{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-2)\nNa fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które\npowstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych.\nA\nB\nNa podstawie: www.static.wikia.nocookie.net; www.wikimedia.org\nPodaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu\nprzedstawionych na fotografiach.\nPodobieństwo:\nRóżnica:\n15.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\nZakres podstawowy\n1. Korzystanie z […] fotografii […] w celu\nzdobywania, przetwarzania\ni prezentowania informacji geograficznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności […] wiatru […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne podobieństwo oraz różnica.\n1 pkt - poprawne podobieństwo albo różnica.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPodobieństwo:\n Czynnikiem rzeźbotwórczym, przyczyniającym się do ich powstania, jest wiatr (są\nformami eolicznymi).\n W powstawaniu obu form bierze udział piasek.\n Ich powstawaniu sprzyja obecność terenów suchych (ubogich w roślinność).\nRóżnica:\n Formy przedstawione na fotografii A powstają na skutek akumulacji (budującej\ndziałalności wiatru), a forma na fotografii B powstaje na skutek korazji (niszczącej\ndziałalności wiatru).\n Wydmy powstają w wyniku akumulacji, a grzyby skalne w wyniku erozji.\nUwaga:\nW przypadku grzyba skalnego uznaje się również odpowiedzi odnoszące się do różnej\nodporności warstw na procesy niszczenia.","solution":"Odpowiedź: **Podobieństwo:** - Obie formy powstają na obszarach o **suchym/pustynnym klimacie**, gdzie głównym czynnikiem modelującym powierzchnię terenu jest **wiatr** (procesy eoliczne). **Różnica:** - **A (wydmy)** — forma **akumulacyjna** (eoliczna): wiatr przenosi i osadza piasek, tworząc nagromadzenia. - **B (grzyb skalny/ostaniec)** — forma **erozyjna** (denudacyjna): wiatr z piaskiem **niszczy** litą skałę — bardziej intensywnie w dolnej części (nasycenie powietrza piaskiem największe blisko gruntu), słabiej w górnej — stąd grzybowaty kształt.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 15. (0–2)\n\nNa fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które powstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych.\n\nPodaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu przedstawionych na fotografiach.\n\n- Podobieństwo: ......................\n- Różnica: ......................\n\nCo zrobić?\n\nIdentyfikuj formy:\n- A — łuk piaszczystej wydmy (forma typowa dla pustyń: Sahara, Atakama, pustynia Gobi).\n- B — grzyb skalny lub ostaniec eoliczny (forma o szerszym wierzchu i wąskiej podstawie, jak grzybek).\n\nPodobieństwo: czynnik genezy:\n- Oba klimaty są suche / pustynne (niskie opady, mało roślinności).\n- Główny czynnik rzeźbotwórczy: wiatr (procesy eoliczne).\n\nRóżnica: typ procesu eolicznego:\n- A — akumulacyjna: wiatr niesie i osadza piasek → tworzy nagromadzenia (wydmy).\n- B — erozyjna: wiatr z piaskiem niszczy litą skałę. Kluczowe: piasek niesiony przez wiatr koncentruje się przy gruncie (do ~2 m) → silniejsza erozja w dolnej części skały → wąskie \"trzonki\" grzybów.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — podobieństwo + różnica.\n- 1 pkt — jedno z dwóch.\n\nPo co to umieć\n\nDziałanie wiatru (procesy eoliczne) — dualne:\n- Deflacja — wywiewanie luźnych cząstek (zostają niecki deflacyjne, hamada).\n- Korazja / abrazja — niszczenie litej skały przez piasek niesiony wiatrem (grzyby skalne, jary).\n- Transport — przenoszenie piasku.\n- Akumulacja — osadzanie (wydmy, lessy).\n\nW Polsce: wydmy nadmorskie (Łeba, Mierzeja Helska), wydmy w pradolinach (Pojezierze Pomorskie). Wielkie pustynie świata: Sahara, Gobi, Atakama, Namib — wszędzie wiatr to główny rzeźbiarz.\n\nTypowy błąd: Wiatr działa **dualnie**: akumuluje (osadza, tworzy wydmy) i erodow (niszczy, tworzy ostańce, grzyby skalne, niecki deflacyjne). Te same warunki klimatyczne — odmienna geneza form.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"geomorfologia eoliczna, wydmy vs ostaniec/grzyb skalny, klimat suchy","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-2)<br>Na fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które<br>powstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych.