{"id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nNa rysunkach przedstawiono widome drogi słońca nad horyzontem, obserwowane w tym\nsamym miejscu położonym na jednym ze zwrotników w wybranych dniach.\n21 marca 22 grudnia\nDla którego zwrotnika - Raka czy Koziorożca - są charakterystyczne drogi pozornej\nwędrówki słońca nad horyzontem przedstawione na obu rysunkach? Podaj nazwę\ntego zwrotnika, a następnie uzasadnij wybór - odnieś się do strony nieba, po której\nwystępuje górowanie słońca 21 marca, oraz do wysokości słońca w momencie\ngórowania 22 grudnia.\nZwrotnik:\nUzasadnienie dla 21 marca:\nUzasadnienie dla 22 grudnia:\n9.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nPoziom rozszerzony\nII.2) Zdający wyznacza współrzędne\ngeograficzne dowolnego punktu na\npowierzchni Ziemi na podstawie wysokości\ngórowania Słońca w dniach równonocy\ni przesileń […].\nPoziom podstawowy\nII.2) Zdający […] charakteryzuje […]\nnastępstwa [ruchów Ziemi].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna nazwa zwrotnika oraz poprawne uzasadnienie dla dwóch podanych dat.\n1 pkt - poprawna nazwa zwrotnika oraz poprawne uzasadnienie dla jednej z podanych dat.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nKoziorożca\nPrzykładowe uzasadnienia:\n21 marca:\nSłońce góruje po północnej stronie nieba.\n22 grudnia:\nSłońce góruje w zenicie.","solution":"Odpowiedź: **Zwrotnik Koziorożca** (φ = 23°26′ S) - **21 marca** (równonoc, deklinacja 0°): Słońce góruje **po północnej stronie nieba** (Słońce nad równikiem, dla obserwatora z półkuli S widoczne na N). - **22 grudnia** (przesilenie letnie półkuli S, deklinacja −23°26′): Słońce góruje **w zenicie** (deklinacja równa szerokości zwrotnika Koziorożca).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 9. (0–2)\n\nNa rysunkach przedstawiono widome drogi słońca nad horyzontem, obserwowane w tym samym miejscu położonym na jednym ze zwrotników w wybranych dniach.\n\nDla którego zwrotnika – Raka czy Koziorożca – są charakterystyczne pozorne wędrówki słońca nad horyzontem przedstawione na obu rysunkach? Podaj nazwę tego zwrotnika, a następnie uzasadnij wybór – odnieś się do strony nieba, po której występuje górowanie słońca 21 marca, oraz do wysokości słońca w momencie górowania 22 grudnia.\n\nZwrotnik: ......................................\n\nUzasadnienie dla 21 marca: ......................................\n\nUzasadnienie dla 22 grudnia: ......................................\n\nCo zrobić?\n\nDwa zwrotniki:\n- Zwrotnik Raka — szerokość +23°26′ N (półkula północna).\n- Zwrotnik Koziorożca — szerokość −23°26′ S (półkula południowa).\n\nKlucz: kiedy Słońce góruje w zenicie? Zenit oznacza wysokość Słońca = 90°. To dzieje się gdy deklinacja Słońca = szerokość obserwatora.\n\n- Zwrotnik Raka: zenit w 22 czerwca (przesilenie letnie na półkuli N, δ = +23°26′).\n- Zwrotnik Koziorożca: zenit w 22 grudnia (przesilenie letnie na półkuli S = zimowe na N, δ = −23°26′).\n\nW zadaniu pokazane 22 grudnia → zenit → musi to być Zwrotnik Koziorożca.\n\nSprawdzenie 21 marca: równonoc, Słońce dokładnie nad równikiem (δ = 0°). Dla obserwatora:\n- Na półkuli N (np. Polska, Zwrotnik Raka): Słońce góruje na południu.\n- Na półkuli S (np. Zwrotnik Koziorożca): Słońce góruje na północy.\n\nJeśli rysunek pokazuje górowanie 21 marca po stronie N → obserwator na półkuli S → Zwrotnik Koziorożca. ✓\n\nKonstrukcja odpowiedzi:\n1. Nazwa: Zwrotnik Koziorożca.\n2. Uzasadnienie 21 III: górowanie na N → półkula S.\n3. Uzasadnienie 22 XII: zenit → deklinacja = -23°26′ = szerokość Zwrotnika Koziorożca.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawna nazwa zwrotnika oraz poprawne uzasadnienia dla obu dat.\n- 1 pkt — poprawna nazwa zwrotnika + uzasadnienie dla jednej daty.\n\nPo co to umieć\n\nStrefy klimatyczne i deklinacja Słońca:\n- Strefa równikowa (między zwrotnikami): Słońce w zenicie dwa razy w roku.\n- Zwrotniki (23°26′ N i S): Słońce w zenicie raz w roku (w przesilenie).