{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/4.1","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"4.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.1. (0-2)\nWykaż związek obiektów oznaczonych literami X, Y z funkcjonowaniem w przeszłości\nkopalni węgla kamiennego na przedstawionym obszarze.\nObiekty oznaczone literą X:\nObiekt oznaczony literą Y:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nXIV.2) Zdający dokonuje oceny wartości\nprzyrodniczych i kulturowych oraz stanu\nzachowania krajobrazu […].\nXVI.1) Zdający analizuje wpływ\nprzedsiębiorstwa przemysłowego […] na\nśrodowisko przyrodnicze […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nXIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na\nśrodowisko przyrodnicze na przykładzie […]\ngłębinowych kopalni w Polsce […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna odpowiedź z odniesieniem do obiektów X i Y.\n1 pkt - poprawna odpowiedź z odniesieniem do obiektu X albo do obiektu Y.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nObiekty oznaczone literą X:\n- Hałdy powstałe na skutek nagromadzenia skały płonnej.\n- Miejsca składowania materiału skalnego - odpadu podczas eksploatacji węgla\nkamiennego.\n- Wzniesienia terenu / formy antropogeniczne (których cechą jest występowanie urwisk),\npowstałe na skutek składowania odpadów.\nObiekt oznaczony literą Y:\n- Nasyp, po którym poprowadzono linię kolejową (tory kolejowe), służącą m.in. do wywozu\nwęgla.\n- Linia kolejowa (tory kolejowe), którą górnicy dojeżdżali do kopalni.\n- Obiekt infrastruktury transportowej (droga kolejowa), którym dowożono wyposażenie do\nkopalni.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**X** — hałdy / zwałowiska skały płonnej z głębinowego wydobycia węgla kamiennego. **Y** — szyb / wieża szybowa / obiekt wydobywczy kopalni.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-4.1.webp","solution_image":null,"topics":"antropogeniczne formy terenu, hałdy pokopalniane, rewitalizacja","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 4.1. (0-2)
Wykaż związek obiektów oznaczonych literami X, Y z funkcjonowaniem w przeszłości
kopalni węgla kamiennego na przedstawionym obszarze.
Obiekty oznaczone literą X:
Obiekt oznaczony literą Y:

","answer_text_html":"

Zadanie 4.1. (0-2)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Poziom rozszerzony
I. Wiedza geograficzna

\n
  1. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do
\n

zrozumienia istoty zjawisk oraz […]
procesów zachodzących w środowisku
geograficznym w skali lokalnej […].
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce

\n
  1. Analizowanie, interpretacja
\n

i przetwarzanie informacji przedstawionych
na mapach wykonanych z wykorzystaniem
narzędzi GIS.

\n
  1. Analizowanie […] współzależności
\n

zachodzących w środowisku geograficznym
z wykorzystaniem […] map
ogólnogeograficznych […].
Poziom rozszerzony
XIV.2) Zdający dokonuje oceny wartości
przyrodniczych i kulturowych oraz stanu
zachowania krajobrazu […].
XVI.1) Zdający analizuje wpływ
przedsiębiorstwa przemysłowego […] na
środowisko przyrodnicze […].
Poziom podstawowy
I.3) Zdający czyta i interpretuje treści
różnych map, w tym topograficznych.
XIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na
środowisko przyrodnicze na przykładzie […]
głębinowych kopalni w Polsce […].
Zasady oceniania
2 pkt - poprawna odpowiedź z odniesieniem do obiektów X i Y.
1 pkt - poprawna odpowiedź z odniesieniem do obiektu X albo do obiektu Y.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Przykładowe odpowiedzi
Obiekty oznaczone literą X:

\n\n

kamiennego.

\n\n

powstałe na skutek składowania odpadów.
Obiekt oznaczony literą Y:

\n\n

węgla.

\n\n

kopalni.
Zasady oceniania rozwiązań zadań

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

X — hałdy / zwałowiska skały płonnej z głębinowego wydobycia węgla kamiennego. Y — szyb / wieża szybowa / obiekt wydobywczy kopalni.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Obiekty oznaczone literą X: Hałdy - sztuczne wzgórza powstałe ze składowania skały płonnej (odpadów skalnych) wydobywanych podczas eksploatacji węgla kamiennego.

