{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.\nNa wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji - Amu-darii\ni Indusu - których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości\ngeograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty\ndorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.\nAmu-daria\nIndus\nNa podstawie: www.sage.nelson.wisc.edu","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **10.1.** Wspólne uwarunkowanie: **topnienie śniegu i lodowców górskich** w wysokich górach (Pamir, Hindukusz, Himalaje) w okresie letnim (czerwiec-sierpień) → maksimum przepływu. Inne uwarunkowanie tylko Indusu: **monsun letni** (SW od Oceanu Indyjskiego) przynosi intensywne opady deszczu od czerwca do sierpnia → dodatkowe zwiększenie przepływu Indusu (Amu-daria jest poza zasięgiem monsunu, bo płynie w głąb kontynentu). **10.2.** — **FP** 1. **F** — Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwartego oceanu), nie do obszaru bezodpływowego. Tylko Amu-daria uchodzi do bezodpływowego Jeziora Aralskiego. 2. **P** — Sowiecki program nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał wodę z Amu-darii → znaczne zmniejszenie powierzchni Jeziora Aralskiego (od lat 60. XX w. spadek powierzchni o >90%).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 10.\n\nNa wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.\n\nZadanie 10.1. (0–2)\n\nIndus jest rzeką o ustroju złożonym.\n\nPrzedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.\n\n- Wspólne uwarunkowanie: ......................\n- Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej): ......................\n\nZadanie 10.2. (0–1)\n\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe.\n\nNr | Zdanie | Ocena\n1. | Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym. | P / F\n2. | Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. | P / F\n\nCo zrobić?\n\n10.1. — wspólne + tylko Indus\n\nCzytaj wykresy: oba ustroje mają maksimum w lecie (VI-VIII). Indus ma znacznie wyższe przepływy (~7000 m³/s) niż Amu-daria (~3500 m³/s).\n\nWspólne uwarunkowanie: oba dorzecza leżą powyżej 7000 m n.p.m. → lodowce górskie (Pamir, Hindukusz, Himalaje, Karakorum). Latem:\n- Słońce wyżej → wzrost temperatury.\n- Topnienie śniegu i lodowców → silny dopływ wody do rzek.\n- Stąd maksimum letnie w obu rzekach.\n\nTylko Indus: monsun letni.\n- Indus uchodzi do Morza Arabskiego → jego dorzecze leży w zasięgu monsunu letniego (od czerwca do września).\n- Monsun przynosi intensywne opady deszczu z Oceanu Indyjskiego.\n- Dodatkowe deszcze monsunowe + topnienie lodu → znacznie wyższy przepływ Indusu niż Amu-darii.\n\nAmu-daria płynie w głąb kontynentu (Jezioro Aralskie) — poza zasięgiem monsunu. Stąd brak dodatkowych opadów letnich.\n\n10.2. — P/F o ujściach\n\nZdanie 1: \"Ujścia obu rzek są w obszarze bezodpływowym\" → FAŁSZ.\n- Amu-daria uchodzi do Jeziora Aralskiego (obszar bezodpływowy ✓).\n- Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwarty ocean, nie bezodpływowy ✗).\n\nZdanie 2: \"Gospodarcze wykorzystanie Amu-darii zmniejszyło Jezioro Aralskie\" → PRAWDA. Program sowieckich nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał ogromne ilości wody z Amu-darii → Jezioro Aralskie skurczyło się o &gt;90% powierzchni od lat 60. XX w.\n\nPunktacja CKE\n\n- 10.1: 2 pkt — oba uwarunkowania poprawne; 1 pkt — jedno.\n- 10.2: 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n\nPo co to umieć\n\nZłożone ustroje rzeczne Azji:\n- Topnienie lodowców — wszystkie rzeki himalajskie (Indus, Ganges, Brahmaputra, Jangcy, Mekong).\n- Monsun letni — rzeki uchodzące do Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku (Indus, Ganges, Mekong, Jangcy).\n- Suchość kontynentalna — rzeki uchodzące do basenów wewnętrznych (Amu-daria, Syr-daria → Aral; Wołga → Morze Kaspijskie).\n\nKatastrofa Jeziora Aralskiego to przykład negatywnych skutków rolnictwa nawadnianego w klimacie suchym — paralela do problemów Arabii Saudyjskiej.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"ustroje rzeczne, Amu-daria, Indus, monsun letni, topnienie lodowców","page_from":12,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.