\n- Strefa umiarkowana: Słońce nigdy w zenicie, max wysokość &lt; 90°.\n- Koła podbiegunowe (66°34′): w przesileniu zimowym Słońce nie wschodzi (lub nie zachodzi w letnim).\n- Bieguny: 6 miesięcy dnia, 6 miesięcy nocy polarnej.\n\nTo astronomiczne podstawy kształtujące klimat całej Ziemi.","image":"img/geografia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"astronomia, zwrotniki, drogi widome Słońca","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9. (0-2)<br>Na rysunkach przedstawiono widome drogi słońca nad horyzontem, obserwowane w tym<br>samym miejscu położonym na jednym ze zwrotników w wybranych dniach.<br>21 marca 22 grudnia<br>Dla którego zwrotnika - Raka czy Koziorożca - są charakterystyczne drogi pozornej<br>wędrówki słońca nad horyzontem przedstawione na obu rysunkach? Podaj nazwę<br>tego zwrotnika, a następnie uzasadnij wybór - odnieś się do strony nieba, po której<br>występuje górowanie słońca 21 marca, oraz do wysokości słońca w momencie<br>górowania 22 grudnia.<br>Zwrotnik:<br>Uzasadnienie dla 21 marca:<br>Uzasadnienie dla 22 grudnia:<br>9.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Poziom rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Kształtowanie umiejętności</li></ol>\n<p>wieloaspektowego postrzegania przestrzeni<br>i wyobraźni przestrzennej.<br>Poziom rozszerzony<br>II.2) Zdający wyznacza współrzędne<br>geograficzne dowolnego punktu na<br>powierzchni Ziemi na podstawie wysokości<br>górowania Słońca w dniach równonocy<br>i przesileń […].<br>Poziom podstawowy<br>II.2) Zdający […] charakteryzuje […]<br>następstwa [ruchów Ziemi].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawna nazwa zwrotnika oraz poprawne uzasadnienie dla dwóch podanych dat.<br>1 pkt - poprawna nazwa zwrotnika oraz poprawne uzasadnienie dla jednej z podanych dat.<br>0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Rozwiązanie<br>Koziorożca<br>Przykładowe uzasadnienia:<br>21 marca:<br>Słońce góruje po północnej stronie nieba.<br>22 grudnia:<br>Słońce góruje w zenicie.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Zwrotnik Koziorożca</strong> (φ = 23°26′ S) - <strong>21 marca</strong> (równonoc, deklinacja 0°): Słońce góruje <strong>po północnej stronie nieba</strong> (Słońce nad równikiem, dla obserwatora z półkuli S widoczne na N). - <strong>22 grudnia</strong> (przesilenie letnie półkuli S, deklinacja −23°26′): Słońce góruje <strong>w zenicie</strong> (deklinacja równa szerokości zwrotnika Koziorożca).</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 9. (0–2)</p>\n<p>Na rysunkach przedstawiono widome drogi słońca nad horyzontem, obserwowane w tym samym miejscu położonym na jednym ze zwrotników w wybranych dniach.</p>\n<p>Dla którego zwrotnika – Raka czy Koziorożca – są charakterystyczne pozorne wędrówki słońca nad horyzontem przedstawione na obu rysunkach? Podaj nazwę tego zwrotnika, a następnie uzasadnij wybór – odnieś się do strony nieba, po której występuje górowanie słońca 21 marca, oraz do wysokości słońca w momencie górowania 22 grudnia.</p>\n<p>Zwrotnik: ......................................</p>\n<p>Uzasadnienie dla 21 marca: ......................................</p>\n<p>Uzasadnienie dla 22 grudnia: ......................................</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Dwa zwrotniki:</p>\n<ul><li>Zwrotnik Raka — szerokość +23°26′ N (półkula północna).</li><li>Zwrotnik Koziorożca — szerokość −23°26′ S (półkula południowa).</li></ul>\n<p>Klucz: kiedy Słońce góruje w zenicie? Zenit oznacza wysokość Słońca = 90°. To dzieje się gdy deklinacja Słońca = szerokość obserwatora.</p>\n<ul><li>Zwrotnik Raka: zenit w 22 czerwca (przesilenie letnie na półkuli N, δ = +23°26′).</li><li>Zwrotnik Koziorożca: zenit w 22 grudnia (przesilenie letnie na półkuli S = zimowe na N, δ = −23°26′).</li></ul>\n<p>W zadaniu pokazane 22 grudnia → zenit → musi to być Zwrotnik Koziorożca.