\n

Obiekt oznaczony literą Y: Nasyp kolejowy - linia kolejowa poprowadzona na nasypie, służąca do wywozu węgla z kopalni i transportu pracowników oraz materiałów.

\n

Sposób 1 - Analiza form antropogenicznych na reliefie LiDAR

\n

Kluczem do zadania jest rozpoznanie form terenowych typowych dla krajobrazu pogórniczego Górnego Śląska. Relief LiDAR (NMT) ukazuje rzeczywistą rzeźbę terenu - zarówno naturalną, jak i stworzoną przez człowieka.

\n

Krok 1 - Obiekty X: dwa wyraźne wzniesienia

\n

Na reliefie widoczne są dwa wypukłe wzniesienia o stromych zboczach i płaskim lub zaokrąglonym wierzchołku. Cechy diagnostyczne:

\n\n

Wniosek dla X: Są to hałdy pogórnicze (zwałowiska skały płonnej). Podczas wydobycia węgla kamiennego razem z urobkiem wydobywano duże ilości bezużytecznych skał (łupki, iły karbońskie) - odpady te składowano w sąsiedztwie kopalni, tworząc charakterystyczne sztuczne wzgórza.

\n

Krok 2 - Obiekt Y: kolisty/wijący się nasyp

\n

Na reliefie widoczna jest wydłużona, wąska forma liniowa - nasyp o szerokości kilku-kilkunastu metrów, biegnący łagodnym łukiem przez teren. Cechy diagnostyczne:

\n\n

Wniosek dla Y: Jest to nasyp kolejowy (infrastruktura transportu szynowego). Każda kopalnia węgla kamiennego wymagała bezpośredniego połączenia kolejowego - do wywozu urobku (węgla i skały płonnej na hałdę) oraz dowożenia pracowników, urządzeń i materiałów.

\n

Sposób 2 - Wnioskowanie przez kontekst historyczno-geograficzny

\n

Kontekst: Pole A2 mapy leży na obszarze Górnego Śląska - jednego z najważniejszych okręgów górniczych w Europie. XIX-XX w. to era industrializacji, gdy węgiel był paliwem napędowym całej gospodarki.

\n

Schemat funkcjonowania kopalni → formy terenu:

\n

| Etap działalności kopalni | Forma terenu powstała |
| Wydobycie węgla → odpad skalny (skała płonna) | Hałda (obiekt X) |
| Transport węgla i ludzi → infrastruktura kolejowa | Nasyp kolejowy (obiekt Y) |
| Wydobycie → obniżenie terenu | Niecki osiadania (tu nie zaznaczone) |

\n

Obiekty X i Y wzajemnie się potwierdzają: hałdy świadczą o lokalizacji kopalni, a nasyp kolejowy - o konieczności obsługi logistycznej tego zakładu. W epoce przed rozwojem transportu samochodowego linia kolejowa była warunkiem koniecznym funkcjonowania każdej kopalni, gdyż tylko kolej mogła efektywnie wywieźć tysiące ton urobku dziennie.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4.1, max 2 pkt):
- 2 pkt - poprawne wyjaśnienie powiązania Z KOPALNIĄ zarówno dla obiektów X, jak i dla obiektu Y. Muszą pojawić się oba elementy odpowiedzi.
- 1 pkt - poprawne wyjaśnienie tylko dla X albo tylko dla Y (np. uczeń opisał hałdy, ale pominął nasyp kolejowy lub na odwrót).
- 0 pkt - odpowiedź ogólnikowa (np. "X i Y związane są z kopalnią"), bez wyjaśnienia czym są te obiekty i jaka jest ich funkcja.
\n
Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:
- Za X: Napisz wprost, że to hałdy (lub: zwałowisko, miejsce składowania skały płonnej / odpadów skalnych / urobku nieużytecznego). Sam opis "wzniesienia terenu" bez słowa "hałda" lub wyjaśnienia ich genezy jest ryzykowny - może zostać uznany za zbyt ogólny.
- Za Y: Napisz, że to linia kolejowa / nasyp kolejowy / tory kolejowe służące do wywozu węgla, dowozu pracowników lub materiałów. Samo "droga" bez wskazania na transport szynowy NIE BĘDZIE akceptowane.
\n
Akceptowane warianty:
- X: "hałdy", "zwałowiska skały płonnej", "składowisko odpadów wydobywczych", "miejsca nagromadzenia skały płonnej wydobytej razem z węglem".
- Y: "nasyp kolejowy", "linia kolejowa / tory kolejowe na nasypie", "droga kolejowa do wywozu węgla / dowozu pracowników".
\n
Wykluczone:
- X: "wzgórza" bez wyjaśnienia antropogenicznego pochodzenia; "góry odpadów" bez słowa "skała płonna" lub "odpad wydobywczy".
- Y: "droga" (bez doprecyzowania, że kolejowa); "wał ziemny" bez wskazania funkcji komunikacyjnej.
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu nie używamy wzorów matematycznych. Wymagana wiedza to:

