{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nUjścia obu rzek - Amu-darii i Indusu - są położone na obszarze\nbezodpływowym.\nP\nF\n2.\nGospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do\nzmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego.\nP\nF\n0\n2\n4\n6\n8\nI\nII\nIII IV V VI VII VIII IX X XI XII\nprzepływ, tys. m3/s\nmiesiące\n0\n2\n4\n6\n8\nI\nII\nIII IV V VI VII VIII IX X XI XII\nprzepływ, tys. m3/s\nmiesiące\n10.1.\n0-1-2\n10.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nIV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci\nrzecznej na Ziemi.\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP","solution":"— **FP** 1. **F** — Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwartego oceanu), nie do obszaru bezodpływowego. Tylko Amu-daria uchodzi do bezodpływowego Jeziora Aralskiego. 2. **P** — Sowiecki program nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał wodę z Amu-darii → znaczne zmniejszenie powierzchni Jeziora Aralskiego (od lat 60. XX w. spadek powierzchni o >90%).","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":"ustroje rzeczne, Amu-daria, Indus, monsun letni, topnienie lodowców","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 10.2. (0-1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest
prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.
1.
Ujścia obu rzek - Amu-darii i Indusu - są położone na obszarze
bezodpływowym.
P
F
2.
Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do
zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego.
P
F
0
2
4
6
8
I
II
III IV V VI VII VIII IX X XI XII
przepływ, tys. m3/s
miesiące
0
2
4
6
8
I
II
III IV V VI VII VIII IX X XI XII
przepływ, tys. m3/s
miesiące
10.1.
0-1-2
10.2.
0-1
MGEP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 10.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Zakres rozszerzony
I. Wiedza geograficzna

\n
  1. Identyfikowanie sieci powiązań
\n

przyrodniczych […] w przestrzeni
geograficznej.
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce

\n
  1. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk
\n

i procesów geograficznych oraz
zróżnicowania przyrodniczego […] świata.

\n
  1. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy
\n

i umiejętności geograficznych w analizie […]
przemian przestrzeni geograficznej.
Zakres rozszerzony
I.7) Zdający identyfikuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między elementami przestrzeni
geograficznej […].
Zakres podstawowy
IV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci
rzecznej na Ziemi.
Zasady oceniania
1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.
0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
FP

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

— FP 1. F — Indus uchodzi do Morza Arabskiego (otwartego oceanu), nie do obszaru bezodpływowego. Tylko Amu-daria uchodzi do bezodpływowego Jeziora Aralskiego. 2. P — Sowiecki program nawadniania pól bawełny (Uzbekistan, Turkmenistan) odprowadzał wodę z Amu-darii → znaczne zmniejszenie powierzchni Jeziora Aralskiego (od lat 60. XX w. spadek powierzchni o >90%).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Odpowiedź |
| 1. Ujścia obu rzek - Amu-darii i Indusu - są położone na obszarze bezodpływowym. | F |
| 2. Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego. | P |

\n

Sposób 1 - analiza zlewni każdej rzeki osobno

\n

Stwierdzenie 1 - FAŁSZ:

\n

Żeby ocenić to zdanie, sprawdzamy ujście każdej rzeki z osobna. Zdanie mówi o obu rzekach - wystarczy, że jedna nie spełnia warunku, żeby całość była fałszywa.

\n\n\n

Ponieważ Indus wpada do morza (obszar odpływowy), stwierdzenie, że oba ujścia leżą na obszarze bezodpływowym, jest fałszywe.

\n

Stwierdzenie 2 - PRAWDA:

\n

Jezioro Aralskie zasilane jest przez dwie rzeki: Amu-darię i Syr-darię. W czasach ZSRR (lata 50.-80. XX w.) oba cieki zostały masowo odwadniane na potrzeby nawadniania pól bawełny i ryżu - zwłaszcza w Uzbekistanie, Turkmenistanie i Kazachstanie. Do jeziora docierało coraz mniej wody, co doprowadziło do:

\n\n

To jeden z największych katastrof środowiskowych XX wieku - gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii (i Syr-darii) bezpośrednio przyczyniło się do degradacji Jeziora Aralskiego. Stwierdzenie jest prawdziwe.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędnego elementu

\n

Dla stwierdzenia 1 wystarczy jeden kontrprzykład:

\n
Indus: źródła na Wyżynie Tybetańskiej → rzeka przepływa przez Kaszmir i Pakistan → delta na wybrzeżu Sindhu → Morze Arabskie.
\n

Skoro Indus ma ujście w morzu otwartym → obszar odpływowy → zdanie zawierające słowo "obu" musi być F.

