{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-1)\nNa wykresie przedstawiono medianę wieku mieszkańców Polski oraz innych wybranych\nkrajów oznaczonych numerami 1-4 w latach 1980, 2000 i 2020. Mediana dzieli populację\nkażdego z krajów na dwie części o równej liczebności w ten sposób, że poniżej i powyżej jej\nwartości znajduje się jednakowa liczba mieszkańców.\nNa podstawie: World Population Prospects, www.population.un.org\nWśród państw oznaczonych na wykresie numerami 1-4 znajdują się: Turcja, Etiopia,\nJaponia i Norwegia.\nKtóry kraj oznaczono numerem 4 na wykresie? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród\npodanych.\nA. Turcja\nB. Etiopia\nC. Japonia\nD. Norwegia\n0\n10\n20\n30\n40\n50\nPolska\n1\n2\n3\n4\nmediana wieku (w latach)\n1980\n2000\n2020\n18.\n0-1-2\n19.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":"A","answer_text":"Zadanie 19. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie\ni ocenie przemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXXI.1) Zdający charakteryzuje problemy\ndemograficzne w skali […] krajowej\n(starzenie demograficzne […]), podając ich\n[…] skutki.\nXXI.2) Zdający formułuje hipotezy\ndotyczące wpływu procesów starzenia się\nludności na życie społeczne i gospodarkę\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **A. Turcja** — mediana wieku 20→31 lat odpowiada krajowi w trakcie transformacji demograficznej. Pozostałe: - Kraj 1 (stała mediana ~17-20): **Etiopia** (wciąż młoda populacja) - Kraj 2 (mediana 33→40): **Norwegia** (rozwinięta, umiarkowanie starzejąca) - Kraj 3 (mediana 32→48): **Japonia** (najszybciej starzejąca się)\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 19. (0–1)\n\nNa wykresie przedstawiono medianę wieku mieszkańców Polski oraz innych wybranych krajów oznaczonych numerami 1–4 w latach 1980, 2000 i 2020.\n\nWśród państw oznaczonych na wykresie numerami 1–4 znajdują się: Turcja, Etiopia, Japonia i Norwegia.\n\nKtóry kraj oznaczono numerem 4 na wykresie? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\n\n- A. Turcja ✓\n- B. Etiopia\n- C. Japonia\n- D. Norwegia\n\nCo zrobić?\n\nMediana wieku = wiek, który dzieli populację na dwie równe części. Wskaźnik zaawansowania transformacji demograficznej:\n- Niska (~17-25): kraje rozwijające się, dużo dzieci.\n- Średnia (~25-35): transformacja.\n- Wysoka (~35-50): kraje rozwinięte, starzenie.\n\nKlasyfikacja krajów:\n- Etiopia: stała ~17-20 lat (młoda populacja).\n- Turcja: wzrost z ~20 do ~31 (klasyczna transformacja).\n- Norwegia: ~33-40 (umiarkowane starzenie).\n- Japonia: ~32-48 (najszybciej starzejąca).\n\nKraj 4 (mediana 20→31) = Turcja (A).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nTransformacja demograficzna świata:\n- Faza 1: wysokie urodzenia + wysokie zgony (mediana ~18, niewiele krajów dziś).\n- Faza 2: wysokie urodzenia + spadek zgonów (Afryka — Etiopia, Niger).\n- Faza 3: spadek urodzeń + niskie zgony (Azja Płd. — Indie, Turcja).\n- Faza 4-5: niskie urodzenia + niskie zgony, starzenie (Europa, Japonia).\n\nMediana wieku to proxy dla fazy transformacji.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"mediana wieku, Turcja, Etiopia, Japonia, Norwegia","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19. (0-1)<br>Na wykresie przedstawiono medianę wieku mieszkańców Polski oraz innych wybranych<br>krajów oznaczonych numerami 1-4 w latach 1980, 2000 i 2020. Mediana dzieli populację<br>każdego z krajów na dwie części o równej liczebności w ten sposób, że poniżej i powyżej jej<br>wartości znajduje się jednakowa liczba mieszkańców.<br>Na podstawie: World Population Prospects, www.population.un.org<br>Wśród państw oznaczonych na wykresie numerami 1-4 znajdują się: Turcja, Etiopia,<br>Japonia i Norwegia.<br>Który kraj oznaczono numerem 4 na wykresie? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród<br>podanych.<br>A. Turcja<br>B. Etiopia<br>C. Japonia<br>D. Norwegia<br>0<br>10<br>20<br>30<br>40<br>50<br>Polska<br>1<br>2<br>3<br>4<br>mediana wieku (w latach)<br>1980<br>2000<br>2020<br>18.<br>0-1-2<br>19.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 19. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych.</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie<br>i ocenie przemian przestrzeni geograficznej.