{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/26.2","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"26.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26.2. (0-1)\nW niektórych gospodarstwach rolnych, przedstawionych na zdjęciu satelitarnym oznaczonym\nnumerem 2, po krótkim okresie ich funkcjonowania zaprzestano uprawy roślin.\nWyjaśnij, dlaczego w niektórych gospodarstwach rolnych - takich jak przedstawione 26.2.\nna zdjęciu satelitarnym - zaprzestano uprawy roślin. Odnieś się do związku | 0-1 |\nprzedstawionego sposobu prowadzenia gospodarki rolnej z hydrosferą. ||\noO\n2\ng Zadanie 27. (0-1)\naS W tabeli przedstawiono strukturę PKB (w %) według rodzajów działalności w wybranych\n2 panstwach w 2017 roku.\nE\nN\nZ\n>)\n> Na podstawie: www.cia.gov\nSformułuj prawidłowość dotyczącą związku między poziomem rozwoju gospodarczego 27.\npaństw a wielkością udziału rolnictwa i wielkością udziału usług w strukturze PKB.\nMGEP-R0_100\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […], gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska […] społeczno-\n-gospodarczego.\n5. […] Formułowanie […] hipotez […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie\ni ocenie przemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa […].\nXIX.3) Zdający prezentuje przykłady\nsposobów pokonywania przyrodniczych\nograniczeń działalności gospodarczej\nczłowieka i ocenia ich zgodność z zasadami\nzrównoważonego rozwoju.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\nNawadnianie gospodarstw rolnych na pustyni wymaga zużycia dużej ilości wody\n(energii) z powodu intensywnego parowania.\nSkutkiem prowadzenia gospodarki rolnej na pustyni jest nadmierne zużycie wód\npodziemnych.\nNadmierny pobór wody prowadzi do wzrostu kosztów pozyskiwania wód podziemnych\n(doprowadzenia wód powierzchniowych).\nNawadnianie gospodarstw rolnych wodami podziemnymi przyczynia się do powstawania\nleja depresyjnego.\nNawadnianie obszarów pustynnych sprzyja nadmiernemu zasoleniu gleb, przez co stają\nsię one nieużyteczne dla rolnictwa.","solution":"Nawadnianie pustyń → **nadmierne wykorzystanie wód podziemnych** (kopalnych) → **lej depresyjny / spadek poziomu zwierciadła**; nawadnianie wodą zasoloną → **zasolenie gleb** → grunty stają się nieużyteczne dla rolnictwa.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-26.2.webp","solution_image":null,"topics":"nawadnianie pustyń, Arabia Saudyjska, zrównoważony rozwój","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 26.2. (0-1)<br>W niektórych gospodarstwach rolnych, przedstawionych na zdjęciu satelitarnym oznaczonym<br>numerem 2, po krótkim okresie ich funkcjonowania zaprzestano uprawy roślin.<br>Wyjaśnij, dlaczego w niektórych gospodarstwach rolnych - takich jak przedstawione 26.2.<br>na zdjęciu satelitarnym - zaprzestano uprawy roślin. Odnieś się do związku | 0-1 |<br>przedstawionego sposobu prowadzenia gospodarki rolnej z hydrosferą. ||<br>oO<br>2<br>g Zadanie 27. (0-1)<br>aS W tabeli przedstawiono strukturę PKB (w %) według rodzajów działalności w wybranych<br>2 panstwach w 2017 roku.<br>E<br>N<br>Z</p>\n<blockquote>)<br>Na podstawie: www.cia.gov</blockquote>\n<p>Sformułuj prawidłowość dotyczącą związku między poziomem rozwoju gospodarczego 27.<br>państw a wielkością udziału rolnictwa i wielkością udziału usług w strukturze PKB.<br>MGEP-R0_100<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 26.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […], gospodarczych […]<br>w przestrzeni geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania […] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska […] społeczno-<br>-gospodarczego.</p>\n<ol><li>[…] Formułowanie […] hipotez […].</li><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie<br>i ocenie przemian przestrzeni geograficznej.<br>Poziom rozszerzony<br>I.3) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>X.1) Zdający charakteryzuje różne typy<br>rolnictwa […].<br>XIX.3) Zdający prezentuje przykłady<br>sposobów pokonywania przyrodniczych<br>ograniczeń działalności gospodarczej<br>człowieka i ocenia ich zgodność z zasadami<br>zrównoważonego rozwoju.