{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nUzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.\nDo powstania obiektu geologicznego położonego obok stacji kolejowej w polu B3\n(przyczyniło / nie przyczyniło) się występowanie\nw przeszłości procesów endogenicznych w Sudetach.\nSieć rzeczna obszaru przedstawionego na mapie w porównaniu z siecią rzeczną Pojezierza\nPomorskiego jest (starsza / młodsza)\nZłoża węgla kamiennego, które występują w rejonie Wałbrzycha, powstały (wcześniej /\npóźniej) niż złoża węgla brunatnego w zachodniej części Sudetów.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej [i]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne i przyrodnicze\nw dziejach Ziemi.\nXIII.1) Zdający […] wyjaśnia wpływ\nprocesów wewnętrznych i zewnętrznych na\nukształtowanie powierzchni głównych\njednostek fizycznogeograficznych Polski.\nXIII.3) Zdający przedstawia specyficzne\ncechy środowiska przyrodniczego Sudetów\n[…].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nprzyczyniło\nstarsza\nwcześniej","solution":"Odpowiedź: 1. **przyczyniło** 2. **starsza** 3. **wcześniej**\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 3. (0–2)\n\nUzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.\n\nDo powstania obiektu geologicznego położonego obok stacji kolejowej w polu B3 (przyczyniło / nie przyczyniło) ........... się występowanie w przeszłości procesów endogenicznych w Sudetach.\n\nSieć rzeczna obszaru przedstawionego na mapie w porównaniu z siecią rzeczną Pojezierza Pomorskiego jest (starsza / młodsza) ............ .\n\nZłoża węgla kamiennego, które występują w rejonie Wałbrzycha, powstały (wcześniej / później) ............ niż złoża węgla brunatnego w zachodniej części Sudetów.\n\nCo zrobić?\n\nLuka 1: procesy endogeniczne w Sudetach. Sudety to góry zrębowe (hercynidy z paleozoiku, odmłodzone w trzeciorzędzie ruchami tektonicznymi). Procesy endogeniczne = wewnętrzne (tektonika, wulkanizm, intruzje magmowe). Tak — przyczyniło się do powstania obiektu geologicznego (skały wulkaniczne / intruzja w Sudetach).\n\nLuka 2: wiek sieci rzecznej Sudety vs Pojezierze Pomorskie.\n- Sudety — góry stare (hercynidy, ok. 300 mln lat), rzeźba ukształtowana od dawna → sieć rzeczna stara, dojrzała.\n- Pojezierze Pomorskie — krajobraz postglacjalny (po ostatnim zlodowaceniu, ok. 10 tys. lat) → sieć rzeczna młoda, niewykształcona.\n\nSieć Sudetów jest starsza.\n\nLuka 3: wiek węgla kamiennego vs brunatnego.\n- Węgiel kamienny — powstał w karbonie (paleozoik, ok. 300 mln lat temu).\n- Węgiel brunatny — powstał w neogenie (kenozoik, ok. 20-5 mln lat temu).\n\nKamienny powstał wcześniej niż brunatny.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne uzupełnienia.\n- 1 pkt — dwa poprawne uzupełnienia.\n\nPo co to umieć\n\nSkala czasu geologicznego (uproszczona):\n- Paleozoik (538-252 mln lat temu) — kambr, ord., sylur, dewon, karbon (węgiel kamienny!), perm.\n- Mezozoik (252-66) — trias, jura, kreda. Dinozaury.\n- Kenozoik (66-dziś) — paleogen, neogen (węgiel brunatny!), czwartorzęd (zlodowacenia).\n\nKażda epoka pozostawiła swoje skały i złoża. Karbon = węgiel kamienny + wielkie lasy paprociowe. Neogen = węgiel brunatny + miocen z dużymi ssakami.\n\nTypowy błąd: Sieć rzeczna w starych górach (Sudety, hercynidy) jest **starsza** niż na młodym Pojezierzu Pomorskim (które powstało po ostatnim zlodowaceniu). Węgiel kamienny (karbon) powstał **wcześniej** niż węgiel brunatny (neogen).","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"geologia Sudetów, sieć rzeczna, wiek złóż węgla","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 3. (0-2)<br>Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.