{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-2)\nNa wykresie przedstawiono średnie miesięczne przepływy Bystrzycy, płynącej przez obszar\nprzedstawiony na mapie szczegółowej, zmierzone w wybranym punkcie pomiarowym.\nLiterami A i B wskazano okresy obejmujące dwa kolejne miesiące roku hydrologicznego.\nNa podstawie: www.portal.grdc.bafg.de\nŚredni roczny przepływ Bystrzycy wynosi 1,5 m3/s.\nUzasadnij, z czego wynika różnica między wartością przepływów Bystrzycy w każdym\nz okresów A i B a średnim rocznym przepływem tej rzeki.\nPrzepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ:\nPrzepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ:\n0,0\n0,5\n1,0\n1,5\n2,0\n2,5\n3,0\nXI\nXII\nI\nII\nIII\nIV\nV\nVI\nVII\nVIII\nIX\nX\nm3/s\nA\nB\n7.\n0-1\n8.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nIV.4) Zdający […] opisuje cechy ustrojów\nrzecznych […].\nPoziom podstawowy\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzasadnienie odnoszące się do dwóch podanych okresów.\n1 pkt - poprawne uzasadnienie odnoszące się do jednego z podanych okresów.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPrzepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ:\n- znaczna część wód powierzchniowych jest retencjonowana (zmagazynowana) w postaci\nśniegu i lodu (przez co zmniejsza się spływ powierzchniowy).\n- dla tego okresu są charakterystyczne opady śniegu (który ulega krótkotrwałej retencji,\nw związku z czym mniejsza ilość wód powierzchniowych spływa do rzeki).\n- opady atmosferyczne w tych miesiącach są niższe od średnich miesięcznych sum\nopadów.\nPrzepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ:\n- następuje intensywne topnienie śniegu i lodu (co zwiększa ilość wód powierzchniowych\nspływających do rzeki).","solution":"Odpowiedź: **Okres A** (przepływy < średnia roczna): retencja w postaci pokrywy śnieżnej w zimie / niskie opady → mały spływ powierzchniowy. **Okres B** (przepływy > średnia roczna): wiosenne **topnienie śniegu** → wezbranie roztopowe → zwiększony spływ powierzchniowy do rzeki.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 8. (0–2)\n\nNa wykresie przedstawiono średnie miesięczne przepływy Bystrzycy, płynącej przez obszar przedstawiony na mapie szczegółowej, zmierzone w wybranym punkcie pomiarowym. Literami A i B wskazano okresy obejmujące dwa kolejne miesiące roku hydrologicznego. Średni roczny przepływ Bystrzycy wynosi 1,5 m³/s.\n\nUzasadnij, z czego wynika różnica między wartością przepływów Bystrzycy w każdym z okresów A i B a średnim rocznym przepływem tej rzeki.\n\nPrzepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ: .................\n\nPrzepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ: .................\n\nCo zrobić?\n\nCzytaj wykres: oś x — miesiące roku hydrologicznego (XI-X), oś y — przepływ w m³/s.\n- Okres A (zima, np. styczeń-luty) — przepływy niskie (&lt; 1,5 m³/s).\n- Okres B (wiosna, np. marzec-kwiecień) — przepływy wysokie (&gt; 1,5 m³/s).\n\nMechanizm niskiego przepływu A (zima):\n- Opady spadają jako śnieg → akumulują się na powierzchni (nie spływają od razu do rzeki).\n- Część wody zamarza w glebie i ciekach → brak spływu.\n- Niskie temperatury → mała ewaporacja, ale też mała aktywność hydrologiczna.\n\nWynik: retencja śniegowa zatrzymuje wodę → rzeka ma niski przepływ.\n\nMechanizm wysokiego przepływu B (wiosna):\n- Temperatury rosną → intensywne topnienie śniegu i lodu.