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Nawadnianie gospodarstw rolnych na pustyni wymaga zużycia dużej ilości wody<br>(energii) z powodu intensywnego parowania.<br>Skutkiem prowadzenia gospodarki rolnej na pustyni jest nadmierne zużycie wód<br>podziemnych.<br>Nadmierny pobór wody prowadzi do wzrostu kosztów pozyskiwania wód podziemnych<br>(doprowadzenia wód powierzchniowych).<br>Nawadnianie gospodarstw rolnych wodami podziemnymi przyczynia się do powstawania<br>leja depresyjnego.<br>Nawadnianie obszarów pustynnych sprzyja nadmiernemu zasoleniu gleb, przez co stają<br>się one nieużyteczne dla rolnictwa.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Nawadnianie pustyń → <strong>nadmierne wykorzystanie wód podziemnych</strong> (kopalnych) → <strong>lej depresyjny / spadek poziomu zwierciadła</strong>; nawadnianie wodą zasoloną → <strong>zasolenie gleb</strong> → grunty stają się nieużyteczne dla rolnictwa.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Uprawę zaprzestano, ponieważ intensywne nawadnianie obszarów pustynnych doprowadziło do <strong>wyczerpania lub nadmiernego obniżenia poziomu wód podziemnych</strong> (lub: do <strong>zasolenia gleb</strong> wskutek parowania wody irygacyjnej), co uniemożliwiło dalszą produkcję rolną.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza przez mechanizm hydrologiczny pustyni</h4>\n<p>Zdjęcie satelitarne przedstawia charakterystyczne <strong>okrągłe pola</strong> - efekt systemu nawadniania obrotowego (center pivot irrigation). Taki kształt jest typowy dla obszarów pustynnych lub półpustynnych, gdzie jedynym źródłem wody są <strong>głębokie wody podziemne</strong> (warstwy wodonośne, ang. <em>aquifer</em>).</p>\n<p><strong>Krok 1 - Identyfikacja środowiska:</strong><br>Pustynia → brak opadów lub minimalne opady → uprawy możliwe wyłącznie dzięki sztucznemu nawadnianiu wodami podziemnymi.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Mechanizm wyczerpywania zasobów:</strong></p>\n<ul><li>Intensywne pompowanie wód podziemnych → poziom wód opada.</li><li>Wokół studni tworzy się <strong>lej depresyjny</strong> (lokalne obniżenie zwierciadła wody).</li><li>Gdy studnia jest za głęboka lub warstwa wodonośna wyczerpana → wydobycie staje się nieopłacalne lub niemożliwe.</li><li>Niektóre warstwy wodonośne to tzw. wody <strong>subfosylne (kopalne)</strong> - gromadzone tysiącami lat, nieodnawialne w skali ludzkiego życia (np. warstwa Ogallala w USA, Al-Kuf w Libii). Po wyeksploatowaniu <strong>nie regenerują się</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Alternatywna przyczyna: zasolenie gleb:</strong></p>\n<ul><li>W klimacie pustynnym parowanie jest bardzo intensywne.</li><li>Woda nawadniająca odparowuje, a <strong>sole mineralne w niej zawarte pozostają w glebie</strong>.</li><li>Przy kolejnych nawadnianiach stężenie soli rośnie → <strong>gleba ulega zasoleniu (solonizacji/soliflukcji chemicznej)</strong>.</li><li>Po przekroczeniu progu tolerancji roślin uprawnych gleba staje się <strong>bezużyteczna rolniczo</strong> (nieużytek).</li></ul>\n<p><strong>Wynik końcowy:</strong><br>Porzucone pola to efekt jednego lub obu mechanizmów jednocześnie: <strong>wyczerpanie wód podziemnych</strong> i/lub <strong>nadmierne zasolenie gleb</strong> spowodowane intensywnym parowaniem przy nawadnianiu.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez analizę kosztów (perspektywa ekonomiczno-hydrologiczna)</h4>\n<p>Dodatkowy mechanizm ujęty w kluczu CKE: <strong>wzrost kosztów</strong>.</p>\n<p>Nawet jeśli wody podziemne nie są całkowicie wyczerpane:</p>\n<ul><li>Im niższy poziom zwierciadła wody → <strong>głębsze wiercenia, mocniejsze pompy, wyższe koszty energii</strong>.</li><li>W klimacie pustynnym parowanie (potencjalne parowanie przekracza 2000-3000 mm/rok) wymaga dostarczenia wielokrotnie większej ilości wody niż roślina faktycznie potrzebuje.</li><li>Bilans ekonomiczny staje się ujemny → <strong>zaprzestanie uprawy jest decyzją racjonalną ekonomicznie</strong>, wymuszoną przez degradację zasobów hydrosfery.