\n

Dla stwierdzenia 2 - historia Jeziora Aralskiego jest dobrze udokumentowana: w 1960 r. było 4. największym jeziorem świata (68 000 km²); do lat 2000. skurczyło się do ok. 10 000 km² (i dalej maleje). Przyczyna - pobór wody z Amu-darii i Syr-darii na irygację. Stwierdzenie jest P.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za obie poprawne odpowiedzi: F P (kolejno: stwierdzenie 1 = F, stwierdzenie 2 = P).
- 0 pkt - za odpowiedź z błędem w którymkolwiek stwierdzeniu lub brak odpowiedzi.
- Uwaga: nie ma oceny częściowej - albo obie odpowiedzi poprawne (1 pkt), albo 0 pkt.
\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Obszar bezodpływowy (endoreiczny) - część lądu, z której wody powierzchniowe nie docierają do żadnego oceanu. Zlewisko wewnętrzne. Przykłady: Kotlina Aralska, Kotlina Kaspijska, Morze Martwe, Jezioro Czad. Obszar odpływowy (egzoreiczny) - wody odprowadzane do oceanów.
\n
🗺️ Amu-daria: źródło - Pamir/Hindukusz, ujście - Jezioro Aralskie (obszar bezodpływowy, Azja Środkowa). Długość ok. 2 540 km.
\n
🗺️ Indus: źródło - Tybet (Kailas), ujście - Morze Arabskie (delta na terenie Pakistanu). Długość ok. 3 180 km. Obszar odpływowy - Indus zasilał cywilizację doliny Indusu i dziś jest główną rzeką Pakistanu.
\n
⚠️ Jezioro Aralskie: historycznie zasilane przez Amu-darię i Syr-darię. Intensywne nawadnianie w ZSRR (bawełna, ryż) → redukcja dopływu → katastrofa ekologiczna. Dziś powierzchnia skurczyła się do ok. 10% pierwotnej.
\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z hydrologii, geografii regionalnej i geografii środowiska.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Wariant | Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |
| Stwierdzenie 1 = P | Uczeń przyjął, że Indus też ma ujście w obszarze bezodpływowym | Błąd geograficzny: Indus wpada do Morza Arabskiego (Ocean Indyjski), nie do jeziora ani innego akwenu zamkniętego |
| Stwierdzenie 2 = F | Uczeń nie zna przyczyn kurczenia się Jeziora Aralskiego | Katastrofa Aralska to klasyczny przykład wpływu człowieka na hydrologię - zawsze łączona z irygacją z Amu-darii i Syr-darii |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1: Amu-daria wpada do Jeziora Aralskiego - uczeń może pomyśleć, że jezioro = obszar odpływowy (bo to "duży zbiornik wodny"). Jezioro Aralskie to jezioro bezodpływowe (endoreiczne) - nie ma żadnego wycieku do morza.
\n
⚠️ Pułapka 2: Mylenie Indusu z Gangesem. Ganges ma ujście w Zatoce Bengalskiej (Morze Bengalskie), Indus - w Morzu Arabskim. Obydwa to obszary odpływowe, ale Indus to rzeka przede wszystkim pakistańska, a nie indyjska - mylenie nazw "Indie/Indus" jest częstym błędem.
\n
⚠️ Pułapka 3: Uczeń wie, że Aral wysychał, ale nie kojarzy przyczyny z Amu-darią - a sformułowanie "gospodarcze wykorzystanie wód" jednoznacznie odnosi się do poboru wody na nawadnianie, co jest udokumentowaną przyczyną katastrofy.
"}]}