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>XXI.1) Zdający charakteryzuje problemy<br>demograficzne w skali […] krajowej<br>(starzenie demograficzne […]), podając ich<br>[…] skutki.<br>XXI.2) Zdający formułuje hipotezy<br>dotyczące wpływu procesów starzenia się<br>ludności na życie społeczne i gospodarkę<br>[…].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>A<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>A. Turcja</strong> — mediana wieku 20→31 lat odpowiada krajowi w trakcie transformacji demograficznej. Pozostałe: - Kraj 1 (stała mediana ~17-20): <strong>Etiopia</strong> (wciąż młoda populacja) - Kraj 2 (mediana 33→40): <strong>Norwegia</strong> (rozwinięta, umiarkowanie starzejąca) - Kraj 3 (mediana 32→48): <strong>Japonia</strong> (najszybciej starzejąca się)</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 19. (0–1)</p>\n<p>Na wykresie przedstawiono medianę wieku mieszkańców Polski oraz innych wybranych krajów oznaczonych numerami 1–4 w latach 1980, 2000 i 2020.</p>\n<p>Wśród państw oznaczonych na wykresie numerami 1–4 znajdują się: Turcja, Etiopia, Japonia i Norwegia.</p>\n<p>Który kraj oznaczono numerem 4 na wykresie? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.</p>\n<ul><li>A. Turcja ✓</li><li>B. Etiopia</li><li>C. Japonia</li><li>D. Norwegia</li></ul>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Mediana wieku = wiek, który dzieli populację na dwie równe części. Wskaźnik zaawansowania transformacji demograficznej:</p>\n<ul><li>Niska (~17-25): kraje rozwijające się, dużo dzieci.</li><li>Średnia (~25-35): transformacja.</li><li>Wysoka (~35-50): kraje rozwinięte, starzenie.</li></ul>\n<p>Klasyfikacja krajów:</p>\n<ul><li>Etiopia: stała ~17-20 lat (młoda populacja).</li><li>Turcja: wzrost z ~20 do ~31 (klasyczna transformacja).</li><li>Norwegia: ~33-40 (umiarkowane starzenie).</li><li>Japonia: ~32-48 (najszybciej starzejąca).</li></ul>\n<p>Kraj 4 (mediana 20→31) = Turcja (A).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawna odpowiedź.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Transformacja demograficzna świata:</p>\n<ul><li>Faza 1: wysokie urodzenia + wysokie zgony (mediana ~18, niewiele krajów dziś).</li><li>Faza 2: wysokie urodzenia + spadek zgonów (Afryka — Etiopia, Niger).</li><li>Faza 3: spadek urodzeń + niskie zgony (Azja Płd. — Indie, Turcja).</li><li>Faza 4-5: niskie urodzenia + niskie zgony, starzenie (Europa, Japonia).</li></ul>\n<p>Mediana wieku to proxy dla fazy transformacji.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. Turcja</strong></p>\n<p>Kraj 4 na wykresie to <strong>Turcja</strong> - mediana wieku rosnąca od ok. 20 lat (1980) przez ok. 25 lat (2000) do ok. 31 lat (2020), co odpowiada krajowi przechodzącemu przez późną fazę przejścia demograficznego.</p>\n<h4>Sposób 1 - eliminacja przez charakterystykę demograficzną każdego kraju</h4>\n<p>Mamy do przypisania cztery kraje: <strong>Turcja, Etiopia, Japonia, Norwegia</strong> do czterech profili z wykresu. Kluczowe są wartości mediany wieku w 2020 roku:</p>\n<p>| Kraj na wykresie | Mediana 1980 | Mediana 2000 | Mediana 2020 | Charakterystyka |<br>| Kraj 1 | ~17 lat | ~16 lat | ~19 lat | Najniższa, prawie stała |<br>| Kraj 4 | ~20 lat | ~25 lat | ~31 lat | Niska, ale dynamicznie rosnąca |<br>| Polska | ~29 lat | ~35 lat | ~42 lat | Silne starzenie się |<br>| Kraj 2 | ~33 lat | ~37 lat | ~40 lat | Wysokie, stabilnie rosnące |<br>| Kraj 3 | ~32 lat | ~41 lat | ~48 lat | Najwyższe - skrajne starzenie |</p>\n<p>Przypisuję kraje na podstawie wiedzy o ich strukturze demograficznej:</p>\n<p><strong>Kraj 3 → Japonia</strong> - mediana ~48 lat w 2020 to najwyższa wartość na świecie; Japonia od lat 90. jest globalnym liderem starzenia społeczeństwa, TFR ≈ 1,2-1,3. Dynamiczny skok mediany z 32 do 48 lat w ciągu 40 lat jest charakterystyczny wyłącznie dla Japonii.</p>\n<p><strong>Kraj 2 → Norwegia</strong> - mediana ~40 lat w 2020, stabilnie wysoka od 1980 roku (~33 lata). Norwegia to kraj wysoko rozwinięty z umiarkowanym starzeniem, TFR ≈ 1,6-1,8, imigracja spowalnia starzenie. Wartości wyraźnie wyższe niż Turcja czy Etiopia, ale niższe niż Japonia.</p>\n<p><strong>Kraj 1 → Etiopia</strong> - mediana ~19 lat w 2020 i spadek w roku 2000 wskazują na klasyczne społeczeństwo młode, w II fazie przejścia demograficznego. TFR Etiopii wynosił jeszcze ok. 4-5 w 2020 roku. Spośród czterech krajów tylko Etiopia ma medianę poniżej 20 lat.