<br>Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji - Amu-darii<br>i Indusu - których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości<br>geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty<br>dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.<br>Amu-daria<br>Indus<br>Na podstawie: www.sage.nelson.wisc.edu</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>10.1.</strong> Wspólne uwarunkowanie: <strong>topnienie śniegu i lodowców górskich</strong> w wysokich górach (Pamir, Hindukusz, Himalaje) w okresie letnim (czerwiec-sierpień) → maksimum przepływu. Inne uwarunkowanie tylko Indusu: <strong>monsun letni</strong> (SW od Oceanu Indyjskiego) przynosi intensywne opady deszczu od czerwca do sierpnia → dodatkowe zwiększenie przepływu Indusu (Amu-daria jest poza zasięgiem monsunu, bo płynie w głąb kontynentu). <strong>10.2.</strong> — <strong>FP</strong> 1. <strong>F</strong> — Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwartego oceanu), nie do obszaru bezodpływowego. Tylko Amu-daria uchodzi do bezodpływowego Jeziora Aralskiego. 2. <strong>P</strong> — Sowiecki program nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał wodę z Amu-darii → znaczne zmniejszenie powierzchni Jeziora Aralskiego (od lat 60. XX w. spadek powierzchni o &gt;90%).</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 10.</p>\n<p>Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.</p>\n<p>Zadanie 10.1. (0–2)</p>\n<p>Indus jest rzeką o ustroju złożonym.</p>\n<p>Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.</p>\n<ul><li>Wspólne uwarunkowanie: ......................</li><li>Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej): ......................</li></ul>\n<p>Zadanie 10.2. (0–1)</p>\n<p>Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe.</p>\n<p>Nr | Zdanie | Ocena</p>\n<ol><li>| Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym. | P / F</li><li>| Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. | P / F</li></ol>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>10.1. — wspólne + tylko Indus</p>\n<p>Czytaj wykresy: oba ustroje mają maksimum w lecie (VI-VIII). Indus ma znacznie wyższe przepływy (~7000 m³/s) niż Amu-daria (~3500 m³/s).</p>\n<p>Wspólne uwarunkowanie: oba dorzecza leżą powyżej 7000 m n.p.m. → lodowce górskie (Pamir, Hindukusz, Himalaje, Karakorum). Latem:</p>\n<ul><li>Słońce wyżej → wzrost temperatury.</li><li>Topnienie śniegu i lodowców → silny dopływ wody do rzek.</li><li>Stąd maksimum letnie w obu rzekach.</li></ul>\n<p>Tylko Indus: monsun letni.</p>\n<ul><li>Indus uchodzi do Morza Arabskiego → jego dorzecze leży w zasięgu monsunu letniego (od czerwca do września).</li><li>Monsun przynosi intensywne opady deszczu z Oceanu Indyjskiego.</li><li>Dodatkowe deszcze monsunowe + topnienie lodu → znacznie wyższy przepływ Indusu niż Amu-darii.</li></ul>\n<p>Amu-daria płynie w głąb kontynentu (Jezioro Aralskie) — poza zasięgiem monsunu. Stąd brak dodatkowych opadów letnich.</p>\n<p>10.2. — P/F o ujściach</p>\n<p>Zdanie 1: &quot;Ujścia obu rzek są w obszarze bezodpływowym&quot; → FAŁSZ.</p>\n<ul><li>Amu-daria uchodzi do Jeziora Aralskiego (obszar bezodpływowy ✓).</li><li>Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwarty ocean, nie bezodpływowy ✗).</li></ul>\n<p>Zdanie 2: &quot;Gospodarcze wykorzystanie Amu-darii zmniejszyło Jezioro Aralskie&quot; → PRAWDA. Program sowieckich nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał ogromne ilości wody z Amu-darii → Jezioro Aralskie skurczyło się o &amp;gt;90% powierzchni od lat 60. XX w.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>10.1: 2 pkt — oba uwarunkowania poprawne; 1 pkt — jedno.</li><li>10.2: 1 pkt — dwie poprawne oceny.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Złożone ustroje rzeczne Azji:</p>\n<ul><li>Topnienie lodowców — wszystkie rzeki himalajskie (Indus, Ganges, Brahmaputra, Jangcy, Mekong).</li><li>Monsun letni — rzeki uchodzące do Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku (Indus, Ganges, Mekong, Jangcy).</li><li>Suchość kontynentalna — rzeki uchodzące do basenów wewnętrznych (Amu-daria, Syr-daria → Aral; Wołga → Morze Kaspijskie).</li></ul>\n<p>Katastrofa Jeziora Aralskiego to przykład negatywnych skutków rolnictwa nawadnianego w klimacie suchym — paralela do problemów Arabii Saudyjskiej.</p>"}]}