<br>A<br>B<br>Na podstawie: www.static.wikia.nocookie.net; www.wikimedia.org<br>Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu<br>przedstawionych na fotografiach.<br>Podobieństwo:<br>Różnica:<br>15.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozumienie specjalistycznych pojęć</li></ol>\n<p>i posługiwanie się terminami<br>geograficznymi.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].<br>Zakres podstawowy</p>\n<ol><li>Korzystanie z […] fotografii […] w celu</li></ol>\n<p>zdobywania, przetwarzania<br>i prezentowania informacji geograficznych.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Zakres podstawowy<br>V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi<br>(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki<br>rzeźbotwórczej działalności […] wiatru […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne podobieństwo oraz różnica.<br>1 pkt - poprawne podobieństwo albo różnica.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Podobieństwo:<br> Czynnikiem rzeźbotwórczym, przyczyniającym się do ich powstania, jest wiatr (są<br>formami eolicznymi).<br> W powstawaniu obu form bierze udział piasek.<br> Ich powstawaniu sprzyja obecność terenów suchych (ubogich w roślinność).<br>Różnica:<br> Formy przedstawione na fotografii A powstają na skutek akumulacji (budującej<br>działalności wiatru), a forma na fotografii B powstaje na skutek korazji (niszczącej<br>działalności wiatru).<br> Wydmy powstają w wyniku akumulacji, a grzyby skalne w wyniku erozji.<br>Uwaga:<br>W przypadku grzyba skalnego uznaje się również odpowiedzi odnoszące się do różnej<br>odporności warstw na procesy niszczenia.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Podobieństwo:</strong> - Obie formy powstają na obszarach o <strong>suchym/pustynnym klimacie</strong>, gdzie głównym czynnikiem modelującym powierzchnię terenu jest <strong>wiatr</strong> (procesy eoliczne). <strong>Różnica:</strong> - <strong>A (wydmy)</strong> — forma <strong>akumulacyjna</strong> (eoliczna): wiatr przenosi i osadza piasek, tworząc nagromadzenia. - <strong>B (grzyb skalny/ostaniec)</strong> — forma <strong>erozyjna</strong> (denudacyjna): wiatr z piaskiem <strong>niszczy</strong> litą skałę — bardziej intensywnie w dolnej części (nasycenie powietrza piaskiem największe blisko gruntu), słabiej w górnej — stąd grzybowaty kształt.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 15. (0–2)</p>\n<p>Na fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które powstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych.</p>\n<p>Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu przedstawionych na fotografiach.</p>\n<ul><li>Podobieństwo: ......................</li><li>Różnica: ......................</li></ul>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Identyfikuj formy:</p>\n<ul><li>A — łuk piaszczystej wydmy (forma typowa dla pustyń: Sahara, Atakama, pustynia Gobi).</li><li>B — grzyb skalny lub ostaniec eoliczny (forma o szerszym wierzchu i wąskiej podstawie, jak grzybek).</li></ul>\n<p>Podobieństwo: czynnik genezy:</p>\n<ul><li>Oba klimaty są suche / pustynne (niskie opady, mało roślinności).</li><li>Główny czynnik rzeźbotwórczy: wiatr (procesy eoliczne).</li></ul>\n<p>Różnica: typ procesu eolicznego:</p>\n<ul><li>A — akumulacyjna: wiatr niesie i osadza piasek → tworzy nagromadzenia (wydmy).</li><li>B — erozyjna: wiatr z piaskiem niszczy litą skałę. Kluczowe: piasek niesiony przez wiatr koncentruje się przy gruncie (do ~2 m) → silniejsza erozja w dolnej części skały → wąskie &quot;trzonki&quot; grzybów.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — podobieństwo + różnica.</li><li>1 pkt — jedno z dwóch.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Działanie wiatru (procesy eoliczne) — dualne:</p>\n<ul><li>Deflacja — wywiewanie luźnych cząstek (zostają niecki deflacyjne, hamada).</li><li>Korazja / abrazja — niszczenie litej skały przez piasek niesiony wiatrem (grzyby skalne, jary).</li><li>Transport — przenoszenie piasku.</li><li>Akumulacja — osadzanie (wydmy, lessy).