</li></ul>\n<p>To potwierdza odpowiedź z Sposobu 1 - niezależnie od konkretnego mechanizmu, zawsze u podstaw leży <strong>relacja między sposobem prowadzenia rolnictwa a hydrosferą</strong> (wody podziemne, obieg wody, parowanie).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 26.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjaśnienie zawierające związek z hydrosferą. Wystarczy JEDEN z poniższych mechanizmów:<br>- Nadmierne zużycie / wyczerpanie wód podziemnych przy nawadnianiu<br>- Powstanie <strong>leja depresyjnego</strong> wskutek nadmiernego poboru wód podziemnych<br>- <strong>Zasolenie gleb</strong> spowodowane intensywnym parowaniem wody irygacyjnej<br>- Wzrost kosztów pozyskiwania wody (głębszy poziom wód podziemnych, wyższe koszty energii) - jako skutek nadmiernego eksploatowania hydrosfery<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź ogólnikową bez powiązania z hydrosferą; za samo stwierdzenie &quot;brak wody&quot; bez wyjaśnienia mechanizmu; za opis suszy bez nawiązania do działalności człowieka i hydrosfery.<br><br><strong>Akceptowane warianty sformułowań:</strong> &quot;wyczerpanie wód podziemnych&quot;, &quot;obniżenie poziomu wód gruntowych&quot;, &quot;lej depresyjny&quot;, &quot;zasolenie gleb&quot;, &quot;nadmierne parowanie wody irygacyjnej&quot;, &quot;rosnące koszty wydobycia wody&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> Samo &quot;brak opadów&quot; (to cecha klimatu, nie wyjaśnienie związku z hydrosferą). &quot;Zbyt gorący klimat&quot; bez nawiązania do wody.</blockquote>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong><br>Odpowiedź musi zawierać DWA elementy: (1) co stało się z hydrosferą (np. wyczerpanie wód podziemnych / zasolenie gleby wskutek parowania), (2) dlaczego to uniemożliwiło dalszą uprawę. Możesz wybrać dowolny z pięciu mechanizmów wymienionych w kluczu.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Bilans wodny pustyni:</strong> Potencjalne parowanie (PE) &gt;&gt; Opady (P). Na Saharze PE ≈ 3000-4000 mm/rok, P &lt; 100 mm/rok. Oznacza to, że każda woda doprowadzona do pola w większości odparowuje, zostawiając sole w glebie.</blockquote>\n<blockquote>🏜️ <strong>Wody subfosylne (kopalne):</strong> Wody podziemne gromadzone w epoce lodowcowej (plejstocen), gdy klimat był wilgotniejszy. Dziś nie są zasilane przez opady - ich eksploatacja to <strong>nieodnawialne wydobycie zasobów</strong>. Przykłady: warstwa Ogallala (USA), Nubian Sandstone Aquifer (Libia, Egipt, Sudan, Czad - tu właśnie zasilane były projekty rolnicze &quot;zielonej Libii&quot;).</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>Lej depresyjny:</strong> Lokalne obniżenie zwierciadła wód podziemnych wokół studni głębinowej, powstałe wskutek intensywnego pompowania. Kształt odwróconego stożka. Przy wielu studniach leje nakładają się → obszarowe obniżenie poziomu wód.</blockquote>\n<blockquote>🧂 <strong>Zasolenie gleb (solonizacja):</strong> Zawartość soli rozpuszczalnych &gt; 0,1% masy gleby zaburza pobieranie wody przez rośliny (odwrócony potencjał osmotyczny). Przy &gt; 0,4% większość roślin uprawnych ginie. Nawadnianie bez odpowiedniego drenażu prowadzi do kumulacji soli w warstwie ornej.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z <strong>hydrologii</strong> (reżim wód podziemnych, zasolenie) i <strong>klimatologii pustyń</strong> (parowanie, deficyt opadów).</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie pisz tylko &quot;brak wody&quot; - klucz CKE wymaga wyjaśnienia MECHANIZMU. Musisz wskazać, co stało się z hydrosferą w wyniku nawadniania (wyczerpanie, lej depresyjny, zasolenie).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie mylić przyczyny (suchy klimat) z mechanizmem (eksploatacja hydrosfery przez człowieka). Sucha klimat to kontekst - pytanie dotyczy skutku działalności człowieka dla hydrosfery.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Zasolenie gleb i wyczerpanie wód podziemnych to DWA RÓŻNE mechanizmy - oba poprawne. Na egzaminie wystarczy jeden, ale warto pamiętać, że często działają równolegle (im więcej wody przepompujesz przez glebę w gorącym klimacie, tym więcej soli zostaje i tym szybciej opada poziom wód).</blockquote>"}]}