<br>Do powstania obiektu geologicznego położonego obok stacji kolejowej w polu B3<br>(przyczyniło / nie przyczyniło) się występowanie<br>w przeszłości procesów endogenicznych w Sudetach.<br>Sieć rzeczna obszaru przedstawionego na mapie w porównaniu z siecią rzeczną Pojezierza<br>Pomorskiego jest (starsza / młodsza)<br>Złoża węgla kamiennego, które występują w rejonie Wałbrzycha, powstały (wcześniej /<br>później) niż złoża węgla brunatnego w zachodniej części Sudetów.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 3. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz […]<br>procesów zachodzących w środowisku<br>geograficznym w skali lokalnej [i]<br>regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>[…].</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.</p>\n<ol><li>Analizowanie […] współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map<br>ogólnogeograficznych […].<br>Poziom rozszerzony<br>V.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze<br>wydarzenia geologiczne i przyrodnicze<br>w dziejach Ziemi.<br>XIII.1) Zdający […] wyjaśnia wpływ<br>procesów wewnętrznych i zewnętrznych na<br>ukształtowanie powierzchni głównych<br>jednostek fizycznogeograficznych Polski.<br>XIII.3) Zdający przedstawia specyficzne<br>cechy środowiska przyrodniczego Sudetów<br>[…].<br>Poziom podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map, w tym topograficznych.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Rozwiązanie<br>przyczyniło<br>starsza<br>wcześniej</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: 1. <strong>przyczyniło</strong> 2. <strong>starsza</strong> 3. <strong>wcześniej</strong></p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 3. (0–2)</p>\n<p>Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.</p>\n<p>Do powstania obiektu geologicznego położonego obok stacji kolejowej w polu B3 (przyczyniło / nie przyczyniło) ........... się występowanie w przeszłości procesów endogenicznych w Sudetach.</p>\n<p>Sieć rzeczna obszaru przedstawionego na mapie w porównaniu z siecią rzeczną Pojezierza Pomorskiego jest (starsza / młodsza) ............ .</p>\n<p>Złoża węgla kamiennego, które występują w rejonie Wałbrzycha, powstały (wcześniej / później) ............ niż złoża węgla brunatnego w zachodniej części Sudetów.</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Luka 1: procesy endogeniczne w Sudetach. Sudety to góry zrębowe (hercynidy z paleozoiku, odmłodzone w trzeciorzędzie ruchami tektonicznymi). Procesy endogeniczne = wewnętrzne (tektonika, wulkanizm, intruzje magmowe). Tak — przyczyniło się do powstania obiektu geologicznego (skały wulkaniczne / intruzja w Sudetach).</p>\n<p>Luka 2: wiek sieci rzecznej Sudety vs Pojezierze Pomorskie.</p>\n<ul><li>Sudety — góry stare (hercynidy, ok. 300 mln lat), rzeźba ukształtowana od dawna → sieć rzeczna stara, dojrzała.</li><li>Pojezierze Pomorskie — krajobraz postglacjalny (po ostatnim zlodowaceniu, ok. 10 tys. lat) → sieć rzeczna młoda, niewykształcona.</li></ul>\n<p>Sieć Sudetów jest starsza.</p>\n<p>Luka 3: wiek węgla kamiennego vs brunatnego.</p>\n<ul><li>Węgiel kamienny — powstał w karbonie (paleozoik, ok. 300 mln lat temu).</li><li>Węgiel brunatny — powstał w neogenie (kenozoik, ok. 20-5 mln lat temu).</li></ul>\n<p>Kamienny powstał wcześniej niż brunatny.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — trzy poprawne uzupełnienia.</li><li>1 pkt — dwa poprawne uzupełnienia.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Skala czasu geologicznego (uproszczona):</p>\n<ul><li>Paleozoik (538-252 mln lat temu) — kambr, ord., sylur, dewon, karbon (węgiel kamienny!), perm.