</li></ul>\n<p>W Polsce: wydmy nadmorskie (Łeba, Mierzeja Helska), wydmy w pradolinach (Pojezierze Pomorskie). Wielkie pustynie świata: Sahara, Gobi, Atakama, Namib — wszędzie wiatr to główny rzeźbiarz.</p>\n<p>Typowy błąd: Wiatr działa <strong>dualnie</strong>: akumuluje (osadza, tworzy wydmy) i erodow (niszczy, tworzy ostańce, grzyby skalne, niecki deflacyjne). Te same warunki klimatyczne — odmienna geneza form.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Podobieństwo:</strong><br>Obie formy powstały w wyniku działalności wiatru - są formami eolicznymi. Do ich powstawania przyczynia się obecność piasku i terenów suchych (ubogich w roślinność).</p>\n<p><strong>Różnica:</strong><br>Wydmy (fot. A) powstają w wyniku <strong>akumulacji</strong> (budującej działalności wiatru), natomiast grzyb skalny (fot. B) powstaje w wyniku <strong>korazji</strong> (niszczącej działalności wiatru - erozji eolicznej).</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza czynnika rzeźbotwórczego i procesu</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Identyfikacja form</strong></p>\n<p>Fotografia A to <strong>wydmy piaszczyste</strong> - łagodne, zaokrąglone wzniesienia zbudowane z piasku, z widoczną warstwową strukturą. Fotografia B to <strong>grzyb skalny</strong> - forma skalna z szerokim „kapeluszem&quot; na wąskiej podstawie.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Wspólny mianownik (podobieństwo)</strong></p>\n<p>Obie formy:</p>\n<ul><li>Powstają pod wpływem <strong>wiatru</strong> jako głównego czynnika rzeźbotwórczego → są formami eolicznymi.</li><li>Do ich powstawania niezbędny jest <strong>piasek</strong> (materiał niesiony przez wiatr).</li><li>Tworzą się w środowiskach <strong>suchych</strong> (pustynnych lub półpustynnych), ubogich w roślinność - tam wiatr ma swobodny dostęp do materiału skalnego i piaszczystego.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Zasadnicza różnica (proces)</strong></p>\n<ul><li><strong>Wydma</strong> = akumulacja. Wiatr traci energię (np. napotyka przeszkodę, zwalnia), osadza niesiony piasek → <strong>budowanie formy</strong>.</li><li><strong>Grzyb skalny</strong> = korazja. Wiatr niesie ziarna piasku, które uderzają w skałę i ją ścierają. Dolne partie grzyba (ok. 0-1 m nad ziemią) są intensywniej bombardowane piaskiem niż górne (gdzie ziarna piasku unoszą się rzadziej) → dolna część jest silniej zerodowana, górna szersza - stąd charakterystyczny kształt.</li></ul>\n<p>Alternatywnie można wskazać różnicę przez <strong>odporność warstw</strong>: grzyb skalny może powstawać też wtedy, gdy dolne warstwy skały są mniej odporne na ścieranie niż górne.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i analogię</h4>\n<p>Sprawdzenie, czy podane podobieństwo i różnica są kompletne i zgodne z kluczem:</p>\n<p><strong>Weryfikacja podobieństwa</strong> - czy można napisać &quot;oba procesy zachodzą w klimacie gorącym i suchym&quot;?<br>Tak - klucz akceptuje odwołanie do warunków klimatycznych (suche tereny, uboga roślinność). To równoważny wariant podobieństwa.</p>\n<p><strong>Weryfikacja różnicy</strong> - czy wystarczy napisać &quot;wydma to akumulacja, grzyb to erozja&quot;?<br>Tak - klucz akceptuje ten skrót. Można też użyć słowa &quot;korazja&quot; (erozja eoliczna) jako bardziej precyzyjnego terminu geograficznego.</p>\n<p><strong>Sprawdzenie spójności</strong> - czy forma eoliczna może być jednocześnie akumulacyjna i erozyjna?<br>Nie może być ta sama forma. Wydma to wyłącznie efekt akumulacji. Grzyb skalny to wyłącznie efekt korazji (niszczącej). To potwierdza, że różnica jest dobrze sformułowana.