\n- Gleba jeszcze zamarznięta → mała infiltracja → cała woda spływa po powierzchni do rzeki.\n- Wezbranie roztopowe — typowy szczyt przepływów w marcu-kwietniu w Polsce.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (2 pkt) wymaga uzasadnienia obu okresów. Pominięcie jednego = 1 pkt.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne uzasadnienie odnoszące się do obu okresów (A i B).\n- 1 pkt — poprawne uzasadnienie tylko jednego okresu.\n\nPo co to umieć\n\nUstrój rzeczny Polski — typ śnieżno-deszczowy:\n- Wezbranie roztopowe (III-IV) — główny szczyt.\n- Niżówka letnia (VII-VIII) — minimalne przepływy.\n- Wezbranie deszczowe letnie (VI-VIII) — wtórny szczyt (burze).\n- Spadek przepływów jesienią-zimą (X-II).\n\nTen cykl powtarza się rok do roku — to klucz zarządzania wodą (rezerwuary, ochrona przeciwpowodziowa).","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"ustrój rzeczny Bystrzycy, wezbranie roztopowe","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8. (0-2)<br>Na wykresie przedstawiono średnie miesięczne przepływy Bystrzycy, płynącej przez obszar<br>przedstawiony na mapie szczegółowej, zmierzone w wybranym punkcie pomiarowym.<br>Literami A i B wskazano okresy obejmujące dwa kolejne miesiące roku hydrologicznego.<br>Na podstawie: www.portal.grdc.bafg.de<br>Średni roczny przepływ Bystrzycy wynosi 1,5 m3/s.<br>Uzasadnij, z czego wynika różnica między wartością przepływów Bystrzycy w każdym<br>z okresów A i B a średnim rocznym przepływem tej rzeki.<br>Przepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ:<br>Przepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ:<br>0,0<br>0,5<br>1,0<br>1,5<br>2,0<br>2,5<br>3,0<br>XI<br>XII<br>I<br>II<br>III<br>IV<br>V<br>VI<br>VII<br>VIII<br>IX<br>X<br>m3/s<br>A<br>B<br>7.<br>0-1<br>8.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 8. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk i współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem różnych map<br>ogólnogeograficznych […].<br>Poziom rozszerzony<br>IV.4) Zdający […] opisuje cechy ustrojów<br>rzecznych […].<br>Poziom podstawowy<br>I.4) Zdający interpretuje dane liczbowe<br>przedstawione w postaci […] wykresów.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne uzasadnienie odnoszące się do dwóch podanych okresów.<br>1 pkt - poprawne uzasadnienie odnoszące się do jednego z podanych okresów.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Przepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ:</p>\n<ul><li>znaczna część wód powierzchniowych jest retencjonowana (zmagazynowana) w postaci</li></ul>\n<p>śniegu i lodu (przez co zmniejsza się spływ powierzchniowy).</p>\n<ul><li>dla tego okresu są charakterystyczne opady śniegu (który ulega krótkotrwałej retencji,</li></ul>\n<p>w związku z czym mniejsza ilość wód powierzchniowych spływa do rzeki).</p>\n<ul><li>opady atmosferyczne w tych miesiącach są niższe od średnich miesięcznych sum</li></ul>\n<p>opadów.<br>Przepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ:</p>\n<ul><li>następuje intensywne topnienie śniegu i lodu (co zwiększa ilość wód powierzchniowych</li></ul>\n<p>spływających do rzeki).</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Okres A</strong> (przepływy &lt; średnia roczna): retencja w postaci pokrywy śnieżnej w zimie / niskie opady → mały spływ powierzchniowy. <strong>Okres B</strong> (przepływy &gt; średnia roczna): wiosenne <strong>topnienie śniegu</strong> → wezbranie roztopowe → zwiększony spływ powierzchniowy do rzeki.