</li><li>Mezozoik (252-66) — trias, jura, kreda. Dinozaury.</li><li>Kenozoik (66-dziś) — paleogen, neogen (węgiel brunatny!), czwartorzęd (zlodowacenia).</li></ul>\n<p>Każda epoka pozostawiła swoje skały i złoża. Karbon = węgiel kamienny + wielkie lasy paprociowe. Neogen = węgiel brunatny + miocen z dużymi ssakami.</p>\n<p>Typowy błąd: Sieć rzeczna w starych górach (Sudety, hercynidy) jest <strong>starsza</strong> niż na młodym Pojezierzu Pomorskim (które powstało po ostatnim zlodowaceniu). Węgiel kamienny (karbon) powstał <strong>wcześniej</strong> niż węgiel brunatny (neogen).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li><strong>przyczyniło</strong> się występowanie procesów endogenicznych</li><li>Sieć rzeczna jest <strong>starsza</strong> niż sieć Pojezierza Pomorskiego</li><li>Złoża węgla kamiennego powstały <strong>wcześniej</strong> niż złoża węgla brunatnego</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - analiza chronologiczna i geologiczna każdego zdania</h4>\n<h5>Zdanie 1 - procesy endogeniczne a obiekt geologiczny w polu B3</h5>\n<p>Na mapie w okolicach stacji kolejowej w polu B3 (obszar Sudetów) zaznaczony jest obiekt geologiczny - najprawdopodobniej skała magmowa lub metamorficzna (granitowy masyw, intruzja, bazalt lub inna forma wulkaniczna/tektoniczna charakterystyczna dla Sudetów).</p>\n<p><strong>Sudety to góry zrębowe o skomplikowanej budowie geologicznej, ukształtowane przez procesy endogeniczne</strong> - szczególnie przez:</p>\n<ul><li><strong>orogenezę kaledońską i hercyńską</strong> (fałdowania Paleozoiku),</li><li><strong>intruzje magmowe</strong> (granity karkonoskie, granit Strzegomia),</li><li><strong>wulkanizm bazaltowy</strong> (np. Złotoryja, Lubań - wiek paleogeneński/neogeneński),</li><li><strong>tektonikę zrębową</strong> (uskoki, zapadliska, np. Rów Nysy Kłodzkiej).</li></ul>\n<p>Obiekty geologiczne w Sudetach NIE mogły powstać bez udziału procesów endogenicznych - zatem właściwe słowo to <strong>„przyczyniło&quot;</strong>.</p>\n<h5>Zdanie 2 - wiek sieci rzecznej Sudetów vs. Pojezierze Pomorskie</h5>\n<p>Kluczowe pojęcie: <strong>wiek sieci rzecznej</strong> zależy od ostatniego zlodowacenia, które ją przekształciło.</p>\n<ul><li><strong>Sudety</strong> - obszar ten podczas ostatniego zlodowacenia (stadial wisły, ok. 20 000 lat temu) <strong>nie był przykryty lądolodem</strong> lub był przykryty tylko jego skrajem. Rzeki sudeckie mogły płynąć przez dziesiątki, a nawet setki tysięcy lat - sieć jest <strong>stara, dobrze rozwinięta, wcięta w podłoże</strong> (doliny przełomowe, terasy).</li></ul>\n<ul><li><strong>Pojezierze Pomorskie</strong> - obszar pokryty przez <strong>ostatni lądolód skandynawski</strong> (stadial wisły). Po jego ustąpieniu (ok. 12 000-15 000 lat temu) sieć rzeczna zaczęła się tworzyć od nowa. Jest to sieć <strong>młoda, słabo uporządkowana, z licznymi jeziorami polodowcowymi</strong> wypełniającymi zagłębienia po bryle lodu lub rynny.</li></ul>\n<p>Zatem sieć rzeczna Sudetów jest <strong>starsza</strong> niż sieć Pojezierza Pomorskiego.</p>\n<h5>Zdanie 3 - wiek węgla kamiennego (Wałbrzych) vs. węgiel brunatny (zachodnie Sudety)</h5>\n<p>To zadanie czysto geologiczne - opiera się na chronologii powstawania węgla:</p>\n<p>| Typ węgla | Rejon | Wiek geologiczny | Okres |<br>| <strong>Węgiel kamienny</strong> | Wałbrzych (Dolnośląskie Zagłębie Węglowe) | <strong>Karbon</strong> (Paleozoik) | ok. 300-320 mln lat temu |<br>| <strong>Węgiel brunatny</strong> | Zachodnie Sudety (np. rejon Turowa, Zgorzelca) | <strong>Miocen/Paleogen</strong> (Kenozoik) | ok. 15-30 mln lat temu |</p>\n<p>Węgiel kamienny powstaje z nagromadzenia szczątków roślinności karbońskiej (lasy widłaków i skrzypów) pod wpływem wysokiego ciśnienia i temperatury przez miliony lat. Węgiel brunatny to stosunkowo „świeże&quot; złoże - materia roślinna neogenu słabiej przeobrażona, stąd niższa wartość opałowa.