</p>\n<p>Sprawdzenie 21 marca: równonoc, Słońce dokładnie nad równikiem (δ = 0°). Dla obserwatora:</p>\n<ul><li>Na półkuli N (np. Polska, Zwrotnik Raka): Słońce góruje na południu.</li><li>Na półkuli S (np. Zwrotnik Koziorożca): Słońce góruje na północy.</li></ul>\n<p>Jeśli rysunek pokazuje górowanie 21 marca po stronie N → obserwator na półkuli S → Zwrotnik Koziorożca. ✓</p>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi:</p>\n<ol><li>Nazwa: Zwrotnik Koziorożca.</li><li>Uzasadnienie 21 III: górowanie na N → półkula S.</li><li>Uzasadnienie 22 XII: zenit → deklinacja = -23°26′ = szerokość Zwrotnika Koziorożca.</li></ol>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — poprawna nazwa zwrotnika oraz poprawne uzasadnienia dla obu dat.</li><li>1 pkt — poprawna nazwa zwrotnika + uzasadnienie dla jednej daty.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Strefy klimatyczne i deklinacja Słońca:</p>\n<ul><li>Strefa równikowa (między zwrotnikami): Słońce w zenicie dwa razy w roku.</li><li>Zwrotniki (23°26′ N i S): Słońce w zenicie raz w roku (w przesilenie).</li><li>Strefa umiarkowana: Słońce nigdy w zenicie, max wysokość &amp;lt; 90°.</li><li>Koła podbiegunowe (66°34′): w przesileniu zimowym Słońce nie wschodzi (lub nie zachodzi w letnim).</li><li>Bieguny: 6 miesięcy dnia, 6 miesięcy nocy polarnej.</li></ul>\n<p>To astronomiczne podstawy kształtujące klimat całej Ziemi.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Zwrotnik Koziorożca</strong> (23°26&#x27; S).</p>\n<ul><li><strong>21 marca:</strong> Słońce góruje po <strong>północnej</strong> stronie nieba.</li><li><strong>22 grudnia:</strong> Słońce góruje w <strong>zenicie</strong> (wysokość \\(h_S = 90^\\circ\\)).</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Analiza przez półkulę i deklinację Słońca</h4>\n<p><strong>Krok 1. Odczytaj, co pokazują rysunki.</strong></p>\n<p>Rysunek 1 (21 marca): droga Słońca przebiega po <strong>północnej</strong> stronie horyzontu - kulminacja na północy.<br>Rysunek 2 (22 grudnia): droga Słońca przechodzi przez <strong>zenit</strong> - kulminacja dokładnie nad głową.</p>\n<p><strong>Krok 2. Ustal, po której stronie nieba góruje Słońce w zależności od półkuli.</strong></p>\n<p>To kluczowa zasada geograficzna:</p>\n<ul><li>Na półkuli <strong>północnej</strong> Słońce zawsze góruje po <strong>południu</strong> (na południe od zenitu).</li><li>Na półkuli <strong>południowej</strong> Słońce zawsze góruje po <strong>północy</strong> (na północ od zenitu).</li></ul>\n<p>Na rysunku 21 marca Słońce góruje po <strong>północnej</strong> stronie → obserwator jest na półkuli <strong>południowej</strong>.<br>Wniosek: to nie może być Zwrotnik Raka (23°26&#x27; N), lecz <strong>Zwrotnik Koziorożca (23°26&#x27; S)</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3. Zweryfikuj przez obliczenie wysokości Słońca 22 grudnia.</strong></p>\n<p>Zwrotnik Koziorożca: \\(\\varphi = -23^\\circ 26&#x27;\\) (półkula S).<br>22 grudnia (przesilenie zimowe na N = przesilenie <strong>letnie</strong> na S): \\(\\delta = -23^\\circ 26&#x27;\\).</p>\n<p>\\[<br>h_S = 90^\\circ - |\\varphi - \\delta| = 90^\\circ - |{-23^\\circ 26&#x27;} - ({-23^\\circ 26&#x27;})| = 90^\\circ - 0^\\circ = \\mathbf{90^\\circ}<br>\\]</p>\n<p>Wynik: <strong>Słońce w zenicie</strong> - to dokładnie to, co pokazuje rysunek 2. ✓</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja (sprawdzenie Zwrotnika Raka)</h4>\n<p>Załóżmy błędnie, że to Zwrotnik Raka (\\(\\varphi = +23^\\circ 26&#x27;\\) N).</p>\n<p><strong>Test 21 marca:</strong> Obserwator na półkuli N → Słońce góruje po <strong>południu</strong> (strona S). Rysunek pokazuje górowanie na N → <strong>sprzeczność</strong>. ✗</p>\n<p><strong>Test 22 grudnia:</strong> \\(\\delta = -23^\\circ 26&#x27;\\), \\(\\varphi = +23^\\circ 26&#x27;\\):<br>\\[<br>h_S = 90^\\circ - |23^\\circ 26&#x27; - ({-23^\\circ 26&#x27;})| = 90^\\circ - 46^\\circ 52&#x27; = 43^\\circ 08&#x27;<br>\\]<br>Słońce nie jest w zenicie - brak przejścia przez zenit. ✗</p>\n<p>Oba kryteria wskazują, że Zwrotnik Raka <strong>nie pasuje</strong>. Odpowiedź to <strong>Zwrotnik Koziorożca</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawna nazwa zwrotnika (<strong>Koziorożca</strong>) ORAZ poprawne uzasadnienie dla <strong>obu</strong> dat (21 marca i 22 grudnia).