CKE nie akceptuje czynników przyrodniczych jako odpowiedzi na to pytanie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - brak związku przyczynowo-skutkowego.</strong> Napisanie &quot;Arabia Saudyjska jest bogata&quot; bez wyjaśnienia <strong>skąd</strong> pochodzi bogactwo i <strong>jak</strong> przekłada się na możliwość zakładania farm, to odpowiedź niekompletna. Trzeba napisać łańcuch: eksport ropy → dochody → pokrycie kosztów technologii nawadniania (lub: niska cena energii → opłacalność pompowania wód).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - skupienie się na technologii zamiast na przyczynie jej zastosowania.</strong> Uczeń opisuje &quot;jak działa pivot irrigation&quot; zamiast wyjaśnić, <strong>dlaczego Arabię Saudyjską stać na tę technologię</strong>. Opis techniczny systemu nawadniania to za mało - trzeba wskazać czynnik pozaprzyrodniczy jako warunek możliwości (bogactwo z ropy, tania energia, polityka żywnościowa).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - porzucone koła jako błąd w odpowiedzi.</strong> Część uczniów widzi na zdjęciu satelitarnym porzucone, piaszczyste koła i błędnie wnioskuje, że &quot;projekt się nie udał&quot;. Porzucone farmy to efekt <strong>wyczerpania nieodnawialnych wód kopalnych</strong> - ale pytanie dotyczy przyczyn ZAKŁADANIA farm, nie ich porzucania. Nie trzeba tłumaczyć porzuconych kół w odpowiedzi na 26.1.</blockquote>"}]}