</p>\n<p><strong>Węgiel kamienny powstał wcześniej</strong> - o ok. 280 milionów lat wcześniej niż brunatny.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędnych opcji</h4>\n<p>| Zdanie | Opcja błędna | Dlaczego błędna |<br>| 1. | „nie przyczyniło&quot; | Sudety to obszar tektonicznie aktywny w przeszłości - skały magmowe i metamorficzne mogły powstać wyłącznie dzięki procesom endogenicznym |<br>| 2. | „młodsza&quot; | Mylenie kierunku - to Pojezierze jest młodsze, bo lądolód ostatnio tu był i „wyzerował&quot; sieć rzeczną |<br>| 3. | „później&quot; | Błąd stratygraficzny: węgiel brunatny to neogen (Kenozoik), kamienny to karbon (Paleozoik) - odwrotna kolejność niż wskazuje opcja błędna |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za trzy poprawne odpowiedzi: <strong>przyczyniło / starsza / wcześniej</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za dokładnie dwie poprawne odpowiedzi<br>- <strong>0 pkt</strong> - jedna lub zero poprawnych odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> brak - zadanie zamknięte (wybór z nawiasów), klucz nie przewiduje wariantów opisowych.<br><br><strong>Uwaga CKE:</strong> Zadanie jest oceniane łącznie - nie ma punktów cząstkowych za poszczególne zdania poza progiem 2/3.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Skala czasu geologicznego</strong> - chronologia powstawania węgla:<br>- Karbon (Paleozoik): 358-299 mln lat temu → <strong>węgiel kamienny</strong><br>- Neogen (Kenozoik): 23-2,6 mln lat temu → <strong>węgiel brunatny</strong><br>Różnica wieku ok. 280 mln lat - to fundamentalna wiedza stratygraficzna.</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Zlodowacenia Polski</strong> - zasięg ostatniego lądolodu (stadial wisły, ok. 20 000 lat BP):<br>Lądolód przykrył Pojezierza (Pomorskie, Mazurskie), Nizinę Mazowiecką, Podlasie. <strong>Sudety pozostały poza maksymalnym zasięgiem</strong> → sieć rzeczna Sudetów starsza.</blockquote>\n<blockquote>🔥 <strong>Procesy endogeniczne w Sudetach</strong>: orogenezy kaledońska i hercyńska (Paleozoik), późniejsza tektonika zrębowa (mezozoik-kenozoik), intruzje granitowe (granity karkonoskie), wulkanizm bazaltowy (paleogen/neogen). Każdy obiekt skalny w Sudetach jest ich efektem.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 (zdanie 2):</strong> Uczniowie mylą relację - myślą „Sudety są stare, więc rzeki są młodsze od niedawno uformowanych form&quot;. Błąd! Stare góry = rzeki mogły płynąć od dawna = <strong>sieć starsza</strong>. Pojezierze ma młodą sieć bo lądolód ją „wymazał&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 (zdanie 3):</strong> Częsty błąd - mylenie „starszy&quot; z „lepszej jakości&quot;. Węgiel kamienny jest STARSZY i lepszy energetycznie właśnie dlatego, że dłużej był poddany presji. Nie oznacza to jednak, że „brunatny powstał wcześniej&quot; - wiek to oddzielna kwestia od jakości.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 (zdanie 1):</strong> Słowo „endogenicznych&quot; to wskazówka - w Sudetach skały magmowe (granity, bazalty) i metamorficzne bezpośrednio dowodzą aktywności procesów wewnętrznych Ziemi. Odpowiedź „nie przyczyniło&quot; byłaby absurdem geologicznym dla tego regionu.</blockquote>"}]}