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<p>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 2 pkt):</strong></p>\n<ul><li><strong>2 pkt</strong> - podano <strong>poprawne podobieństwo ORAZ poprawną różnicę</strong></li><li><strong>1 pkt</strong> - podano <strong>poprawne podobieństwo ALBO poprawną różnicę</strong> (tylko jedno z dwóch)</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt lub brak odpowiedzi</li></ul>\n<p><strong>Akceptowane warianty podobieństwa:</strong></p>\n<ul><li>&quot;Czynnikiem rzeźbotwórczym jest wiatr&quot; / &quot;obie są formami eolicznymi&quot;</li><li>&quot;W powstawaniu obu form bierze udział piasek&quot;</li><li>&quot;Powstawaniu obu form sprzyja obecność terenów suchych (ubogich w roślinność)&quot;</li></ul>\n<p><strong>Akceptowane warianty różnicy:</strong></p>\n<ul><li>&quot;Wydmy powstają wskutek akumulacji (budującej działalności wiatru), grzyby skalne wskutek korazji (niszczącej działalności wiatru)&quot;</li><li>&quot;Wydmy - akumulacja; grzyby skalne - erozja eoliczna&quot;</li><li>Odniesienie do <strong>różnej odporności warstw skalnych</strong> na niszczenie (w przypadku grzyba skalnego) - akceptowane przez CKE</li></ul>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt za różnicę:</strong> wyraźnie nazwij <strong>oba procesy</strong> dla obu form - samo &quot;wiatr działa inaczej&quot; to za mało. Musisz użyć słów: <strong>akumulacja</strong> (dla wydmy) i <strong>erozja / korazja / niszcząca działalność wiatru</strong> (dla grzyba).</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy wiedza z działu <strong>geomorfologia eoliczna</strong> i <strong>procesy egzogeniczne</strong>.</p>\n<p><strong>Kluczowe pojęcia:</strong></p>\n<ul><li>🌬️ <strong>Korazja</strong> - mechaniczne ścieranie podłoża skalnego przez ziarna piasku niesione przez wiatr (odpowiednik abrazji morskiej, ale czynnikiem jest wiatr, nie woda).</li><li>🏜️ <strong>Deflacja</strong> - wywiewanie luźnego materiału (piasku, pyłu) przez wiatr z powierzchni terenu.</li><li>🏔️ <strong>Akumulacja eoliczna</strong> - osadzanie materiału piaszczystego przez wiatr → wydmy.</li><li><strong>Grzyb skalny</strong> (ang. <em>mushroom rock</em>, <em>pedestal rock</em>) - forma skalna powstała przez intensywniejszą korazję przy gruncie (dolna część wąska) niż wyżej (górna część szersza). Mechanizm: koncentracja ziaren piasku w dolnych warstwach powietrza przy silnym wietrze.</li><li><strong>Wydma</strong> - forma akumulacyjna o typowych kształtach: barchan (półksiężycowaty), wydma paraboliczna, wydma poprzeczna.</li></ul>\n<p>🌍 <strong>Warunki klimatyczne powstawania form eolicznych:</strong><br>Obszary pustynne i półpustynne (klimat <strong>BWh/BWk</strong> wg Köppena), step (BS), rzadziej wybrzeża morskie - wszędzie tam, gdzie brak okrywy roślinnej i silny wiatr mogą swobodnie transportować materiał.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>To zadanie otwarte - nie ma opcji ABCD. Sekcja zastąpiona przez rozbudowane typowe pułapki poniżej.</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 1: Napisanie podobieństwa i różnicy &quot;po swojemu&quot; bez użycia terminów geograficznych.</strong><br>&quot;Obie formy są z piasku&quot; może być zaakceptowane jako podobieństwo, ale &quot;wiatr działa różnie&quot; jako różnica - już NIE. Klucz CKE wymaga <strong>nazwania procesów</strong>: akumulacja i korazja/erozja. Bez tych słów - 0 punktów za różnicę.</p>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 2: Podanie tylko jednego elementu (np. tylko podobieństwa, bez różnicy).</strong><br>Za samo podobieństwo lub samą różnicę - <strong>1 pkt</strong>. Uczniowie często piszą długie podobieństwo, a różnicę pomijają lub odwracają (&quot;grzyb to akumulacja&quot; - błąd!). Grzyb skalny to ZAWSZE erozja (korazja), nigdy akumulacja.</p>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 3: Mylenie procesu powstawania grzyba skalnego.</strong><br>Niektórzy uczniowie sądzą, że grzyb skalny to forma akumulacyjna (bo coś &quot;stoi&quot; na górze). To odwrotnie - grzyb skalny POWSTAJE przez <strong>ścieranie</strong> (korazję) dolnych partii skały. Górna, szersza część to fragment, który przetrwał, bo piasek w górnych warstwach powietrza jest rzadszy.</p>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 4: Podanie zbyt ogólnego podobieństwa (&quot;obie formy są na pustyni&quot;).</strong><br>Samo wskazanie środowiska geograficznego (pustynia) jest słabym argumentem - klucz CKE oczekuje odwołania do <strong>czynnika rzeźbotwórczego</strong> (wiatr) lub <strong>procesu</strong> (działalność eoliczna). &quot;Pustynia&quot; jako podobieństwo może być akceptowana w kontekście suchego klimatu i braku roślinności, ale bezpieczniej wskazać wprost wiatr jako czynnik.</p>"}]}