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 8. (0–2)</p>\n<p>Na wykresie przedstawiono średnie miesięczne przepływy Bystrzycy, płynącej przez obszar przedstawiony na mapie szczegółowej, zmierzone w wybranym punkcie pomiarowym. Literami A i B wskazano okresy obejmujące dwa kolejne miesiące roku hydrologicznego. Średni roczny przepływ Bystrzycy wynosi 1,5 m³/s.</p>\n<p>Uzasadnij, z czego wynika różnica między wartością przepływów Bystrzycy w każdym z okresów A i B a średnim rocznym przepływem tej rzeki.</p>\n<p>Przepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ: .................</p>\n<p>Przepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ: .................</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Czytaj wykres: oś x — miesiące roku hydrologicznego (XI-X), oś y — przepływ w m³/s.</p>\n<ul><li>Okres A (zima, np. styczeń-luty) — przepływy niskie (&amp;lt; 1,5 m³/s).</li><li>Okres B (wiosna, np. marzec-kwiecień) — przepływy wysokie (&amp;gt; 1,5 m³/s).</li></ul>\n<p>Mechanizm niskiego przepływu A (zima):</p>\n<ul><li>Opady spadają jako śnieg → akumulują się na powierzchni (nie spływają od razu do rzeki).</li><li>Część wody zamarza w glebie i ciekach → brak spływu.</li><li>Niskie temperatury → mała ewaporacja, ale też mała aktywność hydrologiczna.</li></ul>\n<p>Wynik: retencja śniegowa zatrzymuje wodę → rzeka ma niski przepływ.</p>\n<p>Mechanizm wysokiego przepływu B (wiosna):</p>\n<ul><li>Temperatury rosną → intensywne topnienie śniegu i lodu.</li><li>Gleba jeszcze zamarznięta → mała infiltracja → cała woda spływa po powierzchni do rzeki.</li><li>Wezbranie roztopowe — typowy szczyt przepływów w marcu-kwietniu w Polsce.</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (2 pkt) wymaga uzasadnienia obu okresów. Pominięcie jednego = 1 pkt.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — poprawne uzasadnienie odnoszące się do obu okresów (A i B).</li><li>1 pkt — poprawne uzasadnienie tylko jednego okresu.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Ustrój rzeczny Polski — typ śnieżno-deszczowy:</p>\n<ul><li>Wezbranie roztopowe (III-IV) — główny szczyt.</li><li>Niżówka letnia (VII-VIII) — minimalne przepływy.</li><li>Wezbranie deszczowe letnie (VI-VIII) — wtórny szczyt (burze).</li><li>Spadek przepływów jesienią-zimą (X-II).</li></ul>\n<p>Ten cykl powtarza się rok do roku — to klucz zarządzania wodą (rezerwuary, ochrona przeciwpowodziowa).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Przepływy w okresie A (XII-I) są mniejsze niż średni roczny przepływ (1,5 m³/s), ponieważ</strong> w miesiącach zimowych opady atmosferyczne są gromadzone w postaci śniegu i lodu - następuje retencja śnieżna, która zmniejsza spływ powierzchniowy do rzeki.</p>\n<p><strong>Przepływy w okresie B (III-IV) są większe niż średni roczny przepływ (1,5 m³/s), ponieważ</strong> wiosną następuje intensywne topnienie śniegu i lodu nagromadzonego przez całą zimę, co gwałtownie zwiększa ilość wód spływających do Bystrzycy.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza wykresu przez pryzmat reżimu śnieżno-deszczowego</h4>\n<p><strong>Krok 1 - odczyt wartości z wykresu.</strong></p>\n<p>Rok hydrologiczny zaczyna się w XI. Z wykresu odczytujemy:</p>\n<ul><li><strong>Okres A (XII-I)</strong>: przepływy ok. 1,2 m³/s → poniżej średniej rocznej (1,5 m³/s)</li><li><strong>Okres B (III-IV)</strong>: przepływy ok. 2,4-2,6 m³/s → wyraźnie powyżej średniej rocznej</li></ul>\n<p>Różnica jest więc wyraźna: lato-jesień (IX-X) to minimum, wiosna (III-IV) to maksimum.