<br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawna nazwa zwrotnika ORAZ poprawne uzasadnienie dla <strong>jednej</strong> z dat.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów (np. błędna nazwa zwrotnika, lub brak uzasadnienia, lub uzasadnienie niepoprawne dla obu dat).<br><br><strong>Akceptowane sformułowania klucza:</strong><br>- 21 marca: „Słońce góruje po północnej stronie nieba&quot; / „kulminacja następuje na północy&quot;<br>- 22 grudnia: „Słońce góruje w zenicie&quot; / „Słońce jest w zenicie&quot; / „wysokość Słońca = 90°&quot;<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- Ogólne stwierdzenia bez odniesienia do strony nieba lub zenitu.<br>- Podanie tylko nazwy zwrotnika bez uzasadnienia dla żadnej daty.<br>- Uzasadnienia oparte na długości dnia (klucz wymaga konkretnie: strona nieba + zenit).</blockquote>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:</strong></p>\n<ol><li>Słowo „<strong>Koziorożca</strong>&quot; jako nazwa zwrotnika.</li><li>Do 21 marca: że Słońce góruje po <strong>północnej stronie nieba</strong>.</li><li>Do 22 grudnia: że Słońce <strong>góruje w zenicie</strong> (lub h = 90°).</li></ol>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Wzór: wysokość Słońca w południe słonecznym</strong><br>\\[h_S = 90^\\circ - |\\varphi - \\delta|\\]<br>\\(\\varphi\\) - szerokość geograficzna obserwatora, \\(\\delta\\) - deklinacja Słońca danego dnia.<br>Dla Zwrotnika Koziorożca 22 XII: \\(\\varphi = -23^\\circ 26&#x27;\\), \\(\\delta = -23^\\circ 26&#x27;\\) → \\(h_S = 90^\\circ\\) (zenit).</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Zasada strony kulminacji:</strong><br>Obserwator na półkuli <strong>S</strong> → Słońce zawsze po <strong>północnej</strong> stronie nieba (z wyjątkiem dni, gdy \\(\\delta &lt; \\varphi\\), czyli gdy Słońce przekracza zenit - wtedy przez zenit). Obserwator na półkuli <strong>N</strong> → Słońce zawsze po <strong>południowej</strong> stronie.</blockquote>\n<blockquote>📅 <strong>Deklinacja Słońca w kluczowych dniach:</strong><br>- 21 marca, 23 września (równonoce): \\(\\delta = 0^\\circ\\)<br>- 22 czerwca (przesilenie letnie NH): \\(\\delta = +23^\\circ 26&#x27;\\)<br>- 22 grudnia (przesilenie zimowe NH): \\(\\delta = -23^\\circ 26&#x27;\\)</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Twierdzenie | Dlaczego błędne |<br>| Zwrotnik Raka | φ = +23°26&#x27; N → obserwator na półkuli N | Na półkuli N Słońce góruje po stronie <strong>południowej</strong> - na rysunku 21 III jest po <strong>północnej</strong>. Sprzeczność. |<br>| Zwrotnik Raka | 22 XII: h_S = 90° - \\|23°26&#x27; - (-23°26&#x27;)\\| = 43°08&#x27; | Słońce NIE jest w zenicie - sprzeczne z rysunkiem 2. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie półkul przy stronie kulminacji.</strong> Uczniowie zapamiętują, że Słońce góruje „na południu&quot; - ale to prawda TYLKO dla półkuli północnej. Na południu glob jest odwrotnie: Słońce góruje po <strong>północy</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - 22 grudnia = zima? Nie na półkuli południowej!</strong> 22 grudnia to przesilenie letnie na półkuli S. Wtedy Słońce ma deklinację -23°26&#x27; - dokładnie tę samą co szerokość Zwrotnika Koziorożca. Dlatego właśnie na Zwrotniku Koziorożca Słońce jest w zenicie 22 XII, nie 22 VI.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - nieodwołanie się do konkretnych cech.</strong> Klucz CKE wymaga dwóch osobnych uzasadnień: jedno przez <strong>stronę nieba</strong> (21 III), drugie przez <strong>zenit</strong> (22 XII). Napisanie tylko jednego to utrata 1 pkt.</blockquote>"}]}