{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nIndus jest rzeką o ustroju złożonym.\nPrzedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych\nprzepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do\nwartości najwyższych przepływów tylko Indusu.\nWspólne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów:\nUwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej):","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.4) Zdający […] opisuje cechy ustrojów\nrzecznych […].\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nIV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci\nrzecznej na Ziemi.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów obu rzek oraz inne\npoprawne uwarunkowanie najwyższych przepływów Indusu.\n1 pkt - poprawne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów obu rzek albo inne\npoprawne uwarunkowanie najwyższych przepływów Indusu.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nWspólne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów:\nTopnienie śniegów i lodowców górskich w źródłowych odcinkach każdej z rzek.\nUwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej):\nIntensywne opady deszczu w okresie monsunu letniego.","solution":"Wspólne uwarunkowanie: **topnienie śniegu i lodowców górskich** w wysokich górach (Pamir, Hindukusz, Himalaje) w okresie letnim (czerwiec-sierpień) → maksimum przepływu. Inne uwarunkowanie tylko Indusu: **monsun letni** (SW od Oceanu Indyjskiego) przynosi intensywne opady deszczu od czerwca do sierpnia → dodatkowe zwiększenie przepływu Indusu (Amu-daria jest poza zasięgiem monsunu, bo płynie w głąb kontynentu).","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"ustroje rzeczne, Amu-daria, Indus, monsun letni, topnienie lodowców","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-2)<br>Indus jest rzeką o ustroju złożonym.<br>Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych<br>przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do<br>wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.<br>Wspólne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów:<br>Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej):</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>IV.4) Zdający […] opisuje cechy ustrojów<br>rzecznych […].<br>Zakres podstawowy<br>I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe<br>przedstawione w postaci […] wykresów.<br>IV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci<br>rzecznej na Ziemi.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów obu rzek oraz inne<br>poprawne uwarunkowanie najwyższych przepływów Indusu.<br>1 pkt - poprawne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów obu rzek albo inne<br>poprawne uwarunkowanie najwyższych przepływów Indusu.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Wspólne uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów:<br>Topnienie śniegów i lodowców górskich w źródłowych odcinkach każdej z rzek.<br>Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów Indusu (inne niż wskazane powyżej):<br>Intensywne opady deszczu w okresie monsunu letniego.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Wspólne uwarunkowanie: <strong>topnienie śniegu i lodowców górskich</strong> w wysokich górach (Pamir, Hindukusz, Himalaje) w okresie letnim (czerwiec-sierpień) → maksimum przepływu. Inne uwarunkowanie tylko Indusu: <strong>monsun letni</strong> (SW od Oceanu Indyjskiego) przynosi intensywne opady deszczu od czerwca do sierpnia → dodatkowe zwiększenie przepływu Indusu (Amu-daria jest poza zasięgiem monsunu, bo płynie w głąb kontynentu).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Wspólne uwarunkowanie</strong> wartości najwyższych przepływów obu rzek:<br>Topnienie śniegów i lodowców górskich w górnych (źródłowych) odcinkach obu rzek latem.</p>\n<p><strong>Uwarunkowanie wartości najwyższych przepływów tylko Indusu:</strong><br>Intensywne opady deszczu w okresie monsunu letniego.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza reżimu rzek przez strefę klimatyczną i hipsometrię</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Odczyt wspólnych cech z wykresu:</strong></p>\n<p>Obie rzeki mają maksimum przepływów w <strong>lipcu-sierpniu</strong> (VII-VIII). Amu-daria osiąga ~3,1 tys. m³/s, Indus ~7 tys. m³/s. Obie rzeki mają górne odcinki <strong>powyżej 7 000 m n.p.m.</strong> - na obszarze Hindukuszu, Pamiru i Karakorum/Himalajów.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Dlaczego VII-VIII u obu rzek?</strong></p>\n<p>Na wysokości powyżej 7 000 m n.p.m. panują temperatury ujemne przez większą część roku. Lato (VI-VIII) to jedyna pora, kiedy temperatura wzrasta na tyle, że <strong>śniegi wieloletnie i lodowce zaczynają się topić</strong>. Woda roztopowa zasila rzeki i powoduje wzrost przepływu. To mechanizm <strong>wspólny dla obu rzek</strong> - lodowcowy / śnieżno-lodowcowy składnik reżimu.</p>\n<blockquote>Reżim lodowcowy: maksimum letnie wynika z topnienia lodowców i śniegów alpejskich, nie z opadów.</blockquote>\n<p><strong>Krok 3 - Dlaczego Indus ma znacznie wyższy przepływ (~7 tys. vs ~3 tys. m³/s)?</strong></p>\n<p>Treść zadania podpowiada, że Indus ma <strong>ustrój złożony</strong> - czyli kilka czynników nakłada się na siebie. Ujście Indusu leży w innej strefie klimatycznej niż ujście Amu-darii. Dorzecze środkowego i dolnego Indusu obejmuje obszar <strong>Półwyspu Indyjskiego i Pakistanu</strong> - strefę objętą <strong>letnim monsunem</strong> (ITCZ przesuwa się na N, prądy wilgotnego powietrza znad Oceanu Indyjskiego niosą intensywne opady).