</p>\n<p><strong>Krok 2 - identyfikacja reżimu rzeki.</strong></p>\n<p>Bystrzyca płynie przez obszar nizinno-wyżynny w Polsce (zlewnia lubelsko-podkarpacka). Jej reżim to <strong>reżim śnieżno-deszczowy</strong> (śnieżny z wtórnym wpływem deszczu), typowy dla rzek Polski środkowej i wschodniej:</p>\n<ul><li>Zimą - zasilanie ograniczone, wezbranie wiosenne po roztopach.</li><li>Latem - wtórne wezbranie opadowe (widoczne w V i VII na wykresie ~1,9 m³/s).</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - wyjaśnienie okresu A (XII-I).</strong></p>\n<p>W grudniu i styczniu temperatura spada poniżej 0°C. Opady atmosferyczne przyjmują postać <strong>śniegu</strong> - woda nie trafia bezpośrednio do koryta rzeki, lecz jest zatrzymywana (retencjonowana) na powierzchni terenu w postaci pokrywy śnieżnej. Zjawisko to nosi nazwę <strong>retencji śnieżnej</strong>.</p>\n<blockquote>Efekt: mniej wody spływa powierzchniowo do rzeki → przepływ jest niższy od średniej rocznej.</blockquote>\n<p>Dodatkowo w tym okresie może występować zlodzenie koryta i zamarznięcie płytkich wód gruntowych, co ogranicza zasilanie podziemne.</p>\n<p><strong>Krok 4 - wyjaśnienie okresu B (III-IV).</strong></p>\n<p>Wiosną, gdy temperatura wzrasta powyżej 0°C, następuje <strong>intensywne topnienie nagromadzonej przez całą zimę pokrywy śnieżnej</strong>. Woda ze śniegu (wcześniej zretencjonowana) spływa teraz do rzeki w krótkim czasie - tworzy się <strong>wezbranie roztopowe</strong>.</p>\n<blockquote>Efekt: do normalnego zasilania opadowego dochodzi dodatkowy impuls z topnienia śniegu → przepływ wyraźnie wyższy od średniej rocznej (prawie 2× więcej niż w XII-I).</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez porównanie miesięczne</h4>\n<p>Wykres potwierdza typowy kształt hydrogramu dla rzeki o zasilaniu śnieżno-deszczowym:</p>\n<p>| Miesiąc | Przepływ [m³/s] | Ocena względem średniej 1,5 |<br>| XI | ~1,1 | poniżej |<br>| <strong>XII (A)</strong> | <strong>~1,2</strong> | <strong>poniżej - retencja śniegu</strong> |<br>| <strong>I (A)</strong> | <strong>~1,2</strong> | <strong>poniżej - retencja śniegu</strong> |<br>| II | ~1,4 | nieznacznie poniżej |<br>| <strong>III (B)</strong> | <strong>~2,4</strong> | <strong>powyżej - roztopy</strong> |<br>| <strong>IV (B)</strong> | <strong>~2,6</strong> | <strong>powyżej - roztopy</strong> |<br>| V | ~1,9 | powyżej (roztopy maleją + deszcze) |<br>| VI | ~1,6 | powyżej (deszcze letnie) |<br>| VII | ~1,9 | powyżej (burze letnie) |<br>| VIII | ~1,5 | równe średniej |<br>| IX | ~0,9 | poniżej (susza hydrologiczna) |<br>| X | ~0,7 | wyraźnie poniżej (minimum roczne) |</p>\n<p>Wzorzec jest spójny: <strong>niska zima (retencja) → wysokie maximum wiosenne (roztopy) → wtórne wypiętrzenie letnie (deszcze) → minimum jesienne (ewapotranspiracja + brak opadów)</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne uzasadnienie odnoszące się do <strong>obu</strong> okresów A i B<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne uzasadnienie odnoszące się do <strong>jednego</strong> z podanych okresów<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów (np. tylko opis wartości bez wyjaśnienia przyczyny, ogólnikowe stwierdzenia bez odniesienia do retencji śniegu i