</p>\n<p><strong>Kraj 4 → Turcja</strong> - jako jedyny pozostały kraj. Turcja przeszła demograficzną transformację: w 1980 roku była krajem młodym (TFR ≈ 4,3), ale od lat 90. TFR szybko spadał do ok. 2,0 w 2020. Stąd mediana rośnie dynamicznie (20 → 25 → 31 lat), ale nadal jest wyraźnie niższa niż Norwegii czy Japonii. <strong>Kraj 4 = Turcja.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez fazy przejścia demograficznego</h4>\n<p>Etap weryfikacji - sprawdzam, czy wartości mediany są spójne z fazą przejścia demograficznego każdego kraju:</p>\n<ul><li><strong>Etiopia</strong> (kraj 1): faza <strong>II</strong> (eksplozja demograficzna) → mediana bardzo niska, możliwy dołek wartości w 2000 r. wynikający z dużej liczby dzieci urodzonych w kolejnych pokoleniach. ✓</li><li><strong>Turcja</strong> (kraj 4): faza <strong>III-IV</strong> → mediana rośnie wyraźnie, ale kraj jest nadal &quot;młodszy&quot; niż Europa Zachodnia. W 2020 roku Turcja miała TFR ≈ 1,9-2,0, co jest bliskie progowi zastępowalności. ✓</li><li><strong>Norwegia</strong> (kraj 2): faza <strong>IV</strong> → mediana wysoka i stabilna, TFR ≈ 1,7, aktywna polityka imigracyjna. ✓</li><li><strong>Japonia</strong> (kraj 3): faza <strong>V</strong> (druga przemiana demograficzna) → mediana rekordowo wysoka i szybko rosnąca, TFR ≈ 1,2. ✓</li></ul>\n<p>Wszystkie przyporządkowania są spójne - kraj 4 to <strong>Turcja</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - zaznaczenie odpowiedzi <strong>A (Turcja)</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - zaznaczenie innej odpowiedzi lub brak odpowiedzi<br><br>Zadanie jest zamknięte - liczy się wyłącznie prawidłowo zaznaczona litera. Uzasadnienie nie jest wymagane, ale pozwala uniknąć pomyłki przy zaznaczaniu.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>👥 <strong>Mediana wieku</strong> - wartość dzieląca populację na dwie równe grupy. Im wyższa mediana, tym starsze społeczeństwo. Nie należy mylić z <strong>średnim wiekiem</strong> (mediana jest odporna na wartości skrajne).</blockquote>\n<blockquote>📊 <strong>Fazy przejścia demograficznego (Notestein)</strong>:<br>- Faza II: U wysokie, Z spada → TFR &gt; 4, mediana niska (Etiopia).<br>- Faza III: U spada → TFR 2-4, mediana umiarkowanie niska i rosnąca (Turcja).<br>- Faza IV: U i Z niskie → TFR ≈ 2, mediana wysoka (Norwegia).<br>- Faza V: PN ujemny, TFR &lt; 1,5 → mediana rekordowo wysoka (Japonia).</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>TFR (Total Fertility Rate) - współczynnik dzietności</strong>: próg zastępowalności = 2,1 dziecka/kobietę. Japonia ≈ 1,2; Norwegia ≈ 1,7; Turcja ≈ 2,0; Etiopia ≈ 4,2 (wartości ok. 2020 r.).</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z demografii i umiejętność porównania charakterystyk krajów z wykresem.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Kraj | Dlaczego błędna dla poz. 4 |<br>| <strong>B</strong> | Etiopia | Etiopia ma najniższą medianę spośród wszystkich krajów (~19 lat w 2020) → to kraj 1, nie 4. Błąd: nieznajomość skali ubóstwa demograficznego Etiopii |<br>| <strong>C</strong> | Japonia | Japonia ma najwyższą medianę na świecie (~48 lat w 2020) → to kraj 3. Błąd: mylenie „starzejące się szybko&quot; z „umiarkowanie starzejące się&quot; |<br>| <strong>D</strong> | Norwegia | Norwegia ma medianę ~40 lat w 2020, wyraźnie wyższą niż kraj 4 (~31 lat) → to kraj 2. Błąd: nieznajomość faktu, że Norwegia jest demograficznie starsza niż Turcja |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie myl <strong>mediany</strong> ze <strong>średnią arytmetyczną</strong> - w demografii stosuje się medianę, bo jest odporna na osoby wyjątkowo długowieczne (nie zawyża wartości tak jak średnia).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Turcja bywa mylona z Norwegią - oba kraje są &quot;pośrodku&quot; wykresu. Kluczowy jest poziom bezwzględny: Turcja w 2020 r. miała medianę ~31 lat, Norwegia ~40 lat. Różnica 9 lat to ogromna przepaść demograficzna.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Etiopia w 2000 roku może mieć <strong>niższą medianę niż w 1980</strong> - to normalne dla krajów w fazie eksplozji demograficznej (boom urodzeń w latach 80. obniżył medianę w 2000). Nie sugeruje to pomyłki w danych.</blockquote>"}]}