</p>\n<p>W VII-VIII monsun letni przynosi <strong>kilkaset mm opadów miesięcznie</strong> w zlewni Indusu. Te opady nakładają się na topnienie lodowców i powodują gwałtowny wzrost przepływu do ~7 tys. m³/s.</p>\n<p><strong>Amu-daria</strong> przepływa przez obszar <strong>Azji Centralnej</strong> - strefa kontynentalnej, aridowej (stepowej i pustynnej). Brak monsunu, opady latem znikome. Jedynym zasilaniem latem jest topnienie lodowców i śniegów.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez wykluczenie i porównanie</h4>\n<p>Gdyby czynnikiem dodatkowym Indusu były tylko lodowce - jego przepływ byłby porównywalny z Amu-darią (podobna szerokość geograficzna, podobne obszary ponad 7 000 m). Tymczasem Indus ma <strong>ponad 2× wyższe maksimum</strong>. Taka różnica musi mieć dodatkową przyczynę.</p>\n<p>Porównanie ujść:</p>\n<ul><li>Amu-daria → Morze Aralskie (Azja Centralna, klimat pustynny/stepowy BWk-BSk).</li><li>Indus → Morze Arabskie (Pakistan, klimat BSh/BWh z wpływem monsunu).</li></ul>\n<p>Strefa monsunu letniego obejmuje dorzecze Indusu, ale <strong>nie</strong> dorzecze Amu-darii. Wniosek potwierdzony: czynnik unikalny dla Indusu to <strong>monsun letni</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10.1, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - podane <strong>oba</strong> elementy: (1) poprawne wspólne uwarunkowanie + (2) poprawne uwarunkowanie specyficzne dla Indusu.<br>- <strong>1 pkt</strong> - podany <strong>tylko jeden</strong> z dwóch elementów (sam wspólny albo sama przyczyna indusu).<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólna, niespełniająca wymagań, lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty wspólnego uwarunkowania:</strong><br>&quot;topnienie śniegów i lodowców górskich&quot;, &quot;topnienie lodowców w Hindukuszu/Pamirze/Karakorum&quot;, &quot;zasilanie lodowcowe i śniegowe w strefie wysokogórskiej&quot;.<br><br><strong>Akceptowane warianty uwarunkowania Indusu:</strong><br>&quot;monsun letni&quot;, &quot;intensywne opady monsunowe&quot;, &quot;opady w sezonie monsunowym (VI-IX)&quot;, &quot;deszcze monsunowe w dorzeczu środkowym&quot;.<br><br><strong>Wykluczone (za ogólne):</strong><br>- &quot;opady&quot; bez wskazania monsunu - niewystarczające.<br>- &quot;wysokie temperatury latem&quot; jako jedyna odpowiedź - za ogólna, niewyjaśnia mechanizmu topnienia lodowców.<br>- &quot;bliskość morza&quot; - niecelne, Amu-daria też w pobliżu zbiorników wodnych.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌊 <strong>Reżim rzek - typ lodowcowy</strong>: maksimum letnie (VI-VIII) wynikające z topnienia lodowców w górach wysokich. Charakterystyczny dla rzek alpejskich, himalajskich, środkowoazjatyckich. Temperatury wzrastające powyżej 0°C latem uruchamiają topnienie akumulowanej wieloletniej masy lodowej.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Monsun letni (Azja Pd)</strong>: cyrkulacja wymuszona różnicą ciśnień ląd-ocean. Latem rozgrzany ląd Azji tworzy niż termiczny → wilgotne powietrze znad Oceanu Indyjskiego napływa na ląd, niosąc intensywne opady (VI-IX). Obejmuje Indie, Pakistan, Bangladesz, część Chin. Dorzecze środkowego Indusu leży w zasięgu tego monsunu.</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>Reżim złożony (ustrój złożony)</strong>: rzeka, której zasilanie pochodzi z kilku różnych źródeł (np. lodowce + opady monsunowe). Indus - klasyczny przykład: latem topnienie lodowców (Karakorum) + opady monsunowe = podwójne zasilanie → rekordowe przepływy.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z hydrologii i klimatologii (reżimy rzek, cyrkulacja monsunowa).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Treść | Dlaczego błędna |<br>| &quot;Opady atmosferyczne&quot; jako wspólne | Ogólne &quot;opady&quot; dla obu rzek | Amu-daria płynie przez pustynię, latem opadów tam niemal brak - wspólny czynnik to lodowce, nie opady |<br>| &quot;Topnienie lodowców&quot; jako uwarunkowanie Indusu | Podanie topnienia lodowców jako specyfiki Indusu | To czynnik WSPÓLNY - Amu-daria też ma lodowcowe zasilanie. Odpowiedź nie wskazuje INNEGO uwarunkowania |<br>| &quot;Bliskość Oceanu&quot; jako uwarunkowanie obu rzek | - | Amu-daria wpływa do bezodpływowego Morza Aralskiego, nie do oceanu; nie dotyczy jej monsun |<br>| &quot;Wysokie temperatury latem&quot; | - | Prawda, ale niekompletne - nie tłumaczy mechanizmu (topnienie lodowców) ani różnicy przepływów między rzekami |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie mylić &quot;opadów&quot; z &quot;monsunem&quot;. Klucz wymaga wskazania <strong>monsunu letniego</strong> - sam wyraz &quot;opady&quot; bez dookreślenia jest za ogólny i może nie być akceptowany.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Łatwo pomylić, co jest wspólne, a co specyficzne. Topnienie lodowców = <strong>wspólne</strong> (obie rzeki mają źródła w wysokich górach). Monsun = <strong>tylko Indus</strong> (Amu-daria leży w Azji Centralnej poza zasięgiem monsunu).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Zadanie pyta o uwarunkowanie <strong>najwyższych</strong> przepływów (VI-VIII), nie o cały roczny reżim. Skupiaj się na mechanizmach działających właśnie latem.</blockquote>"}]}