roztopów)</blockquote>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 punkty:</strong></p>\n<p>Dla <strong>okresu A</strong> - wystarczy JEDNO z poniższych:</p>\n<ul><li>wskazanie <strong>retencji śniegu / lodu</strong> → zmniejsza spływ powierzchniowy</li><li>wskazanie, że opady śniegu nie zwiększają bezpośrednio przepływu, bo woda jest magazynowana</li><li>wskazanie niskich sum opadów w XII-I jako dodatkowej przyczyny</li></ul>\n<p>Dla <strong>okresu B</strong> - kluczowe:</p>\n<ul><li>wskazanie <strong>topnienia śniegu i lodu</strong> (roztopy) → wzrost ilości wody spływającej do rzeki</li></ul>\n<p><strong>Akceptowane warianty (dla A):</strong> &quot;śnieg ulega krótkotrwałej retencji&quot;, &quot;woda jest magazynowana w pokrywie śnieżnej&quot;, &quot;opady w postaci śniegu nie zasilają bezpośrednio rzeki&quot;</p>\n<p><strong>Akceptowane warianty (dla B):</strong> &quot;intensywne topnienie śniegu&quot;, &quot;roztopy wiosenne&quot;, &quot;śnieg nagromadzony zimą topi się i zasila rzekę&quot;</p>\n<p><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong> &quot;bo jest zima i zimno&quot; (brak mechanizmu retencji), &quot;bo więcej pada wiosną&quot; (nie to jest główna przyczyna dla B - klucz wskazuje roztopy, nie wzrost opadów)</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Reżim rzeki - typ śnieżno-deszczowy (śnieżny z wtórnym letnim):</strong><br>Charakterystyczny dla rzek Polski nizinnej i wyżynnej (Wisła, Niemen, Bystrzyca). Maksimum przepływu w <strong>III-IV</strong> (roztopy), minimum w <strong>IX-X</strong> (susza hydrologiczna + ewapotranspiracja).</blockquote>\n<blockquote>💧 <strong>Retencja śnieżna</strong> - forma retencji powierzchniowej: woda z opadów atmosferycznych jest tymczasowo magazynowana w postaci śniegu lub lodu. Opóźnia i zmniejsza spływ do rzek - ogranicza przepływ zimowy. Po wiosennym ociepleniu śnieg topi się i zasila rzeki - wzrost przepływu.</blockquote>\n<blockquote>🌡️ <strong>Gradient termiczny i próg 0°C:</strong> gdy temperatura &lt; 0°C - opad śnieżny (retencja); gdy temperatura &gt; 0°C - topnienie śniegu (zasilanie). Przejście poniżej/powyżej 0°C to kluczowy moment zmiany reżimu zasilania rzeki.</blockquote>\n<blockquote>📊 <strong>Bilans wodny zlewni:</strong> \\(P = E + H + R \\pm \\Delta S\\), gdzie \\(\\Delta S\\) to zmiana retencji - zimą \\(\\Delta S &gt; 0\\) (magazynowanie śniegu → mniejszy \\(H\\)); wiosną \\(\\Delta S &lt; 0\\) (topnienie → większy \\(H\\)).</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się skomplikowanych wzorów liczbowych - wystarczy wiedza z hydrologii o reżimach rzek i procesie retencji śnieżnej.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie wystarczy napisać &quot;bo jest zima&quot; lub &quot;bo jest wiosna&quot; - klucz CKE wymaga wskazania <strong>mechanizmu</strong>: retencja śniegowa (A) i roztopy (B). Bez tego - 0 pkt za daną część.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Wielu uczniów myśli, że przepływ w B jest wyższy &quot;bo więcej pada wiosną&quot;. To nieprecyzyjne - główną przyczyną są <strong>roztopy</strong>, nie wzrost opadów wiosennych. Dobrze, jeśli wspominasz o opadach jako czynniku dodatkowym, ale roztopy to must-have dla okresu B.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Rok hydrologiczny w Polsce zaczyna się 1 XI (nie 1 I) - dlatego oś X wykresu zaczyna się od XI. Nie pomyl kolejności miesięcy przy odczytywaniu, które miesiące tworzą okresy A i B.</blockquote>"}]}