\n
🏭 Formy antropogeniczne krajobrazu pogórniczego:
- Hałda (zwałowisko) - sztuczne wzgórze zbudowane z odpadów wydobywczych (skała płonna, żużel, popioły). Na Górnym Śląsku hałdy osiągają wysokość 20-100 m i są charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego.
- Nasyp kolejowy - liniowa forma wypukła, budowana gdy trasa kolejowa przebiega przez obniżenia terenu; zapewnia stałe nachylenie torowiska. Kolej przemysłowa (bocznica kopalniana) łączyła każdą kopalnię z siecią kolejową.
- Niecki osiadania (szkody górnicze) - formy wklęsłe nad wyeksploatowanymi polami, często wypełnione wodą.
\n
🗺️ Metoda odczytu reliefów LiDAR/NMT: Ciepłe barwy (żółty, pomarańczowy, czerwony) = wyżej; chłodne (zielony, niebieski) = niżej. Ostre gradienty barw = strome zbocza = formy o gwałtownej zmianie wysokości (hałdy, nasypy, skarpy). Formy liniowe = nasypy / rowy / kanały.
\n

Dlaczego ogólne opisy nie wystarczają

\n

| Sformułowanie ucznia | Problem | Co napisać zamiast |
| "X to wzgórza związane z kopalnią" | Brak wyjaśnienia CZYM jest to wzgórze i SKĄD pochodzi | "X to hałdy - nagromadzenia skały płonnej wydobywanej z kopalnią" |
| "Y to droga dojazdowa do kopalni" | Nie wskazuje, że chodzi o kolej (nie autostradę / drogę kołową) | "Y to nasyp kolejowy / linia kolejowa służąca do wywozu węgla" |
| "X i Y są śladami po kopalni" | Całkowicie ogólnikowe - 0 pkt | Osobno opisz X (hałda) i Y (kolej) z wyjaśnieniem funkcji |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Hałda to NIE jest "góra śmieci" ani "wysypisko śmieci" - w kluczu CKE wymagana jest precyzyjna terminologia: skała płonna (bezużyteczna skała wydobywana razem z węglem) lub odpad wydobywczy / skalny. Słowo "śmieci" lub "odpady komunalne" to błąd merytoryczny.
\n
⚠️ Uwaga 2: Na Górnym Śląsku hałdy bywają mylone z naturalnymi wzgórzami morenowymi - kluczem jest kształt (regularny stożek, trapez, urwiste zbocza bez naturalnych form erozyjnych) i kontekst przestrzenny (sąsiedztwo dawnej kopalni, wsi robotniczych, linii kolejowych).
\n
⚠️ Uwaga 3: Nasyp kolejowy (Y) i hałda (X) to DWA oddzielne obiekty - zadanie wymaga osobnego opisania każdego z nich. Uczeń, który opisze tylko hałdy, dostanie maksymalnie 1 punkt, nawet jeśli jego opis X jest perfekcyjny.
"}]}